# Adolf Hitler

| Adolf Hitler |
| --- |
| Wêneyê wî, 1938 |
|  |
| Führerê Almanyayê |
| **Wezîfedarî** 2ê tebaxa 1934an – 30ê nîsana 1945an |
| Berê | Paul von Hindenburg (Serokkomarê Almanyayê) |
| Paşê | Karl Dönitz (Serokkomar) |
| Sansolyeyê Almanyayê |
| **Wezîfedarî** 30ê çileya 1933 – 30ê nîsana 1945an |
| Serokdewlet | Paul von Hindenburg (1933–1934) |
| Sansolyeyê Almanyayê | Franz von Papen (1933–1934) |
| Berê | Kurt von Schleicher |
| Paşê | Joseph Goebbels |
| Führer ê Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst |
| **Wezîfedarî** 29ê hezîrana 1921an – 30ê nîsana 1945an |
| Cîgirên serokwezîrê | Rudolf Hess (1933–1941) |
| Berê | Anton Drexler (serokê partî) |
| Paşê | Martin Bormann (wezîrê partiyê) |
|  |
| Jiyan |
| Jidayikbûn | 20 prill 1889 Braunau am Inn, Împeratoriya Awistirya-Mecaristan |
| Mirin | 30ê nîsana 1945an (56 sal) Berlîn, Almanyaya Nazî |
| Sedema mirinê | Xwekuştin |
| Hevwelatî | * Awistirya (1889–1925)
* bê hevwelatî (1925–1932)
* Almanya (1932–1945)
 |
| Partiya siyasî | Partiya Karkerên Alman a Nasyonalsosyalîst (1921–1945) |
| Partiyên siyasî yên din | Partiya Karkerên Almanyayê (1919–1920) |
| Hevjîn | Eva Braun (z. 1945) |
| Dê û bav | Alois Hitler Klara Pölzl |
| Xizmetên leşkeriyê |
| Pabendî | Împeratoriya almanî Komara Weimarê |
| Şax | * Arteşa Împeratoriya Almanî
	+ Arteşa Bavyerayê
* Reichswehr
 |
| Salên xizmetê | 1914–1920 |
| Paye | Gefreiter |
| Şanenav |  |
| biguhêre |

**Adolf Hitler** (jdb. 20 nîsan 1889 li Braunau am Inn, Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê - m. 30 nîsan 1945 li Berlînê, Almanyaya Nazî), serokê partiya nazî û rêberê Almanyayê li serdema desthilata Partiya Nazî ji sala 1933an heta 1945an.

Hitler li Braunau am Inn li Awistirya-Macaristanê ji dayik bû û li nêzîkî Linzê mezin bû. Berî ku di sala 1913an de biçe Almanya, di dehsalên pêşîn ên salên 1900î de li Viyanayê jiya. Di dema xizmeta xwe ya di Artêşa Alman de di Şerê Cîhanê yê Yekem de, ew hate xelat kirin û Xaça Hesinî wergirt. Di sala 1919an de, ew tevlî Partiya Karkerên Alman (DAP), pêşengiya Partiya Nazî, bû. Hitler di sala 1921an de bû serokê Partiya Nazî. Di sala 1923an de, wî hewl da ku di darbeyek têkçûyî de li Munchenê desthilatdariya hikûmetê bigire dest û bi cezayê pênc salan hate girtin. Di girtîgehê de, wî cilda yekem a otobiyografiya xwe û manîfestoya xwe ya siyasî *Mein Kampf* (Têkoşîna Min) nivîsand. Wî ew piştî hilbijartinên 1932an ber bi partiya siyasî ya herî bihêz a Almanya ve bir. Dema ku di sala 1933an de bû Şansolyeyê Almanya, wî dest bi rêvebirina hikûmetê kir. Naziyan hemî partiyên din ên siyasî qedexe kirin û Almanya veguherandin dîktatoriyekê (ku tê vê wateyê ku hikûmet ji hêla yek kesî ve dihat rêvebirin). Dîktatoriya Hitler wekî Almanyaya Nazî, an jî wekî "Reichê Sêyem" (bi wateya "Împeratoriya Sêyem" an "Qraliyeta Sêyem") tê zanîn. Hitler piştî sala 1934an xwe wekî Führer (bi wateya "rêber") bi nav kir.

Hitler di sala 1939an de fermana dagirkirina Polonyayê da, û ev yek Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropayê dest pê kir. Hitler di dema şer de hemû biryarên girîng da. Di destpêkê de, Almanyaya Nazî di şer de baş kir, lê di sala 1945an de ew winda dikirin. Di 29ê Nîsana 1945an de, Hitler li Führerbunker li Berlînê bi evîndara xwe ya demdirêj, Eva Braun, re zewicî. Kêmtir ji du rojan şûnda, Hitler û Braun dema ku Artêşa Sovyetê gihîşt Berlînê xwe kuştin, ji ber ku ew nexwestin ji hêla Yekîtiya Sovyetê ve bi zindî werin girtin.

Ji ber hikûmeta Nazî, herî kêm 50 mîlyon mirov mirin. Nêzîkî 28.7 mîlyon leşker û mirov di şer de mirin. Di şer de 19.3 mîlyon sivîl û girtiyên şer jî hatin kuştin. Hêzên Nazî di dema şer de gelek sûc û hovîtiyên şer kirin. Wan dijminên xwe carinan bi tîmên mirinê yên mobîl kuştin an jî wan xistin kampên komkirinê û kampên mirinê. Hitler û zilamên wî Cihû û kêmneteweyên din ên etnîkî, dînî û siyasî zilm û zordarî kirin û kuştin. Di tiştê ku jê re Holokost tê gotin de, Naziyan şeş milyon Cihû, Romen, homoseksuel, Slav û gelek komên din ên mirovan kuştin.

## Jiyana berê (1889–1918)

Hitler ku zarok bû (nêz. 1889-1890)
Adolf Hitler di 20ê nîsana 1889 de li Braunau am Inn, herêma Oberösterreich a dewleta Awistirya-Mecaristan (îroyî li Awistirya), hate dinê. Bavê wî, Alois Hitler (1837–1903), bû karûbarê gumrukê (Zollbeamter), û dê wî, Klara Pölzl (1860–1907), ji malbata fermandarî û bi rûmeta katolîk bû. Hitler ji şeş zarokên malê bû, lê tenê ew û xwişkê wî Paula ji zarokên bav û dayikê xwe zindî mayin.

Malbata Hitler li Braunau bi giştî ne dewlemend bû, lê ji ber ku Alois bi karûbarê dewletê girêdayî bû, ew bi qasî welatê xwe serwer bû. Alois wekî bavê qirêj û bi siyaseta hêsan nake, bi temamî li ser perwerdeya zarokê hêja bû. Hitler di xatirên xwe de nivîsand ku bavê wî ji bo şiklê hêsan nake û tirş ji zarokên xwe diyar bû.

Hitler ji zarokiya xwe bi hunera xwe xwe nas kir. Ew bi şiklê xwerû dikeve hunerê û bi gelemperî xwedî hînkeriya xwendevan û pirtûkan bû. Lê li dibistan, ev zarok ne zêde serkeftî bû. Ew li dibistanê ji gelemperî bi şiklê hewl dida, lê bi temamî ji bav û mamosteyan diqet bû ku Hitler bi rûmet, hêsanser û pîrozîya şiklê şexsî diyar dike.

Hitler di navbera 1903 de bavê wî mir û mal bi zorî bi xwediyê Klara bû. Wî bû xwendevan a dibistana Linz, lê bi temamî bi şiklê huner diyar bû. Di heman demê de, ew bi axaftina zaravayên almanî û destnîşana hunera gotar û çîrokên nasyonalîst li dijî Slav û Cihû hate şikl kirin.

### Xwendin û axaftina hunerê

Di 1907 de, Hitler hewl da ku li Akademiya Hunerê ya Viyana (Akademie der bildenden Künste Wien) qebûl bibe. Lê li sinavê destpêkî hate red kirin, ji ber ku xêzên hunerê û şiklê wêzîfeyê ne bi standardên akademîk hatin binpêkirin. Bi awayekî tirş, Hitler carên dû jî hewl da û jî red bû.

Di dema ku dê wî Klara di 1907 de ji ber nexweşiya sisayê mir, Hitler ji xwe bi temamî qetand û bi tenê mayî. Ew di Viyana de bi xwerû jiyana xwe bidestxist, bi firotina tablî û kartpostalan ku xwe dixist. Bi şiklê huner jiyana wî qet bi temamî bû, lê bi aborî ne serketî bû.

### Jiyana li Viyana (1908–1913)

Piştî ku li Akademiya Hunerê ya Viyana carên dû red bû, Hitler bi xwerû li bajarê mezin a Viyana mayî. Di navbera 1909–1913 de, ew jiyana qesir û bi xewl û astengên aborî hate şikl kirin. Ev dem bû armanca bingehîn ji bo şiklê nasnameya ideolojîk û siyasî ya Hitler.

Hitler bi temamî ji hêla hunerê zarokê xwe hêvî nehat û ew bi firotina kartpostalan û çîrokên hunerî jiyana xwe parast. Ew carcar bi penaberên ne-Alman, bi taybetî Yewdî û Slav, têkilî bi aborî dida. Li Viyana, ew ji bo salên dirêj di malên penaberan û şûnanên kêmxweşî de dijî û ev rewşa wî qasî ji hunerê dûr kir.

### Destnîşana ideolojîk

Li Viyana, Hitler bi şiklê giştî bi pirtûk, rojnamen û pêşandanên siyasî hat şikl kirin. Li wir, pirtûkên nasyonalîst û antisemitîst, wekî yên Georg von Schönerer û Karl Lueger, serketinên ideolojîk ji bo wî bûn. Schönerer wekî nasyonalîsta Almani bû ku “Grossdeutschland” (Almanya mezin) şopand û bi qasî heman demê antisemitîzm diyar kir. Karl Lueger, wekî serokê bajarê Viyana, ji bo Hitler şopandinê kir ji ber ku ew ji siyaseta antisemitîst û populîst bi serketî kar kir.

Hitler bi şiklê taybetî bi antisemitîzmê şiklê xwerû ava kir. Di bername û xatirên xwe de, ew Yewdî wekî “pêbûn û ne-german” nas kir û ev bû bingeh ji bo şiklê fikirên pîştrîn ya nasyonalîst û faşîst.

### Xwendina huner û nîşana şiklê siyasî

Li Viyana, Hitler herçend ku hewl dida ku hunerparêz bibe, lê wisa jî bû ku ev armanc nehat serketin. Ev bi kêmxweşî û xebata qesir jiyana xwe parast, lê di heman demê de pirtûkên serhildan û nasyonalîst bi gelemperî xwend.
Pirtûkên wekî yên houston Stewart Chamberlain (*Die Grundlagen des neunzehnten Jahrhunderts*) serketina şiklê “rûmetîya Aryan û şerê li dijî Yewdî” ji bo Hitler ava kirin.

Ev xwendin û dema li Viyana bû bingeh ji bo şiklê ideolojî û qirkirina Hitler. Ew jiyana li şûnan qesir û têkiliyên rojane bi Yewdî, di hatîyên wî de wekî "sıbeb û pêbûnên civakê" hatin nas kir.

### Penaberî û rewşa aborî

Ji ber ku Hitler carcar kar nîşan nedît, ew di malên penaberan de bi civakên cîhanê dijî. Ew bi şiklê huner firotin û bi şûnanên rojnivîs ji bo hewcedariyên rojane dest xist. Di 1909–1910 de, ew xwe bi tenê li şûna *Männerheim* (malê penaberan) li Viyana parast û ew bû rewşa ku wî bi temamî jiyana penaberan têgihîşt.

Herçend ku jiyana wî li Viyana bi asteng û qesir bû, lê ew di binîşkanî û di nêrîna xwe de bi şiklê ideolojîk serketî bû. Li wir, Hitler şiklê antisemitîzm, nasyonalîzm û şer li dijî demokrasiyê wekî “qirkirin û serketin” ava kir. Ev fikirên li Viyana ava bû, paşê di Almanya de bû bingeh ji bo ideolojîya Nazi.

### Guhastin ji München û destpêka şerê cîhanê

Di 1913 de, Hitler ji Viyana derket û li München, Bavarîyayê, rabû. Ew di derbasbûna xwe de dixwest ku ji kontrola dewletê Avusturya-Macaristan û karûbarê leşkerî qet bibe. Li München, ew ji bo huner û çalakiyên hunerî hêvî kir, lê bi astengên aborî jî dijî.
Ew bi şiklê qesir jiyana xwe parast, bi huner û kartpostalan xwe firot. Herçend ku ew bi huner re hewl dida, lê aborî ne serketî bû û ji xwedîya mal û xwe bi tenê parastin destpêkî nehat.

Di 1914 de, dema ku Şerê Cîhanê yê Yekem dest pê kir, Hitler bi xwediya şikl û heyecana nasyonalîst bi serketî şopand. Bi awayekî şopandî, ew wekî penaber ji Bavarya ji bo firotan bi leşkerê xwest û ew wekî soldat li Kompaniyeya 16 (Rezerv) ya Firoşgehên Piyade (*Reserve-Infanterie-Regiment Nr. 16*) hate qebûlkirin.

### Serketin û xatirên leşkerî

Hitler di şerê cîhanê de ji bo salên dirêj wekî mesûla peyaman û peywirê (Meldegänger) kar kir. Ev rola wî bi awayekî taybetî ji şerê çarçoveya rêzên xeta pêşîn dûr girt, lê ew carcar bi xetayên şerî jî têne şandin.

Ji bo berxwedan û qetandina xwe, Hitler bi temamî bû serketî. Wî di 1914 de, ji bo karê xwe bi medalya *Eiserne Kreuz II. Klasse* û paşê di 1918 de jî bi *Eiserne Kreuz I. Klasse* hate pîroz kirin — tiştê ku ji bo soldatên serbaz ên pîştgir bi temamî ne asan bû.

Hitler di xatirên xwe de şopand ku şer bû “serketina nasnameya şexsî û siyasî” yê wî. Ew bi awayekî hêja şikl kir ku şer bû encama ziyan û şerm, lê ji bo wî xwe bû armanca ku bi siyaseta giştî bi tenê ji bo nasyonalîst û şerê nû ji ber yewdî û “dijminên navxweyî” ava bibe.

### Birîn û encama şerê cîhanê

Hitler (di herî rast de) di nav komeke leşkerên Bavyerayê 1915
Di 1916 de, Hitler di Şerê Somme de birîndar bû û bi demekî li nexweşxaneyê mayî. Piştî ku ew bi temamî xilas bû, paşê di 1918 de carî bi gazê *Senfgas* (yperit) şewitî bû û bi demekî bi xwe tiştê nebinirî. Di dema ku ew di nexweşxaneyê de bû, wî bi awayekî tirş agahdar bû ku Almanya bi peymana armistîsê şer ji dest da.

Ev bû tiştekî gelemperî li ser şiklê nasnameya wî. Hitler di xatirên xwe de guhdar kir ku ew dema ku ew agahdar bû Almanya şer ji dest da, “bi serketina huner û armanca siyasî” ji xwe şikl kir û wî bi temamî bi siyaseta nû girêdayî bû.

### Daxwaza siyasî û destpêka çalakiyên nû

Şerê Cîhanê yê Yekem ji bo Hitler bû rewşa bingehîn:

* Ew ji bo armanca nasyonalîst û şiklê siyasî yê faşîst şikl kir.
* Ew bi şiklê antisemitîzm û fikirên “dijminên derve û hundir” bi temamî şikl bû.
* Ew bi şiklê şexsî nasnameya “soldatê serkeftî” ava kir, herçend ku bi temamî li ser xetên pêşîn bû.

Piştî ku şer bi temamî qediya, Hitler di Almanya de mayî û bi şiklê pêşîn bi siyasî û çalakiyên NSDAP re bi şiklê nû têketinê dest pê kir.

## Destpêka siyasî û serkeftina NSDAP (1919–1933)

Karteya endametî yê Hîtlerê bo DAPê
### 1919–1923: Avakirina DAPê, guhertina NSDAP,derbeya Munîhê, ideolojî û taktikên destpêkî

Piştî Dawiya Yekem Şerê Cîhanê, Almanya di rewşa siyasî, aborî û civakî de di navbera tarî û giran de bû. Weimarer Republik bi şiklê giştî wekî armanca demokratî û şopandina nû hat avakirin, lê di destpêkê de civak û siyaseta Almanî bi tarî û xezeb tijî bûn. Lêkera şertên giran yên Peymana Versailles, qasî xweberdanên armancî yên siyasî û şopandina "dolchstosslegende" (şopandina şemşera ji paş) diyar kir ku bi cih bûn sedema xezeb û şermezariyê li hundirê giştîya civata Almanî.

Hitler, ku di navbera şerê de bi asayî bû di binyadê de, di 1919 de hate şopandin ji bo bikaribû bi siyasî têkilî bibe. Ew di destpêka vê salê de bi Desteya Karkerên Alman (DAP) re têkiliya nû çêkir. Ev partî bû partiyekî çiqas biçûk û bi rêya ideolojîkî netewperwerî, antî-semitîzm û nasyonalîzm şikl dike. Hitler bi hêza xwe ya gotin û propaganda zû diyar bû wekî şopandekarê navendî, ku bi sererastî dikaribû mirov bi gotinên xwe girêdayî bike.

Di 1920 de, DAP guhert bi NSDAP (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei). Ev guhertin bû armanca giştî: peymana ku partî dikare di nav civata giştî de bi navneteweyî û şopandina "sozialistisch" girêdayî bibe. Ev navnîşan bû pêdivî ku ji bo civata giştî navneteweyî û giştî bi awayekî hêzdar bête şopandin. Hitler, di binê propagandayê de, bû navendê şopandinên ideolojî û zêde şopandina şiarên partî.

Di 1920an de, ideolojîya NSDAP bi pênc bingeha giran hate şopandin: antî-semitîzm, nasyonalîzm arî, şermendîya ji bo Peymana Versailles, şopandina sosialîzm ya bi awayekî nazî û şopandina "Führerprinzip" (prensîba seroktiya hêzdar). Ev bingeha bûn sedema xezeb û qebûlkirina bi giştî ya partî di nav civata Almanî ya bi xezeb û giranî de.

Propaganda bû armanca bingehîn ku bi serketîya giştî bi civata Almanî re bête şopandin. Hitler û Joseph Goebbels, ku di salên paşîn de bû şopandekarê hêzdar, bi şiklê giştî şopandina rojava, nivîsar û mitingên mezin bi kar anî. Ev bû şopandin ku partî dikaribû herêmên giştî bi awayekî xweber bête girtin.

Di 1923 de, rewşa aborî di Almanya de pir tarî bû. Hyperinflation ji şopandinên siyasî re bû giran û giştî. Milyonan civat bi awayekî rastî xwedîyê aborîyê ji dest da. Ev rewş sedem bû ku partî û nûçeyên rastî bi awayekî giştî zêde bûn. NSDAP bi şiklê giştî hewl da ku ji vê xezebê têkiliya siyasî çêbike.

Ev bû sedem ku di 1923 de, Hitler û partî hewl da ku bi "Putschê Munich" (Beer Hall Putsch) rêya xwe ji bo destgirtina hêzê siyasî vekin. Ev bû hewl ku di salvegera 8ê Tebaxê 1923 de bi armanca ku li Bavarîa hêzên siyasî bigirin û bi şiklê giştî şermendîya Weimarer Republik qirkirin. Lê putsch bi serketin neket: hêzên polîs û armanca hêzdar bi rastî şopandin û bi rastî şermendî hate şikandin. Hitler hate girtin û diyar bû wekî sedem bû ku ji bo 5 sal di zindanê de bibe, lê tenê 9 meh di zindanê de maye.

