Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Oriana Fallaci

| Oriana Fallaci |
| --- |
|  |
|  |
| Jidayikbûn | 29 hezîran 1929  Firenze (Îtalya)  |
| Mirin | 15 îlon 2006  Firenze  |
| Sedema mirinê | Şêrpenceya pişikê (Sedemên sirûştî) |
| Cihê goristanê | Cimitero degli Allori  |
| Hevwelatî |  Îtalî |
| Perwerde | * Zanîngeha Floransayê
* Liceo classico statale Galileo
 |
| Pîşe | * War correspondent
* nivîskar
* rojnamevan
 |
| Partiya Siyasî | * Action Party
 |
| Partner | * Alfredo Pieroni (1958–1963)
* François Pelou (1963–1968)
* Alexandros Panagoulis (1973–1976)
 |
| Dê û bav | * Edoardo Fallaci  (bav)
* Tosca Cantini  (dê)
 |
| Xelat | * Gold medal for merit in school, culture and art
* Ambrogino d'oro
* Bancarella Literary Prize (1970)
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Oriana Fallaci** (29 hezîran 1929 - 15 îlon 2006) rojnamevan û nivîskareka Îtaliyayî bû û bi taybetî di gel siyasetvanan hevpeyvîn dikir. Di Şerê Cîhanî yê Duyem de, Fallaci partîzan bû. Çalakî yên rojnamevanî yên wê gelek dirêj û serkevtî bûne.

Wê digel zor rêber û kesêtî yên navdarên navnetewî hevpeyvîn kiriye:

* Şêx Mucîburrehman, rêber û damezrênerê welatê Bengladeş;
* Dalai Lama, kesayetiya herî bilind û pîroz a Bûdîstên Tîbetê;
* Henry Kissinger, yek ji siyasetmedarên navdar ên DYAyê;
* Şahê Îranê, şahê dawî ya Îranê;
* Ayetullah Xumênî, pêşengê Şoreşa Îslamî ya Îranê;
* Deng Xiaoping, siyasetmedar û şoreşgêrekî herî navdarê Çînî;
* Willy Brandt, siyasetmedarekî sosyaldemokrat ê Almanî
* Muemer Qedafî, serokê welatê Lîbyayê;
* Yaser Erefat, yek ji serokên gelê Filistînê;
* Indira Gandhi, yekemîn jina serokwezîr li Hindistanê;
* Lech Wałęsa, siyasetmedar û çalakgerekî polonî yê.

Piştî xanînişînbûnê, Fallaci dest kir bi nivîsandina hinek gotar û pirtûkên rexnegirane li ser îslam û ereban.

## Çavkanî
# 1861

◄ |
Sedsala 18an |
**Sedsala 19an**
| 20an
| ►

◄◄ |
◄ |
1857 |
1858 |
1859 |
1860 |
**1861**
| 1862

| ►
| ►►

## Bûyer

### Kurdistan

### Cîhan

* 29ê kanûna paşîn – Kansas weke dewleta 34em tevlî DYAyê bû.

* Elementa Talyum hatin venasîn

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Elizabeth Barrett Browning

Elizabeth Barrett Browning

|  |  |
| --- | --- |
| Jidayikbûn | Nêz.6ê adara 1806an Coxhoe Hall (d) (Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniyaya Mezin û Îrlendayê (en)) ou Durham |
| Mirin | 29ê hezîrana 1861an (55 salî) Firenze |
| Cihê goristanê | English Cemetery, Florence (en) |
| Navê jidayikbûnê | Elizabeth Moulton-Barrett |
| Hevwelatî | Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniyaya Mezin û Îrlendayê (en) |
| Pîşe | Helbestvan, senaryonivîs, ceribanvan, pamphleteer, wergêr, nivîskar, abolitionist |
| Salên çalak | 1839-1845 |
| Bav | Edward Moulton-Barrett (d) |
| Dê | Mary Graham-Clarke (d) |
| Xwişk û bira | Arabella Moulton Barrett (d) Octavius Moulton Barrett (d) Alfred Price Moulton Barrett (d) Henrietta Moulton Barrett (d) George Goodin Moulton-Barrett (d) |
| Hevjîn | Robert Browning (en) (ji 1846 heta 1861) |
| Zarok | Robert Barrett Browning (en) |
| Qadên xebatê | Helbest, ceriban, English poetry (en) |

Xebatên navdar| *The Battle of Marathon: A Poem* (d), *Aurora Leigh* (d), *Sonnets from the Portuguese* (d) |

lewheya yadîgarWêneyê goristanê
**Elîzabeth Barrett Brownîng** (jdb. 6ê adarê 1806 - m. 29ê hezîranê 1861), helbestvaneke îngilîz a ji dema Keybanû Victoria ye.