Ev şermendî bi serketin neket, lê sedem bû giran ji bo şopandina NSDAP û Hitler. Di binyadê de, girtina Hitler bû armanca ku ew dikaribû bi nivîsên xwe "Mein Kampf" şopandina ideolojîya wî bi rastî diyar bike. Nivîsê ew bû bingeh ku ji bo serketina siyasî di salên paşîn de bête şopandin û bi şiklê giştî bête belavkirin. Ev jî diyar kir ku hewlên bi hêz jî bête şermendî, lê hewlên propaganda û şopandina ideolojî dikarin bi awayekî giştî bête şerketin.

Ev destpêk (1919–1923) bû armanca bingehîn ji bo şopandina partî. NSDAP bi rastî serketina giştî nehat girtin, lê bi şiklê ideolojî û propaganda bû şopandina bingehîn. Şermendîya Munich Putsch bû sedem ku partî fêm bike ku hewlên leşkerî bi hêz tenê nekarin serketin bîn, lê siyaseta giştî û propaganda dikarin bête rêya giştî ji bo destgirtina hêzê siyasî.

### 1924-1929

Piştî şermendîya Munich Putschê, Hitler bi 9 meh di zindana Landsberg de maye. Ev dem bû armanca giran, ji ber ku di vê dema girtinê de ew dest bi nivîsên xwe kir û bi serketî "Mein Kampf" nivîsand. Nivîsa wî bû şopandin û rêxistinên ideolojîk ên wî, ku bi şiklê giştî qasî antî-semitîzm, nasyonalîzm arî, şermendîya Versailles û şopandina "lebensraum" (erdên jiyanê) tê de hatin şopandin. "Mein Kampf" diyar kir ku siyaseta wî di pêşerojê de dê bi şiklê giştî bi armanca şer û qirkirina giştî bête şopandin.

Hitler di nivîsa xwe de diyar kir ku demokratîya Weimar wekî "sedsala ku qirkirina giştî ye" nabe qebûl kirin. Ew diyar kir ku seroktiya hêzdar û "Führerprinzip" divê bi şiklê giştî şopandin. Ev bawerî, ku ji bo civata Almanî "serokê yek" divê bête navend, bû armanca ku NSDAP ji hêla propaganda û şopandinê ve bête hêzdar.

Di salên 1924–1925 de, piştî ku Hitler hate azadkirin, NSDAP bi nû re hate avakirin. Ew fêm kir ku hewlên leşkerî nekarin serketin bîn, lê ku hewlên siyasî û propaganda dikarin bête armanca giştî. Ev diyar kir ku partî divê bi rêxistin û şiklê giştî bête avakirin. Di vê dema de, Hitler avakirina SA (Sturmabteilung) bi awayekî nû şopandin. SA bû hêza paramilîter û propaganda ku bi şiklê giştî dikaribû di serdema mitingan de hêza şopandinê bikar bîne û jî ji bo hêrsên siyasî bête girêdan.

Her weha, di 1926 de, SS (Schutzstaffel) wekî beşek ji SA hat avakirin. Ev hêz bi destê Heinrich Himmler zû bû hêza paramilîter ya ku bi rastî şopandina ideolojîya Hitler û partî bête. Ev jî bû bingeh ku di salên pêşeroj de, SS dikaribû di nav siyaseta giştî û şermendîya şerê de bête hêzdar.

Di dema 1924–1929 de, rewşa aborî di Almanya de bi temamî şikestî ne bû. Weimarer Republik bi kredît û girêdanên Mîna Dawes Plan serketin kir ku bi kredîtên ji bo Almanya çêtir bû. Ev dem bû "Goldene Zwanziger" (Bişevbûna Zêrîn), ku di navbera 1924–1929 de aborî û çand bû hêzdar. Ev şopandin ku partîyên rastî wekî NSDAP diyar nebûn wekî hêzdar, ji ber ku civata Almanî bi temamî rewşa aborîya nû qebûl kir.

Lê her wiha, NSDAP bi şiklê giştî hewl dida ku ji bo propaganda û şopandina şiarên siyasî bête hêzdar. Hitler bi şiklê giştî mitinganên mezin, rojava û şopandinên giştî diyar kir ku partî dikaribû nav civata giştî girtin. Propaganda diyar kir ku NSDAP ne tenê wekî partiyek rastî, lê wekî "hêza civat û hevsengî" bête.

"Mein Kampf" ji bo civat diyar bû wekî qertiknameya siyasî ya wî û di navbera navend û civat de bi awayekî giştî hate belavkirin. Herçend ku di salên 1920an de gelek kêmasî hene ku gelek mirov nivîsa wî ne xwendin, lê ji bo civat û şopandinê, ev nivîs bû wekî nîşanên armanca siyasî ya wî.

Di vê dema de, partî şopandinên binavçî bûn. Hitler bi şiklê giştî şopandin û mitinganên mezin bi kar anî da ku ji bo civata giştî bête nîşan. SA û SS bi awayekî giştî ji bo şermendina parlemantarî û ku bi hêrsan diyar bûn, bi şiklê giştî şopandin ku NSDAP bû wekî hêz û rewşa giştî ya siyasî.

Di encamê de, di salên 1924–1929 de, herçend ku aborî û civat bi rastî hêzdar bûn û NSDAP bi şiklê giştî serketin mezin ne girt, lê wî hewl da ku partî bête avakirina giştî û ku ji bo pêşerojê bête hêzdar. Ev dem bû şopandin ku ideolojîya Hitler û partî ji nivîs û şermendîya rewşên siyasî ve bête rêxistin.

### 1929-1932

Di 1929 de, Depresyona Mezin (Great Depression) serketina aborî ya cîhanî qirkir. Almanya wekî welatê ku hêzdar bû li kredît û borcên navneteweyî, bi temamî şikest. Aborî diyar kir ku milyonan karîger û kesên şopandî bûn bêkar û rewşa giştî diyar kir ku civat bi şiklê giştî bû xezeb û tarî. Ev sedem bû armanca ku NSDAP dikaribû ji bo şermendî û xezebê bête şopandin.

Hitler û NSDAP bi temamî ev rewş bi kar anî. Ew diyar kirin ku demokratîya Weimar wekî hêza ku diyar nebû bi serketin, û ku tenê partîya NSDAP dikare Almanya ji şermendî û tarî derxîne. Propaganda bi şiklê giştî bû serkeftina hêzdar, bi şiarên ku diyar kirin: "Arî bête parastin," "Versailles divê qirkirin," û "Hitler wekî Führerê nû" bi awayekî giştî belavkirin.

Di eleksiyona Reichstagê ya 1930 de, NSDAP bi temamî serketinê hat girtin. Partî ku di 1928 de tenê 2.6% destgirt bû, niha bû 18.3% û 107 kursî di parlemantê de. Ev serketin bû şermendîya parlemantarî û bû nîşaneyek ku Hitler û NSDAP bi şiklê giştî wekî hêza siyasî hatin nas kirin.

SA û SS di vê dema de zû hêzdar bûn. Ew bi şiklê giştî bûn hêza ku di serdema mitingan û şopandinên giştî de bi awayekî hêzdar dikevî malpera partî. Hevpeyivîna şer û hêrs diyar kir ku SA ne tenê hêza paramilîter bû, lê jî bû armanca ku NSDAP dikaribû bi hêz bête şopandin wekî hêza siyasî ya giştî.

Di navbera 1930–1932 de, aborî di Almanya de bi temamî qirkir. Bêkarî ji 3 mîlyonê heta 6 mîlyonê zû bû, û ev diyar kir ku milyonan mirov bi serketî bûn qebûlkirina propaganda ya Hitler. Ew diyar kir ku demokratîya Weimar nekarî rewşa giştî biguhezîne û ku tenê Führer û partîya Nazî dikarin Almanya ji qirkirinê derxînin.

Di eleksiyona 1932 de, NSDAP bû hêza herî mezin a parlemantarî bi 37.3% û 230 kursî. Herçend ku bi temamî bû hêza mezin, lê nehat ku bi tenê hêzê hukûmetê bigire. Lê ev serketin bû sedem ku Hitler bi şiklê giştî wekî serokê siyasî ya mezin hat nasîn. Ew diyar kir ku nekaribû jî bête ignoran kirin ji hêzên siyasî yên din.

Her weha, NSDAP bi temamî bi malpera civatê bû avakirî. Hitler diyar kir ku tenê partî ya wî dikare civata Almanî bi rêya nasyonalîzm û şermendî bi serketin bîne. Ew bi şiklê giştî bi serketî xwe bû nîşan. Mitingên partî, propaganda û şopandinên giştî bûn armanca ku NSDAP diyar bû wekî partiya giştî û hêzdar.

Bi rastî, di 1932 de jî, Hitler bi serketin nehat seroktiya hukûmetê. Hindenburg, ku serokê Weimarer Republik bû, şermendî bû bi serketin. Ew diyar kir ku ne dixwazî Hitler bête serokwezîr. Lê hêzdarî û hêza parlemantarî ya Hitler bi temamî diyar kir ku NSDAP bû armanca giştî û ku piştî 1932 dê bi awayekî giştî destgirtina hêza siyasî bête.

Di vê dema de jî, kuştinên siyasî zû bûn. SA bi hêzên komunîst û sosyaldemokrat bi şiklê giştî di mitingan û şerên çemê de şopandinên mezin çêkirin. Ev diyar kir ku NSDAP bû hêza ku bi hêz dikevî civata Almanî û ku bi rastî bû nîşaneyek ku demokratîya Weimar diyar bû wekî hêza nekarî.

Di encamê de, 1929–1932 bûn salên serkeftinên giştî ya NSDAP. Depresyona Mezin bû sedem ku partî dikaribû ji bo rewşa aborî û civatê bête şopandin û bi temamî hêza siyasî bête. Serketina 1932 diyar kir ku Hitler wekî serokê siyasî yê herî mezin di Almanya de hate nasîn, û bi armanca giştî bû ku ji bo seroktiya hukûmetê bi nû re bête destgirtin.

### 1932–1933: Rewşa siyasî ya dawî, koalisyon, destgirtina serokwezîrî ya Hîtler û dawiyê ya Komara Weimarê

Piştî eleksiyona serê 1932, ku NSDAP bû partiya herî mezin a Reichstagê, rewşa siyasî di Almanya de bi temamî qirkir. Herçend ku partî bû hêza mezin, lê nehat ku bi tenê hukûmetê avakirin. Hindenburg, seroka Weimarer Republikê, her gav bi şiklê giştî diyar kir ku ew ne dixwazî Hitler wekî serokwezîr qebûl bike, ji ber ku wî bawer nebû ku Hitler dikare hukûmetê bi şiklê demokratîk bigere.

Bi dawiyê de, di navbera 1932 û 1933 de, ji ber ku NSDAP diyar bû wekî hêza siyasî ya neçar, hêzên siyasî yên din dest bi hewlên koalisyon kirin. Franz von Papen, ku serokwezîr bû, hewl da ku bi destekê NSDAP hukûmetê avakirin. Lê Hitler şertên wî qebûl nekir û diyar kir ku tenê ew bi serokwezîrî qebûl dibe. Ev diyar kir ku rewşa siyasî bi temamî qirkir û ku hukûmetên girseyî nekarin bi serketinê bête.

Di eleksiyona navê 1932 de, NSDAP pirr reyna kursî winda kir, lê her weha bû partiya mezin. Hitler her gav diyar kir ku tenê bi serokwezîrî qebûl dibe û ne bête koalisyonek bi rewşên siyasî yên din. Ev bû armanca ku partî dikaribû ji bo hukûmetê şopandin.

Hindenburg bi dawiyê diyar kir ku ne dixwazî Hitler bête serokwezîr, lê hêza giştî ya siyasî û paramilîter ku diyar bû bi SA û SS, bi temamî bû şermendîya siyasî. Von Papen û elîtên siyasî û aborî bawer kirin ku dikarin Hitler wekî "piyon" bête kontrol kirin û ew bi şiklê giştî di hukûmetê de bête navend. Ew bawer kirin ku bi koalisyon û piştgiriya elîtên siyasî, dikarin Hitler kontrol bikin û ku partî ya wî ne bête serketî.

Di 30’ê Çileya 1933 de, Hindenburg bi dawiyê diyar kir ku Hitler bête serokwezîr. Ev bû sedem ku Weimarer Republik bi temamî qirkir û ku hukûmeta nû ya koalisyon bi seroktiya Hitler bête destpêk. Ev dem bû destpêkê ku NSDAP bi şiklê giştî hêza hukûmetê girt û rewşa demokratîk bi temamî hat şikestin.

Piştî ku Hitler bû serokwezîr, bi temamî bi propaganda û şopandinê dest bi avakirina hêza xwe kir. Di navbera Çile û Adara 1933 de, bi şiklê giştî mitingan û şopandinên giştî hate belavkirin da ku civat bête qebûlkirina hêz û seroktiya Hitler. Bi dawiyê, piştî şermendîya firotina parlamanê (Reichstagsbrand) di Adara 1933 de, hukûmet bi temamî dest bi girêdan û şermendîya demokratîya Weimar kir.

Di encamê de, destpêka siyasî û serkeftina NSDAP ji 1919 heta 1933 bû armanca ku ji partiyek çiqasî hêzdar bi partiya mezin û hêza giştî bête. Hitler bi şiklê giştî ji pirtûk, propaganda, paramilîter û elektorî bû serketî. Piştî 1933, ev destpêk bi serketina giştî ya hukûmetê xilas bû û bi dawiyê destpêka Drittes Reich hate avakirin.

## *Führer* û diktatoriya totalîtêr (1933–1939)

### Destpêka hêz û „Machtergreifung“ (1933)

Di 30ê Çileya 1933 de, serê dewletê Paul von Hindenburg, ji ber presyona partiyên rast û qirkirina siyasî, Adolf Hitler wekî *Reichskanzler* hat destnîşankirin. Herçend ku di destpêkê de li parlemana Weimar de NSDAP ne bi tenê partiya giring bû, lê ew bû hêzê herî mezin a siyasî û bi hevkariya DNVP (Deutschnationale Volkspartei) hate serdestkirin.

Di 27ê Sibata 1933 de, gava ku Reichstag şewit, Hitler û Hermann Göring ev çalakî bi fermî ji bo şopandina komanîst û sosyaldemokratan bikaranîn. Di bin fermana *Reichstagsbrandverordnung* de mafên bingehîn yên konstitûsyonî hate rawestandî: azadiya axaftinê, azadiya civat û mafên şexsî bi temamî hate sinorkirin.

Di 23ê Adarê 1933 de, *Ermächtigungsgesetz* (Yasa xwe-desthilatdana Hitler) bi parlemana qebûl bû. Ev yasa Hitlerê maf da ku bi fermana dewletê bê parlemana bi 4 salan hukûm bike. Di vê demê de, Hitler û NSDAP bi fermî wêneya dewletê demokratîk yê Weimar qirkirin û rejîma diktatorî dest pê kirin.

### *Gleichschaltung* û kontrola civakê

Hitler û partiya Nazi ji 1933 heta 1934 de bi fermana *Gleichschaltung* (hevdemkirin) hemû parêzgeh, civak û partî û komeleyên civakî bi kontrola NSDAP da.
Di Adarê 1933 de, partiyên opozîsyon hatin qedexekirin. Bi 14ê Tîrmehê 1933 de, NSDAP bû partiya yekem û yekane a Almanya.

Di heman demê de, Komîteya Fermandarî ya Herêmî, sindîkayan, komeleyên spor û huner bi partîyê hatin hevbeş kirin û şexsên ne-nazî ji cîhên xwe derxistin. Ev bû bingeh ji bo kontrola herêmî û mafê alîkariya şexsî.
Medya, rojnamen, radyo û huner jî bi fermana Reichsministerium für Volksaufklärung und Propaganda ya Joseph Goebbels hate kontrolkirin. Ji 1934 ve, bi fermana *Reichskulturkammer*, hunermend û nivîskarên ne-nazî qirkirîn.

Di 30ê Tîrmeha 1934 de, di „Nacht der langen Messer“ de, Hitler bi SS û Gestapo qirkirina paramîlîterên SA (Sturmabteilung) û serokê wan Ernst Röhm fermand. Ev qirkirin bi navê “parastina dewlet” hate nasandin, lê bi rastî ev bû ji bo ku Hitler kontrola fermandarî ya leşkerî û siyasî bi tenê bigire.

Di 2ê Tebaxê 1934 de, gava ku Hindenburg mir, bi fermana hukûkî, cihên serok û kansler li hev hatin. Hitler xwe bi navê *Führer und Reichskanzler* nas kir. Ji vê rojê ve, desthilata dewlet, leşker û partî hemû bi destê Hitler bû û Wehrmacht bi îmansa ji şexsê Hitler xwe bindest kir.

### Propaganda û kultê şahsiyetê

Di serdema Hitlerê de, propaganda bû hêza bingehîn ji bo kontrolkirina civakê. Joseph Goebbels, wekî serokê *Reichsministerium für Volksaufklärung und Propaganda*, sistemek bi temamî bi şopandina rojnamen, film, radyo û huner ava kir.
Radyo (*Volksempfänger*) bi qîmetek kêm ji aliyê dewletê hate belavkirin, ji bo ku her mal, her dest bi dengê Hitler û propagandayê bigihîje.

Filmê yên wekî yên Leni Riefenstahl (*Triumph des Willens*, 1935) şopandin serketina NSDAP û komên mezin yên Nuremberg wekî şêwirmendiya şexsê Hitler. Ev film û pêşandanên propagandayê ew qasî giran bûn ku wî wekî serokê ji bo hemû civakê nas kirin.

Hitler bi şexsiyeta xwe wekî “Führer” şiklê şahsiyetê (*Personenkult*) ava kir. Ew wekî “bi şexsî û bi xwe mafê nasnameya Alman” hate nasîn. Seremoniya bi serketina nasyonalîst, parêdên leşkerî, şopandinên sport û nîşanên roj û şan bi şiklê şexsî şiklê diktatorê da xwe.

Çavkaniya propagandayê ne tenê serokê qirkir, lê jî jinên, zarokan û civak bi giştî şopand. Di 1936 de, bi Olimpiada Berlinê, Almanya xwe wekî dewletê nû û xurt nîşan da. Ew pêşandina sport bû hêvîya ku Almanya ji bo cîhana derve xwe nîşan bike, lê bi veşartina yewdî û qirkirina civakên ne-nazî jî hat veşartin.

### Politîkaya aborî û şandina işsizlikê

Hitler û NSDAP wisa şopand ku ew “Almanya ji krîza Weimarê û şermendiya Versaillesê” derxistin. Ji ber vê, aborî bû bingehê legitîmîtya diktatoriyê.
Bi fermana *Reichsarbeitsdienst* û projeyan wekî *Autobahn*, hezarên kes hatin karan û işsizlik ji 6 milyon (1932) heta kêmtirî ji 1 milyon (1938) veguherî.

Programe *Mefo-Wechsel* û armancên şerî di aborîyê de hate bikaranîn, ji bo ku deyn û borc ne wekî destûr bê nîşandan. Aborî bi şopandina şerê nû hate ava kirin û bi fermana dörtê sermawez (*Vierjahresplan* 1936) bi Hermann Göring wekî fermandar, armanc ew bû ku Almanya ji derve azad bibe û hêza leşkerî ava bike.

Ji bo şopandina civakê, NSDAP bi xwediya komeleyên civakî wekî *Kraft durch Freude* (xurtbûn bi kêfxweşî) û *Hitlerjugend* (Komela Ciwanên Hitler) bû. Ev projeyên bi şiklê *Volksgemeinschaft* (komela giştî) nas kirin û qasî heman demê bi şopandina civakê qirkirin.

Herçend ku armancên aborî bi şiklê serketinî hate şopandin, lê wisa jî bû ku giştîya aborî ji şopandina şer û ekspansiyona leşkerî bi tenê hêz wergirt. Di 1939 de, Almanya hêz û kar ji şerê nû re şikl kir û ew bû giraniya ku diktatoriya Hitler li şerê cîhanê şopand.

### Politîka civakî, jineke Nazi û kontrola civakî

Hitler û rejîma Nazi bi hewl didin ku *Volksgemeinschaft* (komela giştî) bi şiklê nasnameya nasyonalîst û rastî ava bikin. Lê ev armanc bi qirkirina partî, komeleyên civakî û mafên demokratîk bi tenê girt.

Di vê çarçoveyê de, dewlet mafên jin, zarok û xwendevanan bi kontrola fermî dan. Komela jinên wekî *NS-Frauenschaft* û *Bund Deutscher Mädel* bûn amûr ji bo şopandina jinan di şiklê Nazi de: jin wekî dê û xizmetkar a *Volk* (gel).
Jin bi teşwîqê ji kar û siyaseta giştî dûr hatin girtin û bi şopandina nasnameya biologîk wekî “dê û hilberînera zarokên Aryan” hate şikl kirin.

Xwendina zarokan jî bi temamî bi şopandina ideolojî ya Nazi hate veguherandin. Lêkolîn, edebiyat û zanist ji bo şopandina nasnameya rûmet û taybetiya Aryan hate şikl kirin. *Hitlerjugend* û *Bund Deutscher Mädel* bûn amûrên bingehîn ji bo çalakiyên ciwan û şiklê wî şexsî ya Führer.
Di 1936 de, endam bûn a *Hitlerjugend* ji hemû zarokên Alman bi fermî hate pêdivî kirin.

Dewlet jî ji bo şiklê civakê projeyên “bi kêfxweşî” wekî *Kraft durch Freude* şopand, lê li bin wê şiklê bi temamî çalakiya jin û zarok bi fermî hate kontrolkirin.

Di heman demê de, şiklê “biolojî û nasname” jî bi pîvana civakî hate destnîşankirin. Almanya di bin fermana *Nürnberger Gesetze* (1935) de yewdî û Alman ji hevdu parve kir. Her bijî bi yewdî bi rastî bi maf û şiklê nû qirkir, nîkah û hevserekê ji aliyê qanûnî qirkir. Ev bû bingeh ji bo şiklê jinîsîda mezin a rejîma Nazi.

Siyaseta civakî jî di bin nasnameya “xurt û sax” hate şikl kirin. Leşkerên şikestî, kesên xwedî xastiyên zihnî û biolojî bûn armanca qirkirin û sterilîzasyonê. Ji 1933 heta 1939, ji nêzîka 400.000 kes di bin fermana *Gesetz zur Verhütung erbkranken Nachwuchses* (qanûna parastina zarokên bi xastiyên mirî) bi zor hatin sterilîze kirin.

Hitler û şexsên wêzîfeyî di heman demê de şiklê biolojî û "rûmetîya Aryan" wekî armanca bingehîn nas kirin. Ev bû bingeh ne tenê ji bo siyaseta jin û zarok, lê jî ji bo siyaseta komkujî û qirkirina civakên ne-nazî di salên dû re.

### Teror, Gestapo û kampên konsantrasyonê

Ji bo ku diktatoriya xwe bi temamî ava bike, Hitler bi hêza polîs û paramîlîteran hêza taybet çêkir. Di vê çarçoveyê de, *Geheime Staatspolizei* (Gestapo) di 1933 de hate damezrandin û bi pîvana giştî hêza terorî ya rejîma Nazi bû.
Gestapo bi mafê girêdan û kontrola civakê, bi çalakiyên binîşkanî, bi înfûrmatôr û bi teror kontrol kir. Bi destûrê xwe yê ji aliyê Hitler û Himmler hat dayîn, Gestapo ne bi qanûn û parlemana bi tenê vegirî bû.

Di heman demê de, SS (Schutzstaffel) wekî hêza taybet, ji hêla Heinrich Himmler ve bi temamî bû hêza fermandarî û terorî. SS ne tenê hêza polîsî bû, lê jî hêza ideolojîk û şiklê "biolojîk" ji bo rejîmê. Ev hêz di kombersiyona nû de hêza bingehîn bû.

Di destpêka 1933 de, kampên konsantrasyonê wekî *Dachau* hate damezrandin. Ev kamp ji bo qirkirina partîyên opozîsyon (sosyaldemokrat, komanîst), pênaseyên yewdî û kesên di bin nasnameya Nazi de “ne-hevpar” bûn. Di salên dû re, kampên wekî Sachsenhausen, Buchenwald û Ravensbrück jî hate damezrandin.
Ev kampan ji hêla SS û Gestapo ve bi şiklê “veşartin û disiplin” hate şopand, lê bi rastî bûn amûr ji bo qirkirina dijminên siyasî û civakî.

Di 1934–1939 de, qirkirina civakên ne-nazî ji bo bi bandora terorî bi temamî hate bikaranîn. Bi pîvana herêmî, Gestapo hêzên binîşkanî bi hezarên kes ava kir, civak ji bo “spîyên Gestapo” bi heman demê qirkir. Ev çalakî bandora giran li ser civaka Alman hebû: kes bi xwe censorkir û ji bo parastina mal û maf xwe berê partiyê dikin.

Terror ne tenê ji bo dijminên siyasî, lê jî ji bo yewdî, rom, kesên homoseksuêl, bêmal û kesên “xwedi xastîya zihnî” hate bikaranîn. Wisa, rejîma Hitler qirkirina “biolojîk û civakî” bi fermî dest pê kir û ev bû bingeh ji bo şiklê Holokaustê di salên dû de.

### Politîkaya derve û şopandina şerê nû (1933–1939)

Di sala 1933–1939 de, Hitler û rejîma wî pêdivîya derve bi şiklê ekspansiyonî û bi şiklê şerê nû şopand. Armanca bingehîn ew bû ku mafên navneteweyî yên peymana Versaillesê bi temamî tije bibe û "lebensraum" (cîhê jiyanê) ji bo gelê Alman ava bibe.

Hitler bi şopandina welatên cîhanê dest pê kir:
- Di 1933 de, Almanya ji Komîteya Neteweyên Yekbûyî derket. Di 1935 de, bi rewbendiya referendum, Saarland ji bo Almanya vegerî.

Di 1936 de, Hitler remilitarîzasyona Rhineland bi tenê serket û girêdana Peymana Versaillesê şikand.

Serketina girîng jî bû di 1938 de, ku Almanya bi *Anschluss* ji bo xwe Avusturya girt û wî bi temamî bi dewletê nasnameya Nazi li derveyî bû. Di heman salê de, di *Konferansa Munich* de, Neville Chamberlain (Brîtanya) û Édouard Daladier (Fransa) bi şiklê appeasement (tembîh û razîbûn) bo wî, Çekoslovakya bi temamî parve kir û Sudetenland ji Almanya re hat dayîn.

Hitler ev serketinan bi propagandayê wekî "dawiya şermendiya 1919" şopand û bi temamî dest bi rêya şerê nû kir. Ev serketin û hêza nû bi armanca wê şikl kirin ku bi şiklê şerê giştî cîhan bi dest bikin.

Di 1939 de, Hitler bi peymana Molotov–Ribbentrop û Sovyet bi hev razî bû da ku ji şerê du cihêreng derkeve. Ev peyman bi fermî rê kir ji bo ku di 1ê Îlonê 1939 de, Almanya Polonya bûserkir û Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest pê kir.

### Encama serdema „Führer“ (1933–1939)

Di navbera 1933–1939 de, Hitler bi temamî diktatoriya xwe wekî Führer û Kanzler bi dest xist. Almanya di vê dema de wekî dewletê faşîst, bi hêza leşkerî, aborî û propagandayê bi temamî bû hêz ji bo şerê giştî.

Wekî encam, di vê serdema de:

* Mafên demokratîk û partîyên siyasî hate qirkirin.
* Jin û zarok bi ideolojî û civak bi şiklê Nazi hate şopand.
* Civak ji hêla Gestapo û SS ve bi teror bi temamî hate kontrol kirin.
* Yewdî, Rom û civakên ne-hevpar bi qanûn hate qirkirin.
* Leşker û aborî ji bo şerê nû hate şikl kirin.

Ev serdema bû bingeh ji bo Holokaust, qirkirina giştî û şerê cîhanê, ku di salên dû re bi temamî derket.

## Şerê Cîhanê yê Duyem (1939–1945)

### Destpêka şerê: Polonya û peymana Molotov–Ribbentrop

Di 1ê Îlonê 1939 de, Almanya bi şiklê leşkerî li ser Polonya şerê dest pê kir. Ev bû destpêkê ya şerê cîhanê ya duyemîn. Leşkerên Wehrmacht bi stratejiyekî nû ya ku li navê "Blitzkrieg" (şerê şemalê) tê zanîn, bi çalakîya rastî û firotina hêzên leşkerî bi şiklê avakirî, poloniyan bi demekî kurt binavxistin.
Li ser binavkirina peymana Molotov–Ribbentrop ya di navbera Almanya û Sovyetê de, yên du dewlet bi şiklê xwe peymana yekemîn li ser parçkirina Polonya kirin. Sovyet li ser herêma rojhilatê dest pê kirin, di heman demê de Wehrmacht li ser herêma rojava bi şiklê lezgîn derketin. Di encamê de, Polonya di çar hefteyên de di navbera du hêza mezin de hate parçkirin û dewleta xwe ji dest da.

### *Blitzkrieg* li Rojava Ewropa: 1940

Di destpêka Dûnya Şerê yê Duyemîn de, konsepta bi navê "Blitzkrieg" bû şopandina şiklê şerê ku bi lez û bi qirkirina giran tê pêk anîn. Ev gotin, ku bi zimanê Almanî "şerê şimşek" tê gotin, di propaganda û şopandina ideolojîk de bi giran bû. Hitler û fermandarên Wehrmacht bi Blitzkrieg naskirin ku şerê qirkirina leşkerî û şopandina diyar bi navbera tank, avîasyon û pêşketina lez bête pêk anîn. Bi şiklê rastî, konsepta Blitzkrieg ne tenê bû ji bo şerê teknîkî, lê jî bû ji bo şopandina siyasî û ideolojîk, ku bi qasî lez bi şopandin bi cîhan nîşan bide ku Wehrmacht bû hêza herî serketî.

Hitler bi şiklê giran ev konsept nas kir wekî armanca şerê giştî. Di fikrê Nazi de, Almanya diviya ku bi lez serketina leşkerî bike, berî ku cîhên din dikarin bi şiklê şopandin li ber hemberî lê. Ev şiklê şerê bû bi pêşketina lez, bi şopandina giran, û bi dagirtina xurt, ku hem di siyasî û hem di şerê giştî de serketina qediya ava bike. Wehrmacht diyar kir ku bi bişopandina tank û Luftwaffe di ser navbera şerê de dikare leşkerên hemberî bi qirkirina lez bi şiklê şopandin dagire û bi giştî şopandin ava bike.

Ev şopandin bi serketina giran di 1939 de di Pologne de hat testkirin. Wehrmacht di 1ê Îlonê 1939 de bi tank, artileriya lez û şopandina Luftwaffe şerê li hemberî Pologne dest pê kir. Leşkerên Polonyayî, ku bi şiklê kevn bi armancên kuştî û şerê şewit bûn, nekarin bi şiklê berxwedan pêk bînin. Bi demek kurt, di 27 roj de, Wehrmacht bi temamî Pologne dagirt. Ev bû nîşanekî ku Blitzkrieg dikare di şiklê şerê giştî de bi lez bi serketin bête bikaranîn.

Herçend ku bi şiklê şopandin ji aliyê propagandaya Nazi ve ev serketin wekî şopandin ku Wehrmacht bû bi temamî serketî hate şandin, lê di rastiyê de ev bû şopandin ku giraniya "heman dem" û kêmîyên şerê Polonya bi şiklê giran jî bi dest hatin. Sovyet jî di 17ê Îlonê 1939 de bi şiklê bi serketina "paktê" bi Almanya hevok kirin û ji rojhelatê bête dagirtina Pologne. Bi wisa, ev "serketin" ne tenê bi şiklê Blitzkrieg bû, lê jî bi şiklê siyasî û paktên ku ji navbera Hitler û Stalin bûn hate şopandin.

Piştî Pologne, Wehrmacht konsepta Blitzkrieg bi serketina giran di Fransa û Benelux de test kir. Di 10ê Gulanê 1940 de, Wehrmacht bi lez dagirtina Hollanda, Belçîka û Lûxemburg dest pê kir û di şopandina "Manstein Plan" de bi şiklê xwe diardaya nû. Bi şopandina giran li ser Ardennen û bi şiklê lez dagirtina qada Sedan, Wehrmacht serketina giran bi ser leşkerên Fransî û Britanyayî xistin. Leşkerên Fransa, ku berê di propaganda de wekî hêza herî serketî hate naskirin, nekarin bi şiklê berxwedan pêk bînin û di şopandina lez de bi temamî hate dagirtin.

Bi demek kurt, Paris di 14ê Hezîranê 1940 de bi şiklê serketî hate dagirtin û Fransa di 22ê Hezîranê 1940 de kapitûlasyonê qebûl kir. Ev serketin bû şopandin giran ji bo konsepta Blitzkrieg û bi şiklê giran di propaganda Nazi de hate şopandin wekî "serketina şimşek" ku cîhan ji pêşketina lez re qebûl bike.

Herçend ku di propaganda Nazi de Blitzkrieg hate naskirin wekî şopandin ku "bi temamî wê şerê qediya", lê di rastiyê de ev şiklê şerê bû bi cihê şopandina giran û şiklê berxwedana kêm ji hemberî. Bi şiklê teknîkî, Blitzkrieg bi tank, Luftwaffe û pêşketina lez ava bû, lê ne bû planekî ku bi serketina giştî her şerê qediya bike. Ev ji ber ku bi demek kurt, ku serketin diyar bû, lê ji demek dirêj, bi kêmîya şopandina tank, petrola û hêza giştî, Blitzkrieg nekarî bête pêşketina giştî.

Piştî serketina li Fransa, Hitler û fermandarên Wehrmacht bifikirin ku konsepta Blitzkrieg dikare bête bikaranîn li hemberî her hemberî din jî. Di 1941 de, ev şiklê şer di Balkan de bi serketin test bû. Wehrmacht bi demek kurt Yugoslavya û Yunanistan dagirt. Di hefteyên kurt de, diyar bû ku leşkerên bi tank û avîasyon bi şiklê lez dikarin hemberî siyaseta berxwedanê qirî bikin. Ev serketin, ku bi temamî bi giraniya Blitzkrieg hate şandin, şopandin dike ku konsepta "şerê şimşek" dikare hem li şaristanî û hem li herêmên şerê çêdir bête bikaranîn.

Lê di heman demê de, di 22ê Hezîranê 1941 de, Hitler bi şiklê giran armanca giştî bi navê "Barbarossa" şerê li hemberî Sovyet dest pê kir. Ev bû testê herî mezin ji bo konsepta Blitzkrieg. Di destpêka şerê de, Wehrmacht serketina giran di herêmên Sovyet de xistin û bi demek kurt qasî hezar kilometr dagirt. Lê di şopandina payîz û zimistan 1941 de diyar bû ku Blitzkrieg bi serketin a lez nekarî bi şiklê dirêj şerê qediya bike.

Wehrmacht bi tank û Luftwaffe bi şiklê serketî pêşketin kir, lê Sovyet bi qasî giran ji bo berxwedan hêza nû ava kir. Bi demek kurt, di navbera payîz û zimistanê de, ku Wehrmacht nekarî bi şiklê lez şerê qediya bike, ev konsept bi temamî diyar bû wekî planekî ku bi serketin a demek kurt bête bikaranîn, lê ne bête şopandina giştî. Ji ber neheqîya logistîkî, neheqîya hêza petrol û neheqîya şiklê giştî, Blitzkrieg bû bi serketin a demek kurt, lê ne bi encamên giştî.

Li Moskva, di payîza 1941 de, Wehrmacht bi şiklê giran dagirt, lê di encamê de diyar bû ku bi şiklê dirêj şer nekarî bête qediya. Di heman demê de, ji bo şerê zimistan, Wehrmacht ne amade bû. Leşkerên Sovyet, bi fermandarîya Zhukov, şerê berxwedan bi şiklê lez şand û bi şiklê giran Wehrmacht rawestandin. Ev bû şopandin giran ku Blitzkrieg ne bête serketin a giştî û bi şiklê giştî şer ne bête qediya.

Di sala 1942 û 1943 de, di şerên wekî Stalingrad û Kursk de, diyar bû ku Blitzkrieg ji bo şerê giştî ne bête bikaranîn. Bi temamî, di Kursk de, ku di hezîran û tîrmehê 1943 de bû şerê tankên herî mezin a dîrokê, Wehrmacht bi şiklê temamî hate rawestandin. Bi qirkirina tank, neheqîya petrol û hêza civakî, Blitzkrieg nekarî ji bo giştî bête bikaranîn.

Herçend ku bi serketina demek kurt di Pologne, Fransa û Balkan de, Blitzkrieg hate naskirin wekî şopandin a giran, lê di encamê de ev konsept hate şopandin wekî şiklê ku di propaganda Nazi de zêde kirin. Hitler û Goebbels bi şiklê giran Blitzkrieg bi şopandina "hêza şimşek" şandin, lê bi rastî ev şopandin diyar kir ku Wehrmacht ne bête bi şiklê giştî şerê qediya.

Ji bo siyaseta giştî, Blitzkrieg nîşan da ku şerê demek kurt dikare bi serketin a lez bête pêk anîn, lê ji bo şerê dirêj û ji bo herêmên giran wekî Sovyet ne bête bikaranîn. Ev şopandin jî bi temamî diyar kir ku Hitler bi şiklê giran şiklê şerê di propaganda de bi şopandin naskir, lê di rastiyê de ev nekarî şerê giştî bête qediya.

Di encamê de, Blitzkrieg wekî konsept li dîrokê bû şopandin ku bi şiklê lez bi tank, Luftwaffe û şiklê pêşketina lez bête pêk anîn, lê wekî planekî giştî nekarî bête serketin. Serketinên demek kurt li Pologne û Fransa bi temamî bûn nîşanekî, lê şerên dirêj li Sovyet û paşê jî li cîhan bûn qirkirina konsepta "Blitzkrieg".

### Dunkerque û xilasbûna Brîtanîyayê

Di şerê Fransa de, leşkerên Brîtanî û Fransayî di ser xetên pêşîn de hatin girtin û ji hêla Wehrmacht ve hatin qirandin. Lê bi şiklê naskirin, bi operasyonê ya li navê "Dynamo", leşkerên Brîtanî bi şiklê girîng ji Dunkerque hate xilas kirin. Di hefteyên dawiya Hezîranê 1940 de, li ser 330.000 leşker ji ser qada Dunkerque ve bi şiklê xwe bi kesekî navxweyî hate veguhastin li Brîtanya.
Herçend ku Fransa ji hêla Almanya ve hate kontrol kirin, lê ev xilasbûn bû armanca mezin ji bo Brîtanya da ku di şerê de berdewam bibe.

### Şer li Brîtanya (1940–1941)

Piştî ku Wehrmacht di hefteyên kurt de bi şiklê serketî Fransa dagirt û bi temamî hêza Brîtanya ji avê Dunkerque re hate vegerandin, Hitler bi hêvîyeke ku İngiltere ê şopandinên xwe bi temamî jê bide daxuyaniya "armanca aştiyê" kir. Lê fermandarên Brîtanya, bi fermandarîya Winston Churchill, bi temamî vê daxuyaniyê red kirin û bi şiklê nû daxuyan kirin ku ew ê bi şiklê giştî şerê berxwedan bidomînin. Ev bû destpêka ku Luftwaffe di hefteyên pêşîn de plan kirin ku ji hêla bombardîmanê ve RAF (Royal Air Force) şopandina giştî bête qirkirin û ji bo destpêka "Operation Sea Lion" (armanca dagirtina Brîtanya) rê bête vekirin.

Di hefteyên pêşîn de, Luftwaffe bi armanca şopandina giştî di ber RAF de pêk hat. Ji bo Hitler û Göring, şopandin a giştî yên RAF karanîna giran bû ku Brîtanya nekaribin avêtina bombardîman an jî dagirtina leşkerî bike. Ji bo ev armanc, bi hezar hezar tayyare û bombardîmanên lez şandin. Di hefteyên destpêk de, şopandin bi temamî ser karxaneyên RAF û şewit bû. Bi şiklê giştî, karxaneyên tayyare û serdana şewit bi şiklê giran şopandin hatin bombebarî kirin.

Lê RAF, bi şiklê şaş û giran, kar kir ku têkoşîn bi şiklê zêde bête. Karxaneyên tayyare bi şiklê giran bi şiklê nû tayyare ava kirin û fermandarên RAF bi şiklê giran şopandin a "radar" bi şiklê şopandin. Radar, ku bi şiklê nû ava bû, ji RAF re alîkariya giran kir. Bi şiklê ev hêman, RAF dikare bi şiklê pêşî tayyareyên Luftwaffe bi demek kurt nas bike û bi şiklê şerê rawestandin ava bike.

Di heman demê de, fermandarê RAF, Hugh Dowding û Keith Park, kar kir ku têkoşîn bi şiklê "defense-in-depth" bête. Ev şiklê şer ji bo RAF alîkariya giran kir, ji ber ku RAF ne hewce bû bi serketin a demek kurt, lê bi serketina demek dirêj, Luftwaffe bête rawestandin. Di şopandina mezin de, RAF tayyareyên "Spitfire" û "Hurricane" bi şiklê giran bi şiklê şopandin şer kirin û bi temamî serketin a giştî diyar kir.

Luftwaffe di destpêka şerê de bi armanca giştî RAF bombardîman kir, lê di hefteyên paşîn de Göring û Hitler şopandin bi şiklê nû avêtin. Ev şiklê şopandin bû ku şaristan û civata giştî bête bombardîman kirin. Bi temamî, Londra û şaristanên mezin wekî Coventry û Birmingham bûn armanca "Blitz". Ev şopandin bû şopandin a giştî ji bo şermendîya civakî û qirkirina hêza neteweyî Brîtanya.

Ji ber ku RAF hêj ne hat şopandin û tayyareyên RAF di hefteyên berdewam de diyar bûn, bombardîmanên Luftwaffe bi temamî nekarîn armanca giştî qediya bike. Bi demek kurt, diyar bû ku "Battle of Britain" bû şerê ku bi şiklê serketî bi RAF qediya. Hitler bi temamî qasî 2.000 tayyare û pilotên şopandin winda kir û bi temamî planên "Operation Sea Lion" hate şopandin û hate rawestandin.

Di payîza 1940 û serdemê 1941 de, diyar bû ku Hitler û Göring bi temamî planên xwe guherand. Ji ber ku RAF ne hat şopandin û tayyareyên "Spitfire" û "Hurricane" bi şiklê giştî berxwedan dikin, armanca şopandin bi şiklê nû bû. Ev şiklê bû ku şaristan û civatên giştî bête şopandin û bi şiklê bombardîman "Blitz" wekî siyaseta nû bête bikaranîn.

Londres, wekî navenda siyasî û aborî ya Brîtanya, bû armanca bombardîmanên herî mezin. Di hefteyên şopandina mezin de, hezar hezar kes di civata giştî de mirin. Civata şarê bi şiklê giran bi şermendîya şewit û mal hat şopandin. Ev şopandin, ku bi hefteyên dirêj bû, şaristan wekî Coventry û Liverpool jî bi şiklê giştî hatin şopandin. Di 14ê Tişrînê 1940 de, bombardîmana mezin a Coventry kar kir ku qasî navenda şewit û mal û kilîseyan bi temamî bête qirkirin.

Herçend ku mirin û şermendîya giştî heye, berxwedana civata Brîtanya diyar bû ku bi temamî bête zêde. Winston Churchill bi daxuyanên mezin şopandin kir ku "em ê herçend bi şermendî, lê bi temamî qediya nekin." Ev şiklê propaganda bi şiklê giran kar kir ku civata giştî bi şiklê giran berxwedan bike û şermendî nekarî şopandinên civakî qediya bike.

Di navbera şermendî û bombardîman de, civata giştî ji bo şermendî bi şiklê xweş têkoşîn kir. Ji bo ku şermendî ne bête şopandin, "Anderson shelters" û "tube stations" li hundir şarê wekî jêrîn bûn wekî malên ewlehiyê. Bi şiklê herî giran, hezar hezar kes di bin xeta metro de şevên xwe di şopandin de jiyan da. Ev bû şopandin ku bi şiklê giştî propaganda ji bo berxwedana civata Brîtanya bête bikaranîn.

Bi şiklê din, huner û çand jî di berxwedana şermendî de beşdar bûn. Muzîk, huner û sinema di hefteyên bombardîman de wekî şopandin bi şiklê giran heye. Filmên wekî "London Can Take It!" bi şiklê giştî diyar kir ku şaristan û civata Brîtanya dikare di navbera mirin û bombardîman de jî bi temamî têkoşîn bike. Ev film û propaganda bûn şopandin ku cîhan bi temamî diyar bû ku Brîtanya ê bi serketin şopandinên Nazi rawestîne.

Ji bo Hitler, ev şiklê şopandin ne bû bi armanca giştî qediya bike. Herçend ku şaristan û civata Brîtanya bi şiklê giran şopandin hatin qirkirin, lê RAF hêj diyar bû û ne hat şopandin. Di encamê de, Operation Sea Lion hate rawestandin û Hitler bi şiklê giştî şopandinên xwe bi serketin ne girt. Ev bû şopandin ku şerê di navbera 1940 û 1941 de hate qediya û bi temamî RAF bû serketin a şerê.

Encamên siyasî bi temamî mezin bûn. Ev şer nîşan da ku Hitler û Wehrmacht nekarin bi temamî herqet bi Brîtanya dagir bikin. Ev bû şopandin ku Brîtanya dikare bi tenê bi berxwedan giştî û siyasî bi serketin qediya bike. Ji bo civata giştî, ev berxwedan bû şopandin ku Brîtanya wekî "stand alone" li hemberî şopandinên Nazi bi serketin bi serkeftin bête nasîn.

Herçend ku mirin û şermendîya giştî bûn, berxwedana Brîtanya diyar bû ku dikare di navbera şermendî bi temamî bi serketin qediya bike. Ev şopandin paşê jî bû armanca siyasî ku ji bo ji aliyê Roosevelt û Dewletên Yekbûyî ve alîkariyê bête şandin. Di şiklê giştî, Battle of Britain bû şopandin ku di dîroka şerê de nîşan da ku di navbera teknologîya nû, propaganda û berxwedana civatê, serketin dikare bête pêk anîn.

### Xulasa li ser destpêka şerê (1939–1941)

Li ser bingeha salên 1939–1941, Almanya bi şiklê nû ya Blitzkrieg di şerê de bû hêza serketî a leşkerî. Ew herêmên Polonya, Danîmarka, Norwec, Holenda, Belçîka û Fransa bi lez ji hêla Wehrmacht ve hatin kontrol kirin. Lê berxwedana Brîtanya şopand ku hêza nasyonal-sosyalîst ne bi serketina bi lez çêtirî bi qasî ku Hitler hêvî kir bû tê de derbas bibe.

### Barbarossa û şer li Sovyet (1941–1943)

Di 22ê Hezîranê 1941 de, Almanya bi şiklê mezin û bi hêzên leşkerî yên 3 milyonan li ser Sovyetê şer dest pê kir. Operasyona navê "Barbarossa" tê de hat, bû şerê herî mezin a leşkerî yê dîroka cîhanê. Armanca Hitler bû qirkirina dewleta Sovyet û destnîşankirina herêma mezin ji bo "Lebensraum" ji bo Almanên Aryan.

Wehrmacht di destpêkê de bi serketinên girîng dest pê kir. Bi çalakîya rastî û lêdana lêşkerî li ser şaxên Rûsya, Belarus û Ukrayna, almanî bi şiklê lez herêmên mezin kontrol kirin. Li Minsk, Smolensk û Kiev, milyonan leşkerên Sovyet hate girtin an qirkirin.

### Leningrad û şerên ji bo şarên mezin

Şerê Leningrad, ku di navbera 1941 û 1944 de hate pêk anîn, bû şopandina herî dirêj û qirî ya Dûnya Şerê yê Duyemîn. Wehrmacht bi armanca ku şarê li ser xetê Baltîk dagire û bi şiklê serketî hêza Sovyet li hemberî bi qirkirin bête şopandin, di 8ê Îlonê 1941 de şarê ji hundir bi temamî girêdayî kir. Ev bû destpêka qirkirina 872 roj, ku bi şiklê rastî bû şopandin qirkirina herî dirêj a dîrokê. Hitler di daxuyaniyên xwe de bi vî şiklê nas kir: ne tenê li şarê bi şiklê şerê bête pêk anîn, lê jî bi şiklê mirina giştî bête qediya.

Di destpêka şerê de, Wehrmacht bi tank û avîasyon şarê ji her aliyê girt û di hefteyên yekem de şopandina giran bi cih bû. Luftwaffe şarê bombardîman kir û karxaneyên şewit û pont û mal û çarçoveyên civakî bi temamî şopand. Di heman demê de, leşkerên Finnland, ku bi alîkariyê Almanya bûn, ji bakurê şarê bi şiklê şerê dagirtin û qada Leningrad ji 3 aliyên xwe re hat girtin. Tenê girêdana şarê bi derveyî, "Rêya Jiyan" ku li ser Gola Ladoga bû, destnîşan bû wekî rêya ku şarê bi şiklê giştî ji girtina Almanan ne bête qirkirin.

Ji aliyê Hitler ve, armanca giştî ne tenê bû dagirtina şarê, lê jî bû qirkirina giştî ya şehersaziya Sovyet. Daxuyaniya "Hungerplan" nîşan dida ku şarê bête girêdayî, lê nehatiye dagirtin bi temamî, û ku civata şarê bi mirina birçî û mirina şermendî bête qirkirin. Ev bû siyaseta ku Wehrmacht ne tenê bi şiklê leşkerî, lê jî bi şiklê qirkirina civakî bi şiklê temamî şopandin kir.

Di payîza û zimistan 1941–1942 de, şar bi temamî di şopandina birçî de bû. Nîşaneyên arşîvî diyar dikin ku di hefteyên giran de, rasyonên xwarin ji 250 gram nan bo her roj heta 125 gram jî hatin kêm kirin. Bi temamî, qasî 1 milyon kes ji civata şarê mirin, herî zêde ji ber birçî, serdemê germ û neheqîya şermendî. Li hundir şarê, kesên zindî hewl da ku bi mirinên din ji bo xwarin bikar bînin û ev bû şopandin ku şerê qirkirina bi şiklê neteweyî bête qediya.

Herçend ku şar bû di navbera mirin û birçî, berxwedana civata Leningrad bi şiklê giran şopandin ava kir. Sovyet bi propagandaya giştî ev şar nîşan da wekî "şarê berxwedanê". Di çarçoveyê de, radio û rojnameyên li hundir şarê bi şiklê şopandin ji civatê daxuyaniya "berxwedana netewî" şandin. Civata şarê bi şiklê giran di berxwedanê de beşdar bû û bi şiklê şiklê "dilsozî" şerê qediya.

Luftwaffe bi şiklê berdewami şarê bombardîman kir. Bi hefteyên giran, şar bi temamî ji hêla avîasyonê ve di şopandina bombeyan de bû. Karxaneyên şewit, şopandina pêşketina tank û armancên şerê bi temamî hatin şopandin, lê bi şiklê giran Sovyet ne dest ji berxwedan da. Karxaneyên li hundir şarê bi demek kurt bi pêşketina giran avêtin û tank û silah di ber xetên şerê de hate şandin.

Di heman demê de, "Rêya Jiyan" ji ser Gola Ladoga bû tenê girêdan ku şar bi derveyî bikir. Bi hefteyên giran, civata şarê bi şiklê bi karwanên xwarin û şewit hat alîkarî kirin. Lê di heman demê de, ev girêdan bi tayyareyên Luftwaffe bi şiklê şopandin hate bombardîman û hezaran kes di rêya şermendî de mirin.

Di sala 1942 de, şer û qirkirina Leningrad berdewam kir. Wehrmacht û leşkerên Finnland hêj bi şiklê giran şarê ji derveyî girêdayî kirin, û şar di şopandina birçî û bombardîman de bû. Herçend ku şopandinên Luftwaffe di berdewami de diyar bûn, lê civata şarê bi şiklê giran di navbera berxwedan û têkoşîn de jî dişopandin. Sovyet bi fermandarîya Zhukov û Vasilevsky plan kirin ku şarê ji navbera 1942–1943 bi şiklê lez bête azad kirin, lê di destpêka şerê de ev plan serketî ne bûn.

Ev şer bû ne tenê bi navbera leşkerî, lê jî bû şopandin a neteweyî û ideolojîk. Di heman demê de, Sovyet propaganda kir ku Leningrad wekî "şarê berxwedanê" bête şopandin û bi şiklê ji bo giştî cîhan wekî nimûneyekî bête şandin. Bi şiklê giştî, di huner û çand de jî berxwedan şopandin bû. Orkêstra li hundir şarê, bi şiklê mirin û birçî, sinfoniyên Çaykovskiy û Şostakovich lîstin. Ev bû şopandin ku civata şarê herçend ku mirin û birçî heye, lê hîş û dil ne hat şermendî.

Di payîza 1942 û zimistan 1942–1943 de, Sovyet bi operasyona nû hewl da ku girêdana Leningrad veke. Ev plan di navbera Volkhov Front û Leningrad Front de bi şiklê şerê lez ava bû. Herçend ku şopandinên pêşî bi serketin ne bûn, lê di 18ê Kanûna 1943 de bi operasyona navê "Iskra", Sovyet kar kirin ku girêdana şarê ji hêla Ladoga ve veke. Ev bû destpêka ku şar nekarî bi temamî bête şermendî û ji berxwedana giştî civata şarê hêvîya nû ava kir.

Piştî vebûna girêdana nû, rasyonên xwarin zêde kirin û alîkariyên giştî ji bo şarê hatin şandin. Herçend ku mirin û birçî heta 1944 de bi temamî ne hatin qediya, lê diyar bû ku şar ji şermendîya mirina giştî tê derketin. Bi demek kurt, pêşketina şerê Sovyet di cîhan de bi şiklê lez pêk anîn û şarê Leningrad wekî nimûneyekî ji bo propaganda Sovyet bû.

Di 1943 û 1944 de, di berxwedana Sovyet de, Wehrmacht bi şiklê giran bi paşxistin dest pê kir. Di 14ê Çileya 1944 de, Sovyet bi operasyona nû şarê bi temamî azad kir. Wehrmacht hate rawestandin û şar piştî 872 roj girêdan azad bû. Ev bû yek ji şerên herî dirêj û qirî ya Dûnya Şerê yê Duyemîn.

Encamên qirkirina Leningrad bi temamî qasî mezin bûn. Bi tevsîya arşîvî, qasî 1.2–1.5 milyon kes di şarê de mirin, herî zêde ji ber birçî, germ, û bombardîman. Şar bi temamî hat şopandin û qasî 11.000 mal û karxaneyên şewit neçar bûn. Lê di propaganda Sovyet de, Leningrad bû nimûneyekî ku civata giştî dikare di navbera şerê û mirinê berxwedan bike. Ev şopandin piştî şerê bû nîşanekî ku hêza Sovyet dikare ne tenê bi şiklê leşkerî, lê jî bi şiklê neteweyî û dilsozî bête serketin.

Di encamê de, şerê Leningrad bû şopandin ku bi şiklê giştî nîşan da ku siyaseta qirkirin a Nazi ji bo qirkirina giştî û şermendîya civakî hate bikaranîn. Ev şopandin jî bû nimûneyekî ku di navbera giştî de, berxwedana neteweyî û hêza civatê dikare bi şiklê giran şerê qediya. Leningrad di navbera şerê de bû şopandin a neteweyî, û paşê di dîroka Sovyet û giştî jî wekî şarê berxwedanê hate nasîn.

### Stalingrad: hevgirtina şerê cîhanê

Di payîza 1942 de, şerê Stalingrad bû şerê herî qirî ya Dûnya Şerê yê Duyemîn û şopandina şiklê şerê bi temamî. Armanca Hitler ne tenê bû bi şiklê stratejîk, lê jî bû bi şiklê ideolojîk. Şar bi navê Josef Stalin tê zanîn û bi dîtina Hitlerê ew bû nîşanekî ji bo qirkirina hêza Sovyet û pêşketina siyaseta "Lebensraum". Bi destnîşana şarê li ser Dîcle û di derveyî Kawkaz de, Wehrmacht dixwest ku bi serketina şiklê şewit û karxaneya şerê qada mezin ava bike.

Hitler piştî ku bi 1941 de nekarî li Moskva bi serketin bête bi dest, bi şiklê nû plan kir ku bi şerê lez li herêmên rojava Sovyet bi serketin bête gihîştin. Ev plana navê "Fall Blau" girt û bû şopandin ku bi serketinê bi şiklê pêşketina giran ava bike. Taybetî bi şiklê xweser, Hitler bi şopandin şarê Stalingrad nas kir wekî armanca şerê nû û bû şopandin ku bi serketin a şarê bi temamî hêza Nazi serketî nîşan bide.

Luftwaffe, di Hezîran û Tîrmehê 1942 de, şarê bi şiklê giran bombardîman kir. Di hefteyên yekem de, qasî 40.000 kes mirin û şar bi temamî hate şopand. Ev bombardîman bi hewlê ku berxwedana civakî û siyasî têkoşînê bigire hat kirin, lê bi temamî encama wî zîyad kir: şar ji bo şerê malê-male ava bû û bi her xanî, her çarçoveyê bû qada têkoşînê.

Di destpêka payîza 1942 de, Wehrmacht bi serketina lez dagirtina şarê dest pê kir. Lê Sovyet bi fermandarîya Vasily Chuikov û hêza Stalingrad Front bi şiklê berxwedan û şopandin rastî şerê dagirt. Şopandina malê-male bû şopandin girîng: di navbera her xanî de, di her karxaneyê û di her çarçoveyê de şer bi têkoşînê hate şopandin. Wehrmacht, ku berê bi tank û artileriya pêşketin kir, nekarî bi şiklê ji hundir şarê pêşketin.

Propaganda bi her du alîyan hate bikaranîn. Hitler ev şar nîşan kir wekî "destpêka serketina giştî", lê Sovyet bi şopandin ev şar nîşan kir wekî "berxwedana giştî ya netewî". Radio Moscow û propagandaya Sovyet şand ku her xanî dikare bête herêmê şer û her mal dikare bête şopandina şerê bi dest xistin. Ev ji bo dilxwazî û têkoşîna civata Sovyet hêza nû ava kir.

Bi demek kurt, di navbera Tîrmeh û Kanûna 1942 de, şer bi temamî diyar bû wekî şerê qirî. Wehrmacht bi tank û şopandin di navbera şarê de pêşketin kir, lê Sovyet bi hewl û şiklê berxwedan têkoşînê bi serketin xistin. Heta dawiya 1942, bû naskir ku şer ne tenê bû şerê bi şiklê leşkerî, lê bû şopandin ku diyar kir serketina giştî ji bo bi xwe bi navbera neteweyî û ideolojîk.

Di paşeroja şerê de, di 19ê Tişrîna 1942 de, Sovyet bi operasyona navê "Uranus" dest pê kirin. Ev bû şopandin bi armanca ku Wehrmacht ji hundir şarê girêdayî bike û ji derveyî qirkirinê bête destnîşan. Hêza Sovyet bi şiklê rastî şopandin li ser cîhên ku leşkerên Rumani û Hungari, ku bi temamî kêm bi şiklê hêza almanî bûn, û bi serketin hatin dagirtin. Ev şopandin bû naskir wekî "qirkirina hevdudan" ku di encamê de bi şiklê giran hêza 6. Armee ji hundir şarê bi temamî girêdayî kir.

Friedrich Paulus, fermandarê 6. Armee, bi fermana Hitler hewl da ku bi serketinê berxwedan bike û ne teslim bête. Hitler ji wî xwest ku şerê berdewam bike bi şiklê "serketin an mirin". Lê bi demek kurt, di Sibatê 1943 de, diyar bû ku şer ne bi dest nabe û hêza Wehrmacht bi temamî ne bi xilas bûn. Di 31ê Kanûna 1943 de, Paulus bi temamî hêza xwe teslim kir û ev bû şopandin ku bi destanên Sovyet serketina giştî ava bû.

Şerê Stalingrad ne tenê bû qirkirina leşkerî, lê jî bû şopandin ji bo siyasî û ideolojîk. Ji bo Almanya, ev bû şopandin ku hêza Wehrmacht nekarî bi şiklê giştî şerê li Sovyet bi serketin qediya û şerê lez, ku berê wekî şiklê serketina giştî hate nasîn, bi temamî nekarî bête bikaranîn. Ji bo Sovyet, ev bû şopandin ku her şar, her xanî û her civak dikare bête herêmê berxwedan û ev bi temamî bû nîşan ku hêza neteweyî ji bo şerê giştî bi serketin dikare bête bikaranîn.

Di encamê de, şerê Stalingrad qirkirina qasî 1 milyon civata şar û bi temamî 300.000 leşkerên Wehrmacht û wan hevkariya wî hate girtin an mirin. Ev şopandin bi şiklê qirkirina giştî ji bo Almanya û bi şiklê serketina mezin ji bo Sovyet hate nasîn. Churchill û Roosevelt bi şiklê giran şerê Stalingrad nas kirin wekî "destpêka serketina giştî ya Dûnya Şerê yê Duyemîn". Ji vê şerê pêşketina Sovyet destpê kir, ku paşê bi şerên Kursk, Bagration û di encamê de Berlinê, bi serketin bi dest bixe û rêya dawî ya kapitûlasyona Almanya veke.

### Kursk û şerên paşeroj (1943)

Paşê di 1943 de, di şerê Kursk de, Almanya hewl da ku bi şiklê nû bête serketin. Ev şer bû şerê tankên herî mezin a dîroka cîhanê, bi şiklê lêdana tankên Tiger û Panther yên Almanya û T-34ên Sovyet. Lê Sovyet bi şiklê rastî berxwedan kirin û di encamê de Wehrmacht bi temamî qirîn.
Kursk bû dawiyê ya serketina bi lez a Almanya û destpêka berxwedana Sovyet ku paşê berdewam dike heta Berlinê.

### Encama şerê li Sovyet (1941–1943)

Operasyona Barbarossa pêşiya ku Hitler hêvî kir ku bi demekî kurt dewleta Sovyet qirk bike. Lê di encamê de, şerê li Sovyet bû şerê herî giran û bi temamî winda ji bo Wehrmacht. Di Stalingrad û Kursk de, rêya serketina Almanya hate qirandin û hêza Sovyet destpê kir ku bi serketinên mezin şerê bi ser bikarîne.

### Şer li Balkan û destnîşana Mussolini

Di payîza 1940 de, Mussolini bi xwe dixwest ku İtalya bi şiklê xwe destnîşan bide. Ew bi şerê li ser Yunanistan de destpêkî kir, lê leşkerên îtalîyan bi temamî diyar bûn ku qasî qesir bûn û ne bi serketina giran re. Wehrmacht, ku dixwest ku li ser Balkan serketinê bi dest bixe û bi şiklê rastî hêzeke berxwedan ava bike, bi şiklê çalakîya nû hat şopandin.
Di 1941 de, Hitler bi leşkerên xwe li Yugoslavia û Yunanistan şer dest pê kir. Wehrmacht bi lez Yugoslavia dagirt û li Yunanistan bi serketin destnîşan kir. Bi destpêka şerê Balkan, Almanya hêza stratejîk a mezin bû, lê ev jî derengî li şerê bi Sovyet da.

### Afrîka û kampanya li derveyî Ewropa

Hitler ji bo bi serketin a bi temamî derveyî, di Afrîka de bi şiklê çalakîyên nû destpêkî kir. Bi 1941 de, Rommel wekî fermandarê Afrika Korps, di destpêka şerê li Lîbya û Mısr de bi serketin avêtî. Rommel bi şiklê stratejîk ji bo karanîna tankan û pêşketina lez hat nas kir û tê navê "Fox Desert" (Şêrê Deştê) nas kirin.
Leşkerên îtalîyan di destpêka şerê de qasî qesir bûn, lê Rommel bi şiklê girîng bi pêşketina rastî şerê bi dest xist. Ew bi 1941 û 1942 de li Tobruk û Cyrenaica bi serketinên mezin berxwedan kir.

### El-Alamein û winda li Afrîka

Di payîza 1942 de, şerê El-Alamein bû tiştekî qirî. Leşkerên Brîtanî, wekî fermandar Bernard Montgomery, bi şiklê girîng bi berxwedan li ser Afrika Korps û Rommel serketî bûn. Di şerê El-Alamein de, hêza almanî û îtalîyan bi temamî hate qirandin û piştî vê şerê de, Almanya bi lez ji Afrîka re dagirt.
Ev şer bû şopandin ku Almanya ne bi serketin a derveyî bi lez bête gihîştin û hêza Brîtanî û Amerîkan destnîşan bûn ku bi berxwedanê şer bi dest bigrin.

### Serketin û winda li Balkan û Afrîka

Herçend ku di destpêkê de Wehrmacht bi şiklê girîng serketin bû, lê di Balkan û Afrîka de Almanya bi temamî bi pêşketinên qirkirin û winda re hat şopandin. Di Balkan de, berxwedana civak û şerê gerîla wekî li Yunanistan û Yugoslavia bi temamî pêşketin kir. Li Afrîka, piştî şerê El-Alamein û pêşketina hêza Anglo-Amerîkan di 1943 de, Almanya bi temamî ji herêmê hate dagirt.
Ev winda ji bo Hitler bû şopandin ku hêza wî bi serketina global ne serkeftî ye û şer bi temamî dagirtî ye.

### Şer li Italiya û mirina Mussolini (1943–1944)

Di destpêka Dûnya Şerê yê Duyemîn de, Mussolini bi hêvîya ku Italya dikare bi şiklê serketî ji alîkariyê Almanya feyde bibe, daxuyaniya şerê ji aliyê xwe kir. Lê Italya diyar bû wekî hêza leşkerî ku ne bi amadebûn û ne bi çarçoveya giştî ya aborî û şewitî. Wehrmacht di destpêka şerê de bi şiklê giştî şopandin ava kir, lê Italya diyar bû wekî "biryarbûna siyasî" bêtir ji ber "şopandina leşkerî" bête.

Mussolini di 10ê Hezîranê 1940 de daxuyaniya şerê kir, herçend ku Wehrmacht jixwe bi serketî Fransa dagirt bû û şerê bi temamî qediya bû. Ev daxuyaniya şerê bi temamî ji bo armanca siyasî bû — Mussolini dixwest ku Italya wekî şerik ji "Nazi Germany" bête şopandin û bi temamî feyde bibe piştî qediya şerê. Lê di rastiyê de, leşkerên Italya ne bûn bi amadebûn û di hefteyên pêşîn de diyar bû ku Italya nekarî bi serketin xwe di şerê giştî de derxe.

Armanca sereke yên Mussolini bi destpêk bûn girêdanên li Afrîkaya Bakur. Italya dixwest bi şiklê serketî Misir û Sudan dagire, lê diyar bû ku bi tayyare û tankên kêm û hêza logistîkî ne heye. Bi demek kurt, diyar bû ku Wehrmacht hewce ye ku bi alîkariyê xwe bi şiklê giştî Italya rawestîne. Rommel û Afrikakorps bi şiklê şopandin bi Afrîka şandin û tenê ev alîkariyê bû ku leşkerên Italya dikarin berxwedan bike.

Li Balkan, Mussolini bi şiklê neheq hewl da ku Yunanistan bi tenê bête dagirtin. Di Tişrîna 1940 de, leşkerên Italya ji Albania ve Yunanistanê dagirtin. Lê ev şopandin bi serketin ne qediya. Yunanistan bi şiklê giran berxwedan kir û Italya ji armanca dagirtina lez şermendî bû. Hitler, ku ne armanc bû ku Balkan bi serketinê bête şopandin, bi ne hez şopandin ku Wehrmacht hewce bû ku Yunanistan jî dagire. Ev şopandin qediya Operation Marita di 1941 de, ku Wehrmacht bi şiklê giştî Balkan dagirt.

Herçend ku Mussolini hewl da ku Italya wekî hêza şerê bête şopandin, diyar bû ku Italya di navbera şerê de bû giranî ji bo Almanya. Wehrmacht hewce bû ku her dem bi şiklê giştî bi şerê alîkariyê Italya bike. Ev şopandin diyar kir ku Italya wekî hêza siyasî bête şopandin, lê wekî hêza leşkerî bi temamî ne bû.

Di sala 1942 û destpêka 1943 de, diyar bû ku Italya bi temamî di şerê giştî de şermendî ye. Wehrmacht hêj hewl dida ku Afrîkaya Bakur rawestîne, lê di El Alamein, di tîrmeh û tîrmehê 1942 de, leşkerên Brîtanya bi fermandarîya Montgomery alîkariyên Italya û Almanya bi temamî qirkirin. Bi serketina Brîtanya û piştî şopandinên cîhanî, hêzên Müttefik Afrîkaya Bakur bi temamî dagirtin û di mayîsa 1943 de Italya ji Afrîkaya Bakur hate şopandin. Ev bû şopandin ku Italya wekî hêza giştî leşkerî ne bête nasîn û bi temamî li ser Wehrmacht hestiyar bû.

Piştî Afrîka, armanca nû ya Müttefik bû girtina Sicîlya. Di tîrmehê 1943 de bi Operation Husky, Brîtanya û Dewletên Yekbûyî Sicîlya bi şiklê şerê dagirtin. Wehrmacht û leşkerên Italya bi şiklê giran berxwedan kirin, lê di demek kurt de şopandin qediya û şaristan bi şiklê lez hate dagirtin. Ev girtin bû şopandin ku şerê bi temamî li ser erdê Italya ê bête şopandin. Ji bo Mussolini, ev bû dawiyê.

Di 25ê Tîrmehê 1943 de, Dewanê Fascist Mussolini derxistin û Victor Emmanuel III fermandarê nû Pietro Badoglio wekî serokwezîr nas kir. Mussolini hate girtin û ji hêla Wehrmacht ve piştî şopandinê ji serbazên Italya hate azad kir û bi temamî bi Germanya re hat şandin. Hitler bi şiklê giştî bi tayyareyên xwe Mussolini ji girtina Gran Sasso derxist û wî wekî serokê "Repubblica Sociale Italiana" di xwarê Italya de şopandin.

Lê di rastiyê de, Italya jixwe daxuyaniya aştiyê kir û bi temamî bi Müttefik şopandin. Wehrmacht bi şiklê lez xwarê Italya dagirtin û Mussolini wekî hêza Germanya bi serokatiya qirkirina nû hate şopandin. Şerên li Monte Cassino û li Gustav Line bûn şopandinên giran, ku Wehrmacht bi şiklê berxwedan şermendî kirin, lê di 1944 de Roma bi temamî ji hêla Müttefik ve hate dagirtin.

Civata Italya di navbera şerê de bi temamî di şopandin û mirin de bû. Bombardîmanên Müttefik karxaneyên şewit û şaristan qirkirin û di hefteyên dirêj de hezar hezar kes mirin. Berxwedana civata Italya bi şiklê giran di heman demê de diyar bû, herçend ku bi temamî ne yekbûyî bû. Ev şopandin jî şopand ku Italya wekî hêza siyasî û leşkerî qediya bû û bi temamî ji şopandinê derket.

Mussolini di dawiya şerê de bi şiklê şeremûyî hate girtin û di 28ê Nîsana 1945 de ji hêla partîzanên Italya hate qirkirin. Mirina wî wekî nimûneyekî bû ji bo dawiyê Fascism li Italya û di propaganda Müttefik de bi şiklê giştî hate bikaranîn.

Encamên siyasî bûn bi temamî mezin. Italya, ku bi hêvîya Mussolini bi serketin wê bête şopandin, di encamê de bi şiklê şermendî bû. Ev şopandin diyar kir ku siyaseta Mussolini bi temamî qirkirin û bi hêzên giştî ne bi şiklê şerê bête pêk anîn. Wehrmacht, ku hewce bû ku bi şiklê giştî Italya rawestîne, bi temamî bi şermendî bû û Italya wekî şerikê siyasî jixwe nekarî bi temamî bête nasîn.

### Normandiya (D-Day) û şer li Fransa (1944)

Di destpêka 1944 de, Müttefik bi temamî amade bûn ku bi şiklê giştî fronta nû ya li Rojava Ewropa veke. Armanca sereke bû ku bi şiklê giştî Wehrmacht ji Fransa ve şer bike û bi temamî pêşeroj ji bo şerê li navê Almanya ava bibe. Ev şopandin ji bo Müttefik bû girîng, ji ber ku Sovyet diyar kirin ku bi temamî hêzên xwe bi fronta Rojhilat ve girtin û hewce ne ku fronta nû bête vekirin, da ku şer bi temamî lêşkerên Hitler qirkirin.

Planên şopandina Normandie bûn şiklê giştî, bi navê Operation Overlord. Armanca sereke bû ku bi şiklê şerê giran bi serîn ji dayikbûna Fransa ve bête dest pê kirin. Eisenhower wekî fermandarê giştî hate nasandin û Montgomery wekî fermandarê hêzên Brîtanya û Commonwealth. Bi heman demê de, alîkarîya aborî û taybetî ya Dewletên Yekbûyî bi temamî şopandin ava kir.

Almanya diyar bû ku bi şiklê giştî hewce ye bi dagirandina Rojava Ewropa rawestîne. Hitler fermandarê giştî bû, lê bi şiklê şermendî, divê bi rêza taybetî germana Wehrmacht diyar bû. Rommel wekî fermandarê giran li xeta Atlantik bû, lê bi şiklê qirkirina çavkaniyan ne bû bi temamî amade. Wehrmacht hêzên giran li Fransa şandin, lê ji ber ku Hitler bawer dikir ku şopandin dikare ji Calais bête, hêzên herî giran ne li Normandie, lê li Bakûr bûn.

Bi şeva 6ê Hezîranê 1944 de, bi tayyare û leşkerên hezarên Müttefik dest pê kir. Hêzên parachute ji hêla 101st Airborne û 82nd Airborne ji Dewletên Yekbûyî û 6th Airborne Division ji Brîtanya hate şandin, da ku girêdanên mezin û xetên giştî li bin kontrolê bîn. Ev şopandin bû şiklê herî giran, ji ber ku hêzên Wehrmacht bi şiklê giştî berxwedan kirin, lê şermendî û şopandinên xwe nekarin bi temamî bi serketin qediya bike.

Bi sibehê 6ê Hezîranê, şopandina giştî ya plajê dest pê kir. Plajên herî giran bûn bi navên Omaha, Utah, Gold, Juno û Sword. Li plaja Omaha, ku Dewletên Yekbûyî şer kirin, leşkerên Wehrmacht bi şiklê giştî bunkeran û mitralyôzên xwe amade kirin û şermendiya herî giran bû. Hezar hezar leşkerên Amerîkî li jorê plajê mirin û ji bo saetên dirêj hewl da ku bi temamî girêdan qediya bike.

Li plaja Utah, Dewletên Yekbûyî bi kêmîkî şermendî girêdan kirin û bi temamî lez hatin dagirtin. Brîtanya û Kanadî li plajên Gold, Juno û Sword şer kirin û bi şiklê giştî girêdan qediya kirin, herçend ku bi şopandin û şermendîya giran. Ev beş bû şopandin ku di şeva yekê de bi hezar hezar kes mirin, lê armanca giştî bi temamî qediya bû.

Piştî ku plajên bi serketin hate dagirtin, şer di hundirê Normandie de dest pê kir. Erd û cîhê Normandie bi dîwarên giran û gundên kêmtir ava bû, ku bi şiklê giştî şermendiya giran bû ji bo tank û şewitên Müttefik. Wehrmacht bi taybetî bi 7th Army û Panzergruppe West diyar bû ku bi serketin şermendî bike. Ev şer bû şopandin ku ji bo saetên û hefteyên dirêj li qada herî biçûk bi serketin ne qediya bike.

Li şaristan St-Lô, bi taybetî di hefteyên Tîrmehê 1944 de, şer bi şiklê giştî şopandin ava kir. Müttefik bi tayyareyên xwe şaristan û xetên giştî şopandin, lê jî di navbera leşkerên xwe bû şermendîya giran. Hezar hezar leşkerên Amerîkî di şopandinên xwe de mirin. Ev şopandin bi navê Operation Cobra bû, ku armanca wî bû ku bi şiklê giştî xeta Wehrmacht bête şikandin û berî serdana qada vekirî.

Operation Cobra diyar kir ku Müttefik dikarin bi şiklê giştî fronta şikandin û tank û leşkerên xwe bi navbera Normandie ve bîne. Wehrmacht bi şiklê giştî nekarî bi serketin şermendî qediya bike, lê bi temamî hewl da ku bi tankên Panzer û SS diyar bike. Herçend ku di hefteyên şopandin de, diyar bû ku Wehrmacht hêj şopandin dike, lê bi temamî bi şiklê şermendî qediya bû.

Berxwedana herî giran diyar bû li Falaise Pocket. Li vir, Wehrmacht bi leşkerên xwe girêdayî bû û bi şiklê giştî hewl da ku ji dagirtin derkeve. Eisenhower û Montgomery şopandin ava kirin ku ev pocket bête qirkirin. Herçend ku hezar leşkerên Alman serketin ku ji pocket derkevin, lê di navbera Tîrmeh û Tebaxê 1944 de qasî 50.000 leşkerên Wehrmacht hate girtin an ku mirin. Ev bû şopandin ku Wehrmacht bi temamî qediya û fronta Fransa qirkir.

Di dawiya Tebaxê 1944 de, leşkerên Müttefik bi şiklê lez ber bi Paris şopandin. Wehrmacht bi emrê Hitler hewl da ku şarê bête qirkirin û bi şiklê giran berxwedan bike, lê General von Choltitz, fermandarê giştî ya Paris, daxuyaniya qediya kir û şarê bête teslim kirin. Di 25ê Tebaxê 1944 de, Paris bi temamî ji hêla Müttefik û partîzanên Fransayî ve hate azad kir.

Azadiya Paris ne tenê bû armanca leşkerî, lê jî armanca siyasî. Ev şopandin diyar kir ku Fransa dikare wekî şerik a giştî bête nasîn û de Gaulle dikare bi şiklê giştî wekî serokê Fransayê azad bête. Bi heman demê de, diyar bû ku Hitler û Wehrmacht bi temamî şermendî nekarin şopandin qediya bike.

Şopandina Normandie bi temamî bi serketin qediya û diyar kir ku Müttefik dikarin ji bo fronta giştî di navê Almanya de şer bikin. Ev bû şopandin ku di rastiyê de qirkirina şerê bi Almanya de dest pê kir û fronta Rojava bi temamî bû vekirî.

### Kursk û şerên li fronta Rûsya (1943–1944)

Bi şerê Kursk, di payîza 1943 de, Almanya hewl da ku bi tankên nû û stratejiyên şiklê şerê bi dest bigire. Ev şer bû şerê tankên herî mezin a dîroka cîhanê, bi şiklê şerê navbera T-34ên Sovyet û Tigerên Almanî.

Herçend ku Wehrmacht bi şiklê girîng hewl da, lê Sovyet bi berxwedanê û pêşketinên nû şer bi temamî qirîn. Ev şer pêşketina Sovyet bi şiklê serketî bi dest xistin, ji bo berxwedana bi lez li fronta Rûsya.

### Operasyona Bagration (1944)

Di Havîna 1944 de, Sovyet bi operasyona navê "Bagration" li ser fronta Rûsya şerê bi dest pê kir. Ev bû şerê herî qirî li Wehrmacht, ku bi temamî 25 divîzyonên almanî hatin qirkirin an girtin. Li Belarus û herêmên rojava Rûsya, Sovyet bi şiklê lez pêşketin kir û di encamê de Almanya bi temamî dagirt.

Ev şerê bû şopandin ku hêza Wehrmacht di şerê de bi temamî qirîn û li şûnanên şerê li Ewropa rojava berxwedana Anglo-Amerîkan bi şiklê girîng hat piştgiriya kirin.

### Encama şerên 1943–1944

Di navbera 1943 û 1944 de, şerê bi temamî dagirtî bû. Almanya bi winda li Afrîka û Italiya re hat qirandin, Fransa bi serketina Normandiya xilas bû, û di Rûsya de, Sovyet bi şiklê nû bi serketina Kursk û Bagration pêşketin kir.

Ev pêşketinên herî girîng şiklê şerê diyar kir: Almanya di her du frontan de di şerê dagirtî de bû û hêza Nazi bi temamî bi şiklê çarçoveyê têkoşînê dagirt bû.

### Şerê Ardennen (1944–1945)

Piştî ku li Normandiya û paşê li Fransa bi temamî winda bûn, Hitler bi şiklê dawî hewl da ku şerê li fronta rojava biguherîne. Di Kanûna 1944 de, ew bi operasyona navê "Wacht am Rhein" li ser Ardennen, li ser herêma Belgîkayê û Lûksembûrgê, şerê dest pê kir. Armanca ew bû ku hêza Anglo-Amerîkan ji hev veqetîne û bi şiklê lêdana girîng Paris û Antwerp vegire.

Di destpêkê de Wehrmacht bi serketin pêşketin kir, lê hewldan nehat serketin. Ev bû şerê dawî ya mezin a Wehrmacht li fronta rojava. Di hefteyên dawî de, hêza Anglo-Amerîkan bi serketin şerê qirîn û Almanya bi temamî piştgirî winda kir.

### Derketina Sovyet û şerê li Berlin (1945)

Di 1945 de, di fronta Rûsya de, Sovyet bi şiklê serketî bi serketinên nû pêşketin kirin. Di pêşketina "Vistula–Oder Offensive" de, hêza Sovyet ji Wisła heta Dîcle pêşketin û Almanya bi temamî dagirt. Di Avrêla 1945 de, di şerê Berlin de, hêza Sovyet bi serketin şarê bi nav û çarçoveya giran dagirt.
Şerê Berlin bû qirkirina şarê, bi şiklê bombardîman û şerê malê-male. Wehrmacht û Hitlerjugend bi şiklê dawî hewl da ku berxwedanê bikin, lê şer bi temamî dagirt. Di 30ê Avrêla 1945 de, Adolf Hitler di bunkera xwe de bi şiklê xwe xwe kuşt û di heman demê de, rejîma Nazi bi temamî hat qirandin.

### Kapitûlasyona Almanya

Piştî ku Hitler mirî, Karl Dönitz wekî serokê nû a Almanya hat destnîşankirin. Ew bi hewlê ku bi desthilata Anglo-Amerîkan peymanek ava bike, lê bi şiklê naskirin, hêza Sovyet jî bi temamî dixwestin ku Almanya bi şiklê giştî kapitûle bike.
Di 7ê Gulanê 1945 de, Almanya bi şiklê giştî bi Reims kapitûlasyon pêşniyar kir, û di 8ê Gulanê 1945 de, li Berlin bi şiklê fermî hate îlan kir. Ev bû dawî ya şerê cîhanê yê duyemîn li Ewropa. Di 2ê Sibata 1945 de, li şeristanê, şer bi temamî hate qedandin.

### Encama dîroka şerê cîhanê yê duyem

Şerê Cîhanê yê Duyemîn li Ewropa bi mirina Hitler û kapitûlasyona Almanya qediya. Ev şer ji bo Almanya bû qirkirina giştî: şaristanên dagirtî, milyonan mirî û ji bo rejîma Nazi qirî.

Di bin çarçoveya şerê de, hêza Sovyet bi şiklê global serketin û li nav siyaseta cîhanê bû dewletê hêza girîng. Anglo-Amerîkan bi serketina Normandiya û berxwedanê di Fransa û Italiya de bû çavkaniya dawî ya qirkirina Nazî.

Di encamê de, şer bû destpêka girîng ji bo dîroka nû: cihê cîhanê bi serketina hêzên xwediyê nuklearn û şopandina "Şerê Germ" ava bû.

## Holokaust û siyaseta komkujî

### îdeolojiya antisemitîzm a Hitler, xebatên destpêkî, kanûna Nürnberg, şopandina ji bo şermendî û girtinên 1933–1939

Holokost, ku di nav kurdan de jî bi navê “Şoah” an jî “Fermana Cûdan” tê zanîn, bû siyaseta komkujî û qirkirina giştî ya ku ji hêla rejîma Nazî ve di navbera 1941 û 1945 de hate kirin. Sedem û bingehên wê bi demên berê şerê Cîhanê ya Duyemê girêdayî bûn, ku ideolojîya antisemitîzm ya Hitler û NSDAP ji bo demek dirêj bi awayekî sistematîk hate şopandin. Antisemitîzm di Almanya û Ewropa de berê jî bû, lê Hitleriya Nazî ev baweriyan bi şiklê giştî şopand û bi hêz û hukûmetê wan bi siyaseta qirkirinê veguherand.

Hitler di “Mein Kampf” de diyar kir ku Cûd bûn wekî “ne-însan” û sedemên şermendîya civata Almanî. Ew diyar kir ku ev qewm wekî hêz û civat ne qebûl dibe, û ku divê wan ji civata Almanî derxist. Ev hewlên ideolojîk, bi serketî bi şiklê propagandayê, diyar bûn bi serdema piştî ku Hitler di 1933 de bû serokwezîr. Di vê demê de partî û rejîm dest bi şermendina giştî ya Cûdan kirin, ku ew diyar bûn wekî armanca civata giştî û sedema “tarîbûna” Almanî.

Di salên 1933–1934 de, rejîma Nazî dest bi kanûn û pergalên giştî kir ku ev qewm bi şiklê giştî ji civata Almanî derxe. Kanûna “Aryan Paragraph” bû armanca ku Cûdan derxe ji xizmetên giştî, wekî mamoste, avokat, pêşmerge û karûbarên hukûmetê. Bi temamî wan hate derxistin ji post û karan, û ev bû qadamên destpêkî ya qirkirinê.

Her weha, di 1935 de, Kanûna Nürnberg bi şiklê giştî hatin nûner kirin. Ev kanûn diyar kirin ku Cûdan ne qebûl in wekî “citoyenê Almanî”, lê tenê wekî “xwediyên astengî” (Staatsangehörige). Ev kanûn qirkirina giştî bi şiklê giştî diyar kir, ku bi şiklê hukûqî wan bû “çiyayê derveyî”. Jiyana civakî û siyasî ya wan bi temamî hat şermendin û wan derxistin ji her maf û hêqên giştî.

Propaganda ya Joseph Goebbels bi şiklê giştî bû armanca ku wan maf û şermendiyan belav bike. Gazeteyên wekî *Der Stürmer* ji hêla Julius Streicher ve bûn nîşanên antî-semitîzm ku bi şiklê giştî wan bû hate nîşan. Wan diyar kirin ku Cûd sedema şermendî û tarîbûnê ne, û divê ji bo parastina civata Almanî wan bête qirkirin.

Ev hewl diyar bû bi şiklê giştî li mitinganên mezin û şopandinên filman wekî *Der Ewige Jude* (Cûda Herheyî) û “Jud Süß”. Ew belavbûnên propagandayê hewl da ku Cûd diyar bûn wekî “parazit û ne-însan”. Ev bawerî ji bo civat bi şiklê giştî hate xwendin û wan maf kir bi şiklê giştî serketin.

Di 1938 de, di şermendîya giştî ya “Kristallnacht” de, rejîm bi temamî kuştin û şermendî bû serkeftin. Li şevê 9–10’ê teşrîna pêşînê, paramilîterên SA û SS bi destûra rejîmê, kenisên Cûdan, dukkan û malên wan şikandin. Bi temamî ji sediyan hatin kuştin, hezarên wan jî hatin girtin û bi kampên konsentrasyon veşartin. Ev şermendîya giştî bû nîşaneyek ku siyaseta qirkirinê ji şiklên siyasî û aborî ve derbas bû şiklên leşkerî û paramilîter.

Di demên 1933–1939 de, rejîm û partî bi temamî wan mafên jiyanê ji Cûdan re asteng kir. Ew derxistin ji xwaringeh, medrese û postên giştî. Ji ber kanûna “Aryanization”, wan bû neçar ku dukkan û karûbarên xwe firoşin bi bihayeke qelew. Ji 1939 heta destpêka şerê Cîhanê ya Duyemê, bi temamî emkaniya jiyanê ya wan hate şikestin û wan derxistin ji civata Almanî.

Ev pêşeroj bû bingeh ku Holokost dê piştî destpêka şerê bi awayekî giştî û sistematîk bête. Ideolojîya ku di “Mein Kampf” de hate şopandin, bi temamî bû siyaseta giştî û bi destûra hukûmetê hate qebûl kirin. Wan maf û jiyana giştî hate asteng kirin, û ji bo pêşeroja qirkirina giştî hate avakirin.

### 1939–1941: destpêka şerê Cîhanê ya Duyem, gettoyên Polonyayê, deportasyon û avakirina kampên konsentrasyon

Piştî ku Almanya di 1’ê Îlonê 1939 de Polonyayê daxa, siyaseta antisemitîzm ya Nazî bi awayekî giştî hate girêdan û bi leşkerî û parastinê ve bû siyaseta qirkirinê. Polonya, ku di vê demê de li ser erdnîgarên cûd bû, bû armanca sereke ya rejîma Nazî. Bi destûra Wehrmacht û SS, ji destpêka şerê de, kampanyayên kuştin û şermendî bûn bi awayekî giştî hate kirin.

Di şerên destpêkî de, Wehrmacht û Einsatzgruppen, hêzên paramilîter ku bi pêşengiya SS hatin avakirin, dest bi kuştinên giştî kirin. Ev hêz bi şiklê giştî bi kurtefîlm û belgeyên propagandayê belavbûn da ku kuştina Cûdan bête nîşan wekî “parastina Almanî”. Hîn jî di 1939 de, hezarên Cûdan Polonya li cem çiyayên giştî hate xistin û bi awayekî giştî hate kuştin.

Di navbera 1939 û 1941 de, ghettoyên mezin li Polonya hatin avakirin. Gettoya Varşova, Lodz, Krakow û Lublin bûn cihên ku hezarên Cûdan hate avêtin, bi temamî ji civatê derve hate asteng kirin. Ev ghettoyan bi çeqasî şermendî hate avakirin: mirovên zêdetir ji 10 kes di yek odeya biçûk de dijîn, hêrs û birîna xwarin bûn nîşaneyek giştî. Hezarên kes di her mehê de ji ber birîna xwarin, nexweşiyên tifoqî û şermendî hatin mirin.

Ghettoya Varşova, ku ji sed hezarên Cûdan pêk tê, bû nîşaneyek giştî ya siyaseta qirkirinê. Parastina SS û Gestapo bi temamî wan mafên jiyanê asteng kirin. Ew derxistin ji kar û mafên aborî, û hezarên wan bûn neçar karên zor a leşkerî bikin. Ev siyaseta “karê zor” bû armanca ku rejîm dikaribû bi “maskeya aborî” qirkirinê bike.

Kampên konsentrasyon, ku berê di 1933 de hate avakirin wekî cihên şermendî, di vê dema de zû bûn hêza siyasî. Dachau, ku bû kampê destpêkî, hate bikaranîn ne tenê ji bo şermendîya siyasî, lê her weha ji bo qirkirina Cûdan û kesên din wekî Rom, Kurdan û pêşmerge. Di 1939 û 1940 de, kampên nû wekî Stutthof û Auschwitz hate avakirin, ku piştî dê bûn navenda giştî ya Holokostê.

SS û Gestapo bi temamî ewlehiyê çêkirin ku hezarên kes ji ghettoyan were deporte kirin bo kampên konsentrasyon. Deportasyon bi şiklê giştî hate kirin bi şehanên trenê, ku ew diyar kirin ku mirovên Cûd wekî “kar” têne avêtin. Lê bi temamî piraniya wan di kampan de bi birîna xwarin, nexweşiyên tifoqî û karê zor hatin kuştin.

Di vê dema de jî, şopandinên ideolojîk diyar kirin ku ev qirkirin “serketina giştî” ye. Goebbels û propagandaya wî belav kirin ku ev ghettoyan û kampan ne “qirkirin” lê neçar bûn “bo xelata jiyana Almanî”. Ev propagandayên pêvajoyê qirkirinê maskekirin û diyar kirin ku rejîm bi temamî hêza giştî û mafî yê parastinê hene.

Herçend ku di 1939–1941 de siyaseta qirkirinê bi awayekî sistematîk nehatiye şopandin wekî di 1942 de, lê bingehên wî bi temamî hatin avakirin. Deportasyon, ghettoyên Polonya, kampên konsentrasyon û şermendîya giştî bûn bingehên Holokostê.

### 1941–1942: Barbarossa, Einsatzgruppen, destpêka kuştinên giştî û konferansa Wannsee

Di 22’ê Hezîrana 1941 de, Almanya bi operasyonê “Barbarossa” bi temamî Sovyetê daxa. Ev kampanya leşkerî ne tenê bû hewl da ku seroktiya leşkerî ya Almanî bête hêzdar, lê jî bû pêşeroja siyaseta qirkirina giştî ya rejîma Nazî. Hitler û elîtên SS diyar kirin ku şer bi Rûsya re dê bête “şerê ideolojî” û ku ev armanc tenê ne bû serkeftina leşkerî, lê jî bû kuştina komkujî ya milyonan Cûdan û kesên din ên li erdnîgarên Rûsya.

Piştî daxa, Einsatzgruppen, ku bûn hêzên paramilîter û leşkerî yên SS û SD, hatin şandin piştî Wehrmacht. Wan armanca giştî bû ku Cûdan, komûnîst, parastinên sovyet û kesên kurdan wekî armanca kuştinên giştî bikin. Einsatzgruppen A, B, C û D hatin avakirin û bi temamî li Estonya, Letonya, Lîtvanya, Belarus û Ukrayna dest bi qirkirinê kirin.

Kuştinên giştî diyar bûn bi awayekî şermendî. Hezarên Cûdan û kesên din hate berhevkirin û bi şehanên şepal û zemin hate kuştin. Li cîhên wekî Babi Yar li Kievê, di hefteyeke tenê de li 29–30’ê Îlonê 1941, li ser 33,000 Cûd hate kuştin û bi şiklê giştî hate binçavkirin di dermanên zemin de. Ev bû nîşaneyek ku rejîmê hêza xwe bi temamî li kuştina giştî derxist.

Einsatzgruppen diyar kirin ku wan ne tenê bi qirkirinê re têne şopandin, lê jî bûn “laboretorî” ya siyaseta komkujî. Çend raporên wan ji SS û Gestapo hatin şandin ku diyar kirin: “Xwedîkarên kuştinên giştî” bi temamî qebûl kirin ku armanca giştî ya rejîm kuştina milyonan ne-Alman e. Wehrmacht, ku berê bi awayekî rastî têne şopandin wekî hêzê leşkerî, di gelek cihên de bi şiklê giştî bû hevkar û şermendîya qirkirinê.

Bi dawiyê de, di sala 1941 de, SS û elîtên siyasî diyar kirin ku bi “xwaringehên gî” nekarin kuştina giştî kontrol bikin. Ev bû armanca ku gazên kuştinê wekî Zyklon B bi şiklê giştî têne bikaranîn. Ji 1941 heta 1942 de, di Auschwitz û Majdanek de testên gazkirinê bi şiklê giştî hatin kirin, ku diyar kirin ku ev metod dikare bête “efkârî û ekonomik” bo kuştina giştî.

Di 20’ê Kanûna paşînê 1942 de, konferansa Wannsee li Berlinê hat birêvebirin ji hêla Reinhard Heydrich ve. Di vê konferansê de, bi şiklê giştî plan û organizasyona “Çareseriya Dawî” (Endlösung der Judenfrage) hate qebûl kirin. Heydrich û elîtên SS û nazî diyar kirin ku armanca giştî bû ku ser 11 mîlyon Cûd di Ewropa de bête qirkirin. Pirtûka planê diyar kir ku ev bi deportasyon, kampên kuştin û gazkirin dê bête şopandin.

Konferansa Wannsee ne tenê bû cihê şopandinê, lê jî bû cihê ku rejîm bi temamî qirkirinê wekî siyaseta giştî û hukûqî qebûl kir. Ew diyar kir ku bi şiklê giştî rejîm bû alîkar û ku bi paramilîter, leşkerî, propaganda û aborî ev plan dê were serketin.

Herçend ku piştî 1941–1942, Holokost hêna bi temamî nehatiye xebitandin, lê bi şiklê giştî bingeh û planên wî hatin şopandin. Einsatzgruppen, kuştina giştî û testên gazkirinê bûn bingeh ku di pêşerojê de dê bête komkujî ya herî mezin di dîrokê de.

### 1942–1943: Avakirina kampên kuştin, Treblinka, Sobibor, Belzec û şermendiya Operation Reinhard

Piştî konferansa Wannsee, rejîma Nazî bi şiklê giştî dest bi şopandina plana kuştina giştî kir. Ji salê 1942 heta 1943, ev plan di bin navê “Operation Reinhard” de hat xebitandin, ku bû armanca sereke ya kuştina giştî ya Cûdên Polonya. Di bin awayê Heydrich û Globocnik de, SS dest bi avakirina kampên kuştin kirin, ku tenê armancê wan bû kuştina giştî, ne karê zor an girtina siyasî.

Kampên Belzec, Sobibor û Treblinka hatin avakirin bi awayekî herî zû, bi armanca ku di çend mehên kêm de hezarên hezar mirovên Cûd têne qirkirin. Ev kampan ne wekî Dachau an Auschwitz ku jî karên zor hene, lê tenê wekî “fabrîkên mirinê” hate avakirin. Mirovên ku di trenên deportasyonê de hatin anîn, bi temamî bi nav şûna gazê şandin û di çend deqeyan de hatin kuştin.

Di kampê Belzec de, ji ser 500.000 heta 600.000 Cûd hate kuştin, di demeke ku tenê bi salek jî kêm xebitî. Sobibor diyar bû bi armanca kuştina giştî û di heman demê de ser 250.000 Cûd hatin qirkirin. Treblinka, ku bû herî mezin di bin plana Reinhard de, ser 800.000 Cûd li wir hatin kuştin. Ew ev jî nîşaneyek bû ku siyaseta Nazî tenê bû “fabrîkek mirinê” ku armanca wî bû ku hezarên hezar mirovên Cûd bi şiklê giştî têne qirkirin.

Deportasyon ji ghettoyên Polonya bi şiklê giştî hatin şopandin. Di 1942 de, di “Grossaktion Warschau” de, ji gettoya Varşova zêdetir ji 250.000 Cûd bi trenên deportasyonê hate Treblinka şandin. Bi temamî ghetto hat qirkirin û ji bo propaganda, rejîm diyar kir ku ev ne “kuştin” lê “deportasyon bo karê nû”. Bi rastî, bi çend hefteyan de piraniya wan hatin gazkirin û kuştin.

Di heman demê de, SS û Gestapo bi temamî şiklê kuştin zêde kirin. Zyklon B, ku berê di Auschwitz de li ser testan hate bikaranîn, di vê demê de bi temamî bû hêzê kuştinê ya giştî. Di Auschwitz-Birkenau de, gazkirin bi temamî bi şiklê giştî hate xebitandin. Di şûna gazê de, diyar bû ku ser 2.000 mirov di yek carî de têne kuştin, û her roj bi temamî hezarên mirov hatin mirin. Ev kamp bû navenda giştî ya Holokostê, ku ji bo kuştina Cûdan, Roman û kesên din bû bi şiklê herî mezin.

Di sala 1943 de, berxwedana ghettoya Varşova diyar kir ku herçend mirovên Cûd bi temamî hatin şermendî, wan hêz kirin da ku bi şopandinê bixin şer. Bi roja 19’ê Nîsana 1943, li Varşovayê ghetto, mirovên Cûd bi çeteyên paramilîter şer dest pê kirin. Ew bi çeteyan yên Gestapo û Wehrmachtê şer kirin û berxwedan bi hefteyên dirêj dewam kir. Herçend ku encama wî qirkirin û kuştina giştî bû, lê ev berxwedan bû nîşan ku mirovên Cûd bi temamî tenê ne qurbanên bê deng bûn.

Operation Reinhard jî bû armanca kuşandina aborî. SS bi temamî mal, zêr, pirtûk û ştên kesên ku hatin qirkirin, konfîskasyon kir. Ew mal bi şiklê giştî hate şandin bo Reich û parastina şerê. Ev jî bû siyaseta giştî ya qirkirinê: ne tenê ji bo kuştinê, lê jî ji bo ku Almanya rewşa aborî xwe biparêze bi şiklê giştî.

Herçend ku li kampên Belzec, Sobibor û Treblinka qirkirin bi temamî hat serketin, lê şopandina giştî diyar kir ku şermendiya giştî bû. Di dawiya 1943 de, SS dest bi şopandina şopên xwe kirin, di nav çalakiyên “Aktion 1005” de, ku ev bû plan ku şopên kuştin bi şiklê giştî were şermendî û binçavkirin. Lê belavbûna belgeyên giştî û şahitên diyar kir ku kuştina giştî nekaribû were veşartin.

Di vê demê de, Holokost hat bi şiklê giştî wekî siyaseta kuştina giştî şopandin û pêşeroja wê herî mezin ji bo Almanya û Ewropa hate nîşan kirin.

### 1943–1944: kuştina giştî di kampên mezin de, berxwedanên din û Operation 1005

Di 1943 û 1944 de, Holokost bi awayekî giştî hat xebitandin û kuştina giştî bi şiklê herî mezin hate serkeftin. Herçend ku di Operation Reinhard de gelek kampên kuştin hate asteng kirin an jî veşartin, lê di heman demê de kampên mezin wekî Auschwitz-Birkenau, Majdanek û Chelmno bûn navenda qirkirina giştî.

Di Auschwitz-Birkenau de, ku bû kampê kuştinê ya herî mezin, piştî 1943 gazkirin bi temamî hate bişopandin. Zyklon B, ku berê wekî dermanê xûşkhatinê hate bikaranîn, bû rêya kuştina hezarên mirovên Cûd di rojekê de. Di nav şûnên gazkirinê de ser 2.000 kes di yek carî de hatin kuştin, û bi temamî di hefteyekê de hezarên hezar mirov diyar bûn ku hatin mirin. Şûna krematoryum bû navenda kuştin û veşartina şopên giştî, ku bû siyaseta “maskekirinê” ya rejîmê.

Majdanek, ku li Lublinê bû, herçend ku di destpêka xwe de wekî kampê karê zor hat avakirin, lê di 1943 û 1944 de bû navenda giştî ya kuştinê. Ev kamp bi hêza leşkerî û paramilîter hat parastin, lê di heman demê de bû cihê ku ser 78.000 kes, bi gelemperî Cûd, hatin kuştin. Majdanek bû jî yek ji kampên yên ku hîn jî li dawiyê şerê hatiye azad kirin û nîşaneyên giştî yên Holokostê hatin vekirin.

Chelmno, ku li Polonya bû, bû kampê ku bi şiklê taybetî gazkirin bi şofêrên gazan şopand. Di vê kampê de, mirovên Cûd bi şiklê giştî di kamyonên gazan de hatin girtin û bi monoxide karbon hatin kuştin. Di navbera 1941 û 1944 de, ser 150.000 mirovên Cûd hatin kuştin di Chelmno de. Ev bû nîşan ku rejîmê bi awayên cuda bi şiklê giştî pêvajoya qirkirinê şopand.

Bi dawiyê de, Operation 1005 bû plan ku rejîmê dest pê kir da ku şopên qirkirinê bête binçavkirin û şermendî. Paul Blobel û SS dest pê kirin bi şopandina “şopên mirinê”: şûna gaz, dermanên zemin û xûna giştî hate venihêrîn. Bi temamî kesên girtî hatin zor kirin da ku şopên miriyan bigirin û şûna gazan bivejin. Lê belavbûna belgeyên giştî û şahiyên wan kesan diyar kir ku ev plan nekaribû hemî nîşanên Holokostê veşêre.

Berxwedanên din jî di vê dema de hatin şopandin. Berxwedana Sobibor di sala 1943 de, ku diyar kir ku mirovên Cûd bi hêza wan bi temamî bi şopandinê bişopîn, hat nûkirin. Di 14’ê Cotmehê 1943 de, di kampê Sobibor de, ser 300 girtî bi şopandinê derketin û li gel kuştina giştî diyar kir ku şermendiyek mezin bû ji bo rejîmê. Bi rastî, SS bi dawiyê de kampê veşartin û şûna gaz jê birin.

Di heman demê de, propaganda Nazî bi temamî berdewam bû. Goebbels û aparata wî belav kirin ku ev qirkirin ne bû “kuştin” lê “parastina mafên Ewropayê”. Lê şahî û belgeyên leşkerî yên li ser erdnîgarên şer diyar kir ku mirovên giştî hîn jî bi temamî têne kuştin.

Ev pêvajoya 1943–1944 diyar kir ku Holokost bi temamî bû siyaseta kuştina giştî ya rejîmê, ku di cîhanê de bi awayekî herî mezin hate xebitandin.

### 1944–1945: deportasyonên herî dawî, marsên mirinê, azadiya kampan û şopên dawî yên Holokostê

Di 1944 û 1945 de, herçend ku Almanya li hemberê koalîsyona Hewlêrî dest bi winda bûn, lê siyaseta qirkirinê bi temamî berdewam bû. Hitler û elîtên wî qebûl nekirin ku qirkirin were rawestandî. Ji bo wan, kuştina giştî jî bû beşek ji şer û armanca ideolojîk ku diviya heta dawiyê bête şopandin.

Deportasyona herî mezin di sala 1944 de diyar bû, ku diyar kir ku ser 400.000 Cûd ji Macaristanê hatin Auschwitz şandin. Bi temamî, di hemî mîhengê de ji Çolê 1944 heta Îlona wisa bû ku bi trenên giştî ser her rojekê hezarên kes hate Auschwitz şandin. Ew bûn diyar ku herçend ku Wehrmacht di frontên şerê de bû di rewşa agiran de, SS û Gestapo berdewam kirin ku şopên Holokostê were giştî kirin.

Di Auschwitz de, gazkirin bi temamî hêz bû. Krematoryum û şûnên gaz bi temamî jî bûn cihên ku di rojekê de hezarên mirov hatin mirin. Di dawiya 1944 de, li Auschwitz hêza gazkirin bû bi awayekî ku di hemî dîrokê de nehatibû şopandin. Ev bû armanca ku qirkirin bêxwe bête giştî û rawestandina wê tenê ew demê be ku Almanya bi temamî winda bû.

Bi nêzîkîya azadiya kampan, SS dest bi şopandina “marsên mirinê” kirin. Ji dawiya 1944 heta pêşiya 1945, girtîyên kampên kuştin û karê zor hatin zor kirin da ku bi peya li cem Almanya herin. Ev marsên mirinê di rewşên germ û serê de hatin şopandin, bi temamî bi şiklê ku hezarên girtî di rêyan de mirin ji ber birîna xwarin, nexweşî, çalakiyên leşkerî an jî kuştina rast. Ev marsên mirinê diyar kir ku rejîm hêvî heye ku bi temamî şopên qirkirinê veşêre û girtîyan bi peya bîne mirin.

Li kampên wekî Bergen-Belsen, Ravensbrück û Mauthausen, rewşên girtî bi awayekî şermendî bûn. Ji ber ku SS dest bi evakuasyon kirin, mirovên giştî li kampan hate bihêle bê xwarin û derman. Li Bergen-Belsen, di çend hefteyan de berî azadiyê, ser 35.000 girtî hatin mirin. Britanya û koalîsyon bi temamî şahî bûn, ku diyar kir ku rewşa Holokostê bû şermendiya herî mezin ya dîroka nûjen.

Azadiya kampan ji hêla koalîsyona Hewlêrî ve şopand. Li Majdanek di Tîrmehê 1944 de, Sovyet azad kir û belgeyên giştî diyar kir ku qirkirina giştî bi temamî hate xebitandin. Li Auschwitz, di 27’ê Çileya 1945 de, hêzên Sovyet kampê azad kirin û hezarên girtî yên ku hîn jî bi temamî bûn nexweş û birîndar, hate azad kirin. Ew belge û şahî diyar kir ku Holokost bû planek giştî û siyaseta komkujî ku Almanya Nazî bi temamî şopand.

Di heman demê de, koalîsyon şahî û belgeyên li kampan derxistin û belav kirin bo cîhanê. Wekî li Buchenwald û Dachau, fotoyên û belgeyên hatin nîşandan da ku hemî cîhan fêm bike ku rejîma Nazî qirkirina giştî şopand. Ev şahî bûn bingeh ku li dawiya şerê rejîmê bi temamî hate qezenc kirin û ku Holokost bû şermendiya giştî ya miletên cîhanê.

Marsên mirinê, deportasyonên dawî û azadiya kampan diyar kir ku Holokost bû siyaseta kuştina giştî ku ji destpêk heta dawiya şerê bi temamî hate şopandin. Herçend ku rejîm hewl da ku belge û şopên qirkirinê veşêre, lê azadiya kampan û şahiyên girtî diyar kir ku ev siyaseta giştî ya komkujî bû yek ji şermendiyan herî mezin ya dîroka nûjen.

### 1944–1945: Yekbûyî

Di 1944 û 1945 de, herçend ku Almanya li hemberê koalîsyona Hewlêrî dest bi winda bûn, lê siyaseta qirkirinê bi temamî berdewam bû. Hitler û elîtên wî qebûl nekirin ku qirkirin were rawestandî. Ji bo wan, kuştina giştî jî bû beşek ji şer û armanca ideolojîk ku diviya heta dawiyê bête şopandin.

Deportasyona herî mezin di sala 1944 de diyar bû, ku diyar kir ku ser 400.000 Cûd ji Macaristanê hatin Auschwitz şandin. Bi temamî, di hemî mîhengê de ji Çolê 1944 heta Îlona wisa bû ku bi trenên giştî ser her rojekê hezarên kes hate Auschwitz şandin. Ew bûn diyar ku herçend ku Wehrmacht di frontên şerê de bû di rewşa agiran de, SS û Gestapo berdewam kirin ku şopên Holokostê were giştî kirin.

Di Auschwitz de, gazkirin bi temamî hêz bû. Krematoryum û şûnên gaz bi temamî jî bûn cihên ku di rojekê de hezarên mirov hatin mirin. Di dawiya 1944 de, li Auschwitz hêza gazkirin bû bi awayekî ku di hemî dîrokê de nehatibû şopandin. Ev bû armanca ku qirkirin bêxwe bête giştî û rawestandina wê tenê ew demê be ku Almanya bi temamî winda bû.

Bi nêzîkîya azadiya kampan, SS dest bi şopandina “marsên mirinê” kirin. Ji dawiya 1944 heta pêşiya 1945, girtîyên kampên kuştin û karê zor hatin zor kirin da ku bi peya li cem Almanya herin. Ev marsên mirinê di rewşên germ û serê de hatin şopandin, bi temamî bi şiklê ku hezarên girtî di rêyan de mirin ji ber birîna xwarin, nexweşî, çalakiyên leşkerî an jî kuştina rast. Ev marsên mirinê diyar kir ku rejîm hêvî heye ku bi temamî şopên qirkirinê veşêre û girtîyan bi peya bîne mirin.

Li kampên wekî Bergen-Belsen, Ravensbrück û Mauthausen, rewşên girtî bi awayekî şermendî bûn. Ji ber ku SS dest bi evakuasyon kirin, mirovên giştî li kampan hate bihêle bê xwarin û derman. Li Bergen-Belsen, di çend hefteyan de berî azadiyê, ser 35.000 girtî hatin mirin. Britanya û koalîsyon bi temamî şahî bûn, ku diyar kir ku rewşa Holokostê bû şermendiya herî mezin ya dîroka nûjen.

Azadiya kampan ji hêla koalîsyona Hewlêrî ve şopand. Li Majdanek di Tîrmehê 1944 de, Sovyet azad kir û belgeyên giştî diyar kir ku qirkirina giştî bi temamî hate xebitandin. Li Auschwitz, di 27’ê Çileya 1945 de, hêzên Sovyet kampê azad kirin û hezarên girtî yên ku hîn jî bi temamî bûn nexweş û birîndar, hate azad kirin. Ew belge û şahî diyar kir ku Holokost bû planek giştî û siyaseta komkujî ku Almanya Nazî bi temamî şopand.

Di heman demê de, koalîsyon şahî û belgeyên li kampan derxistin û belav kirin bo cîhanê. Wekî li Buchenwald û Dachau, fotoyên û belgeyên hatin nîşandan da ku hemî cîhan fêm bike ku rejîma Nazî qirkirina giştî şopand. Ev şahî bûn bingeh ku li dawiya şerê rejîmê bi temamî hate qezenc kirin û ku Holokost bû şermendiya giştî ya miletên cîhanê.

Marsên mirinê, deportasyonên dawî û azadiya kampan diyar kir ku Holokost bû siyaseta kuştina giştî ku ji destpêk heta dawiya şerê bi temamî hate şopandin. Herçend ku rejîm hewl da ku belge û şopên qirkirinê veşêre, lê azadiya kampan û şahiyên girtî diyar kir ku ev siyaseta giştî ya komkujî bû yek ji şermendiyan herî mezin ya dîroka nûjen.

## Dawiya şer û mirina Hitlerê (1945)

Di destpêka 1945 de, Almanya Nazi bi temamî di şerê de bû di rewşekî şermendî. Hêzên Wehrmacht ji her alîyan şopandinê girtin û berxwedana civata giştî jî bi temamî tê şikandin. Bi şiklê giştî, fronta Rojhilat û fronta Rojava bi heman dem diyar kirin ku Almanya nekarî bête rawestandin.

Li Rojhilat, Sovyet bi fermandarîya Stalin û genaralên wî wekî Zhukov û Konev bi şiklê giştî bi serketin pêşeroj kirin. Bi şeva salvegera 1945, Red Army azadiya Varşova qediya kir û berî sibehê Tîrmehê piştî şerên giran Auschwitz û kampên din bi temamî hate azad kirin. Azadiya kampan nîşan da ku qasî şermendiya giştî û komkujî ya Hitler û SS bû. Di hefteyên pêşîn de, ji hêla propagandayê ve hêj hewl hate danîn ku ev şermendî bête veşartin, lê di rastiyê de Müttefîq û Sovyet bi temamî fêm kirin qasî qirkirina giştî.

Di heman demê de, fronta Rojava jî bi serketin pêşeroj bû. Bi şopandina Operation Market Garden û şerên Ardennen, Wehrmacht bi temamî şermendî bû. Herçend ku Hitler di salvegera 1944–45 de hêj hewl da ku bi şopandina Ardennen Müttefîq bête şermendî, lê di encamê de tank û leşkerên wî bi temamî qirkirin û hewce bû ku pêşerojê ji bo Müttefîqan bête hêsan.

Berî sibehê Nîsanê 1945, Fransa bi temamî ji hêla Müttefîqan ve hate azad kirin û li Rhin fronta nû hate vekirin. Amerîkî, Brîtanya û Kanadî bi şiklê giştî ber bi Düsseldorf, Köln û Frankfurt şopandin û hêzên Wehrmacht nekarin berxwedana giştî bike. Berî sibehê 1945, tank û leşkerên Amerîkî hate dagirtin li Erfurt, Kassel û Münster, ku diyar kir ku ji bo Berlinê rê vekirî ye.

Li Rojhilat, Sovyet bi temamî şermendî nekarin ku Wehrmacht berxwedanê bike. Bi şopandina Vistula–Oder Offensive di Çileya 1945 de, Red Army ji Wisła berî Oder bi qasî 500 km bête pêşeroj û bi temamî Wehrmacht qirkirin. Ev şopandin ji bo Almanya bû şermendiya herî mezin, ji ber ku bi sibehê Nîsanê Sovyet tenê 70 km ji Berlin dûr bûn.

Hitler di bunkerê xwe ya li Berlinê, ku bi navê Führerbunker hat zanîn, hêj bawer dikir ku bi “taktîkên nû” dikare şerê biguhere. Lê realîtya şerê diyar kir ku diyarî ji destê Germanya çûye. Propagandayê ji hêla Goebbels ve diyar kir ku “Wunderwaffen” — silahên nû yên vekirî, wekî V-2 rockets an jî jet tayyare — ê şerê biguhere, lê ev bi temamî qasî armanca şermendî ne bûn.

Berxwedana civata giştî diyar bû ku bête şikandin. Herçend ku SS û Gestapo bi qirkirina giştî û qefil kirina serbaz û sivîl hewl da ku disiplinê bimînin, lê civat jixwe diyar bû ku bi temamî ne bawer dike. Di gund û bajarên Almanya de, hezar hezar sivîl ji bombardîman û ji şermendîyê mirin. Bi taybetî li Dresden di Şubatê 1945 de, diyar bû ku şopandinên Müttefîq bi şiklê giştî şaristan qirkirin û qasî 25.000 sivîl mirin. Ev şermendî bû nîşaneyekî din ku Hitler nekarî şerê biparêze û Müttefîq ne rawestand.

Li frontên din, Jugoslavia û Hungariya jî bi temamî hate qirkirin. Red Army bi Belgrad û Budapest hatin dagirtin, herçend ku şer li Budapest bi hefteyên dirêj berdewam kir û bi şermendiya giştî Wehrmacht qediya. Ev şopandin diyar kir ku li Balkan û Hungariya jî Hitler şermendî bû û şer bi temamî ne bête şopandin.

Hitler diyar kir ku hewce ye Almanya bi temamî diyar bike wekî "Festung" û her şar bête berxwedan. Lê di rastiyê de, leşker û civata giştî bi temamî nekarin ku berxwedana wî bîne. Wehrmacht ne hêza avê, ne tayyare û ne tankên xwe hene. Bi sibehê 1945, diyar bû ku şer bi temamî qediya û tenê şermendî ma.

Bi sibehê Nîsanê 1945, Red Army ji her alî Berlinê digihiştin. Zhukov ji Rojava û Konev ji Başûr hewl didan ku bi şiklê giştî şarê dagirin. Di 16ê Nîsanê de, Operation Berlin Offensive dest pê kir û bi taybetî di Oder–Neisse line de Wehrmacht bi serketin hat şikandin. Bi demek kurt, Sovyet bi şiklê giştî ji Brandenburg ve qasî xwarê Berlinê girtin.

Wehrmacht û Volkssturm — hêzên giştî yên sivîl ku Hitler bi zor kir — bi şiklê giran berxwedan kirin, lê ev ne bûn hêza şerê giştî. Di hefteyên dawî de, diyar bû ku ji nav serbazên Almanya kesên mezin cîran, pîr an jî zarok bûn. Ev bû şopandin ku diyar kir ku bi temamî “Führerbefehl” ne heye jî nekarin şerê rawestînin.

Hitler di Führerbunker de bi encamên giran diyar bû. Baweriyên wî hêj diyar bûn ku “Fronta Rojava ê bi cîh veşêre” an ku “Wunderwaffen ê şerê biguhere.” Goebbels û Bormann bi şiklê giştî propagandayê diyar kirin ku hewce ye bi temamî hewl bête dayîn. Di televîzyon û radyo de, wisan hate ragihandin ku “Berlin ê bête qirkirin lê ji nava wê ê şerê nû dest pê bike.” Lê di rastiyê de, Sovyet bi şiklê lez qada şarê dagirtin û hefteyên dawî bûn şermendiyên herî mezin.

Di şeva 20ê Nîsanê 1945 de, Hitler rojava salvegera 56em kir. Di vê rojan de, bi şiklê giştî genaralên Wehrmacht hate şandin ji bo pîvanên nû. Lê pêvajoya “Führer” bû ku ji realîtya şerê bi temamî derketiye. Hitler fermandaran anîn sererast, şopandin kir ku “Berlîn ê wekî Stalingradê bête,” û her tu kes divê bi temamî berxwedan bike. Ev şopandin diyar kir ku şer ne tenê wekî şerê leşkerî bû, lê jî wekî şerê siyasî û ideolojîk bû.

Bi 22ê Nîsanê, diyar bû ku Hitler qasî şermendî ye. Di rojekê de, li Führerbunker diyar bû ku Wehrmacht ne hêza berxwedanê ne hene û ev bû yekem car ku Hitler bi temamî sernîvîsa Almanya nas kir. Genaral Hans Krebs û Wilhelm Burgdorf hewl dan ku bi “negotiation” bi Sovyet axivin, lê Hitler ev bi temamî red kir. Baweriyên wî jî ev bûn ku “an em ê bi serketin, an em ê bi mirin.”

Şer di hundirê Berlin de bi hefteyên dirêj berdewam bû. Di her şax û çarçoveyê de, leşkerên Sovyet şar dagirtin û bi şiklê giştî berxwedanên giştî şermendî kirin. Volkssturm û Hitlerjugend bi taybetî wekî berxwedan bi tenê bûn, lê mirina wan diyar bû ku ne hêza şopandinê. Ev şer diyar kir ku civata giştî jî bi temamî bû şermendî û ku “Führer” tenê di wê bunkerê de bû.

Berxwedana SS û Gestapo di hefteyên dawî jî zêde bû. Ev hêzên bi zor hewl da ku her tu civatî ku dixwest şarê derkeve jî bête qirkirin. Di navbera şer de, hezar hezar sivîl mirin, an di şewit an bombardîman an jî di şermendiyê de. Ev şopandin bû şermendiyekî din ji bo Hitler û wî ku “şerê giştî bi cîh qediya.”

Berî sibehê Nîsanê, Sovyet ji her alî Berlinê digihiştin. Zhukov ji Rojava ve, Konev ji Başûr û Rokossovsky ji Bakur. Ev şopandin bû yekem car ku Red Army bi şiklê giştî li ser birêkê ya Almanya hatiye hevûtiya.

Bi sibehê Nîsanê 1945, Berlin bi temamî ji aliyê Red Army ve hate girêdan. Zhukov bi 1st Belorussian Front ji Rojava û Konev bi 1st Ukrainian Front ji Başûr hewl da ku şarê bi serketin dagire. Serhildana qirkirin û şopandin ji aliyê Sovyet ve diyar bû ku bi temamî her qada şarê girêdayî ye. Wehrmacht û Volkssturm nekarin bête şermendîyê rawestînin.

Di 25ê Nîsanê de, Sovyet bi şiklê giştî şarê serhêl kirin û di Tempelhof û Neukölln de şopandin. Bi hefteya dawî de, Berlin bi temamî hate encam kirin û diyar bû ku tenê Führerbunker wekî qada siyasî û fermandarî maye. Hitler û jî navbera komê wî bi temamî li hundir şarê bûn girtî.

Di 28ê Nîsanê de, Hitler diyar bû ku alîkarên wî jixwe wî dikebirin. Benito Mussolini li Italya bi partîzanên li Como hate girtin û bi şiklê giran bi qirkirin mir. Ev bû şopandin giran li Führerbunker, ji ber ku Hitler diyar bû ku sernîvîsa wî ê wekî Mussolini ne bête. Di vê rojekê jî, Hitler bi Eva Braun — jinê wî ku berî sibehê diyar bû jiyana wî — zewicî. Zewicandina wan bû bi protokolên nazîkî û bi hêz, lê ev bû yekem car ku Hitler ji realîtya nêzîk bû.

Di heman demê de, Hitler bi genaralên xwe axivî û fermana dawî daye. Wî diyar kir ku niha her şer nekarî bête şermendîyê rawestînin û ku her tu leşker divê bi temamî diyar bike. Hitler di vasîyeta xwe de, ji bo ku SS û Gestapo bi temamî qirkirina “xwiyan” bi serketin bidomînin, şopandin da. Ev vasîyet, ku di 29ê Nîsanê hate nivîsandin, jî diyar kir ku Hitler hêj bi temamî ideolojîya xwe girtî bû û ne bawer kir ku bi siyasî şopandin bête guhertin.

Di şeva 30ê Nîsanê 1945 de, Hitler û Eva Braun ji hêla alîkaran ve bi cyanida û bi şopandina xwe mirin. Serbazên SS li Führerbunker diyar kirin ku wî û jinê wî di salon de mirin. Ji bo ku navên wan ne bête “nîşan” ji bo Sovyet, wî bi benzin hat şopandin û li parkê bunkerê hate şewitandin. Ev bû dawîya rast bi jiyana Führer.

Piştî mirina Hitler, Joseph Goebbels û jinê wî Magda bi temamî diyar kirin ku ne bête berxwedan. Ew 6 zarokên xwe bi cyanida kuştin û bi şeva 1ê Gulanê ew jî bi şopandin mirin. Ev bû şopandin ku propagandaciyên wî herî nêzîk nekarin ku ji sernîvîsa Führer derkevin. Martin Bormann hewl da ku ji Berlin derkeve, lê diyar bû ku di şermendîyê de mir.

Ji bo Sovyet, qada Führerbunker bû wekî nîşaneyekî serketin. Di hefteyên paşîn de, Red Army li Berlin bi serketin hat dagirtin û bi 2ê Gulanê diyar bû ku Wehrmacht bi temamî teslim bû. Sernîvîsa Almanya bi temamî diyar kir û mirina Hitler bû nîşaneyekî dawî ji bo şerê ku destpêkir di 1939 de.

Piştî mirina Hitler di 30ê Nîsanê 1945 de, sistemê nazîk bi temamî şikest. Karl Dönitz, ku ji hêla Hitler ve di vasîyeta wî de hate destnîşan kirin wekî serokê nû, hewl da ku bi şiklê giştî bi Müttefîqan re “negotiation” bike. Dönitz dixwest ku bi Amerîkî û Brîtanya re bi cih veşêre, lê Sovyet ev bi temamî red kirin û ragihandin ku tenê teslimîya bê şart ê qebûl bête.

Di 2ê Gulanê 1945 de, Berlin bi temamî ji hêla Red Army ve hate dagirtin. Genaral Helmuth Weidling, ku fermandariya şarê digirt, bi şiklê giştî ji Zhukov re teslim bû. Ev bû şopandin ku Berlin wekî qada giştî yê siyasî û ideolojîk hate qirkirin. Hêzên SS û Volkssturm, ku hêj hewl didan ku bi temamî şermendiyê bête, nekarin şerê rawestînin. Ev diyar kir ku şer bi temamî qediya û ku mirina Hitler bi rastî bû nîşaneya dawî.

Di 7ê Gulanê 1945 de, di Reims de, genaral Alfred Jodl ji hêla Wehrmacht ve hat şandin û fermana teslimîya giştî li ser navê Almanya hate nivîsandin. Ev fermana bi 8ê Gulanê 1945 de bi şiklê giştî hate afirandin û bi 9ê Gulanê jî Sovyet qebûl kir. Ev roj di nav dîroka giştî de bû wekî “Victory in Europe Day” (VE-Day).

Di encamê de, Almanya bi temamî hate qirkirin. Şaristanên giran wekî Berlin, Hamburg, Dresden û Köln bûn qada şopandin û sivîlên milyonên kuştin. Wehrmacht bi temamî hate şikandin û serbazên wan hate girtin an jî qirkirin. Kampên Holokost bi temamî hate azad kirin û şermendiya ku di nav Almanya û navneteweyî de hate afirandin bi şiklê giştî hate nivîsandin.

Piştî şer, mirina Hitler ji bo giştî civatên navneteweyî bû şopandin giran. Ev mir bi serketina Müttefîqan re girêdayî bû, lê her weha ev bû şopandin ku ideolojîya nazîk nekarî bi jiyana dirêjî bimîne. Hitler bi mirina xwe hêj bawer kir ku “tarîx ê wî diyar bike wekî şermezar an wekî serketî,” lê di encamê de tarîx wî wekî nivîsara komkujî, şermendî û şer qebûl kir.

Ji bo Almanya, ev şermendî bû destpêka nû. Rêveberiyên Müttefîq diyar kirin ku bi temamî nizamê nazîk bête şikandin û ji bo vê armancê, Nuremberg Trials hate afirandin. Ev mahkeme bi ser fermandarên nazîk hat kirin û diyar kir ku civata giştî ê ne bi tenê bête şermendî, lê jî ê bi adaletê berdewam bête.

Piştî şerê, Berlin hate parvekirin di nav çar şaxan: Amerîkî, Brîtanya, Fransî û Sovyet. Almanya bi temamî bû qada dagirkerî û şermendiya civata wî bi temamî hate xwendin. Mirina Hitler jî bû nîşaneya ku ideolojîya ku di 1933 de bi şiklê giştî dest pê kir, di 1945 de bi şiklê şermendî qediya.

## Piştgirîya dîrokî û miras

Piştgirîya dîrokî û mirasa Hitler û rejîma Nazî ji bo civat û siyaseta giştî ya sedsala 20em bû girîngtirîn şermendî û şopandinên ku hatin şopandin. Bi temamî şermendiya şer û komkujî bi wê navê girêdayî bû, lê her weha şopandina wê ji bo tarîx û siyaseta navneteweyî zêdetirî bû.

Hitler di jiyana xwe de bi ideolojîya racîst û antî-semitîst şopandin ava kir. Ev baweriya ku "rêza arî" divê bête şopandin bi siyasî û leşkerî hate şer kirin, bû yekem sedema qirkirina milyonên sivîl, bi taybetî Kurdên Yewnanî, Rom, Yahudiyan û kesên ku ji bo nazîk "ne arî" bûn. Holokost wekî şopandinên giran di tarîxê de bû, û ev şermendî ji bo civat û zanîngehên giştî bû nîşaneyek ku ideolojîya racîst û totalîtêr dikare bi şiklê giştî jiyana milyonên kesan qirkirin.

Piştî 1945, şopandina Nazî û mirina Hitler bi temamî qasî siyasî û moralî hate şopandin. Müttefîqan diyar kirin ku ne tenê hêzên leşkerî û siyasî divê bête şermendî, lê jî ku ideolojî û her wiha partiyên siyasî yên bi nasnameyên racîst divê bi temamî qirkirin. Ev bû armanca Nuremberg Trials, ku di 1945–46 de hate şopandin, ku fermandarên mezin yên Nazî wekî Göring, Ribbentrop, Kaltenbrunner û din hate dadgeha navneteweyî. Ev dadgehan bi serokatiya serbazên Müttefîq diyar kirin ku "komkujî, şermendîya şer û şermendîya civata giştî" ne tenê wekî siyasî lê wekî jinîqarî hate nas kirin.

Mirasê Hitler ne tenê bi siyaseta Almanî, lê jî bi siyaseta giştî ya Ewropa û civata navneteweyî girêdayî bû. Di Almanya de, bi şiklê giştî şopandina "Vergangenheitsbewältigung" (şermezariya dîrokî) hate pêkanîn. Ev şopandin bû yekem car ku civata giştî diyar kir ku bi dîroka xwe divê şermendiya giştî nas bike û pêdivî ye bi şiklê giştî li dijî her forma ku dikare vegerîne ideolojîya nazî berxwedan bête. Herçend ku di salên 1950 û 1960 de hêj pir kes hewl didan ku şermendiyên nazîk bête veşartin, lê di salên paşîn de, di zanîngeh û siyasî de, şopandina "nie wieder" (çaxî naçar ji nû ve) bû şiarê giştî.

Li derveyî Almanya, mirasa Hitler bi siyaseta navneteweyî jî girêdayî bû. Ji bo Müttefîqan, şermendîya nazî bû sedema şopandin û afirandina "Nations United" û lêkolîna ku çawa yekem car ev şermendî bi temamî qirkirin. NATO û siyaseta şopandina demokratî li Ewropa bûn bi tenê diyar kirin ku divê wekî berxwedan bi dijî şermendîya ku dikare ji totalîtêrîzm û racîzm ve vegere.

Ev şermendî jî diyar kir ku ideolojîya Hitler ne bû tenê "problema Almanî," lê ku bû sedema şermendîya giştî. Ewropa û giştî civata navneteweyî bi temamî bawer kirin ku qasî şer û qasî qirkirin nekarin dubare bûn. Ev miras şopand ku siyaseta giştî bi dawiyê bête şermendî û ku bi civat û qanûnên navneteweyî divê nîşanên ideolojîya racîst an qirkirina civakên nekomî bête şikandin.

Di salên piştî 1945 de, Almanya hate parvekirin û şermendiya dîroka Hitler bû armanca giran ji bo giştî siyaseta navdewletî. Hem di Almanya Başûr û hem di Almanya Bakur de, şopandinên zêde hate avakirin ku nêzîkî û şermendiya şerê bête nasandin. Li Almanya Başûr, siyaseta demokratî bi kontrola Müttefîqan hate şopandin, û şermendiya nazî bû sedema siyasîya nû ya federalîzm û avakirina Bundesrepublik. Li Almanya Bakur jî, di bin kontrola Sovyet de, nazîsm hate diyar kirin wekî "armanca kapitalîzm" û şermendiya Hitler hate bi siyasî şopandin.

Ev qasî şermendî jî sedem bû ku siyaseta nasyonalîzm û racîzm di pîvana giştî de hate astengkirin. Bi şiklê giştî, piştî 1945, her tişt ku dikare nîşaneyekî ji ideolojîya Hitler bibe, hate şopandin. Armanca giştî bû afirandina ewropa demokratî û birêvebiriyekî ku nekaribû ji nû ve bi rêya qirkirina civak û siyaseta giştî bigere. Ev qasî diyar kir ku li nav siyaseta navneteweyî, giştî hewce bû ku nîşanên ku dikarin bi totalîtêrîzm, racîzm an jî şermendî têkildar bûn, bête şikandin.

Mirasê Hitler jî li hember edebî û çandî hate şopandin. Çand û huner piştî şerê bi temamî şopandin kirin ku ideolojîya nazî bête şermendî û ku pêdivî ye çand bi awayekî giştî bête avakirin li dijî totalîtêrîzm. Rojnamevan, nivîskar û hunermend wekî Thomas Mann, Bertolt Brecht û din hewl da ku bi nivîs û hunera xwe şermendîya Hitler û nazîsm bête şopandin.

Di binavê navneteweyî de jî, şermendiya Hitler bi temamî sedem bû ku ji bo Mînakê Civata Neteweyî (United Nations) qanûn û prinsipên nû hate şopandin. Konvansiyonên navneteweyî ya li dijî komkujî û şermendîya şer bi rastî ji bo şermendiya Hitler hate afirandin. Ev diyar kir ku şermendîya nazî bû şopandin giran ji bo qanûna navneteweyî û mirasê civata giştî.

Di siyaseta giştî de, piştgirîya dîrokî ji bo Almanya ne bû tenê şermendî, lê jî bû girêdaneke nû. Piştî şerê, di navbera Almanya û Ewropa de bi şiklê giştî şopandinên ewropayî bi awayekî demokratî û hevkarî ava bûn. Mirasê Hitler wekî şermendî bû yekem sedem ku Ewropa divê bi komî û hevkarî bête şopandin, da ku nekaribû dubare bête şermendî. Ev bû armanca giran ku li encamê diyar kir ku ji bo 1950an de, Komîsyona Ewropayî û paşê Komîsyona Ewropa bi şiklê giştî bûn armanca avakirina "never again."

Li civata giştî, Hitler diyar bû wekî nîşaneyekî şermendî. Mirasê wî ne bû serketin an şopandinên siyasî, lê jî bû wekî nîşaneyekî qirkirina giştî û şermendîya siyasî. Wekî şopandin diyar bû ku şermendîya Hitler bi temamî ji bo civata giştî divê bête nîşan û ku tarîx dikare ji bo civata pêşeroj jî bête rengekî şermendî.

Di encamê de, mirasa Hitler li civat, siyasî, çandî û zanîngehî bû yekem şermendî. Ev miras diyar kir ku her tişt ku dikare ji ideolojîya wî ve vegere, divê bête şermendî û divê bête rawestandin. Bi mirina wî, diyar kir ku totalîtêrîzm nekarî bi jiyana dirêjî bimeşe û ku pêdivî ye civat û siyasî bi şiklê giştî şopandinên demokrasi û civata giştî bi serketin biparêzin.

## Binerê

* Rastgiriya tund

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Adolf Hitler de hene.