## Çavkanî
# Şêx Ebdullahê Melekan

| Şêx Ebdullahê Melekan |
| --- |
| Ji aliyê çepê de (jor): Şêx Hamîd, Bînbaşî Qasim Beg (*Kasım Ataç*), **Şêx Ebdullahê Melekan** Ji aliyê çepê de (jêr): Şêx Şerîfê Kelaxsî, Şêx Seîd |
|  |
| Jidayikbûn | 1886-1887 |
| Mirin | 29'ê pûşperê 1925 Amed |
| Sedema mirinê | Tevli Serhildana Şêx Seîd |
| Esil | Kurd |
| Pîşe | Alim, Rêzan û Fermandar |
| Bandorbar | Mewlana Xalid, Şêx Seîd |
| Malbat | Mala Melê Kal, Dimilî |
| biguhêre |

**Şêx Ebdullahê Melekan**, **Şêx Evdilayê Melekan**, (jdb. 1886/1887 - m. 29'ê pûşperê 1925 li Amedê) siyasetmedar, olzan, fermandar û pêşawayek kurd e ku di serhildana Şêx Seîd de têkoşiyaye û bi tevî 47 kesan hatiye dardekirin. Di serhildanê de fermandarê xeta Mûş û Gimgimê ye.

## Jiyan

Bingeha şêxên Malekanê digihê Melê Kal (Mele Mistefayê Cizîrî) ku ji Botanê ne. Navê gund jî ji wir tê, Melekan, *Malekan* an *Melon* dibêjin. Dibêjin 10 zarokên Melê Kal hebûne. Melekan gundekî gelek girîng e, di warê olî de wekî navendek e. Olzanên wî terîqeta Neqşebendiyê dihewînin.

Şêx Ebdulla Efendî di destpêka 1900'î de li Mûşê li cem miderîs Îlyas Samî Beg dest bi perwerdeya medreseyê dike. Îlyas Samî, wê demê yek ji giregirên rêxistina *Îtihat ve Terrakî* ye. Mebûstiya Bidlîs û Mûşê kiriye. Ji ber tewanbariya tevkariya nîjadkujiya ermenî li girava Maltayê sirgûn dimîne. Li kolanên Amedê di nava xizanî û birçîbûnê de dimire. Mamosteyê Şêx Evdila yê yekem Mele Hesenê Kûk e. Dewleta tirk paşnava *Söylemez* li malbata *Mele Hesen* dike.

Du xanimên Şêx Ebdullah hebûne. Keça Îzedîn Begê Mûşî *Nafiye Xanim* û keça Şêx Seîd *Xeyriye Xanim*. Piştê serhildanê ji Melekan bi dehan kurd tên kujtin, koçberkirin. Bi hezaran kesên herêmê bi salan li çiyan xwe vedişêrin, fîrar dimînin an rêça xwe li biyaniyê winda dikin. Tekane keça şêx a li jiyanê dimîne *Amîne Xatûn* e.

Şêx Ebdullah di şerê osmanî û rûs parastina Kurdistanê dike. Di serhildanê de karên birêxistinkirinê de dixebite. Bi tevî Şêx Seîd li ser Pira Evdirehmanpaşa dîl tê girtin. Fermandarê tirkan ê Gimgimê wê demê Osman Nurî Paşa ye. Ji êla Xormekan hin axa û cerdevanên çerkezan jî tevlî operasyona dîlgirtina wan dibin.

## Çavkanî
# Salih Begê Hênî

| Salih Begê Hênî |
| --- |
| Pîşe | * Siyasetmedar
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Salih Begê Hênî** (jdb. 1868/1869 - 29ê hezîrana 1925an li Amedê) zana, olnas, helbestvan, siyasetmedar û pêşawayekî kurdan bû. Bi tevî Şêx Seîd, 47 kes ji aliyê kemalîstan ve tên dardekirin.

## Jiyan

Navê bavê wî *Seîd Beg* e. Hêj 6-7 salî ye bavê wî jiyana xwe jidest dide. Bapîrê wî (bavê diya wî) *Şêx Ehmed* wî xwedî lê derdikeve, dişîne medereseyan. Salih Beg dema li ser cinazê bavê xwe digirî, kalikê wî Şêx Ehmed wiha dibêje jê re: *"Megrî Salih megrî, heger Xwedê bixwaze, çawa ku di nava şûran de, yê misirî navdar e, dê Salihê min roja mehşerê di nava mîran de wisa navdar be".*

Salih Beg perwerdeya olî ya medreseyê li cem xalê xwe *Şêx Merûf* digire, di demekê kurt de dibe olzanekî hezkirî. Sê kurên (law) wî dibin; *Hesen*, *Seîd* û *Emer*. Di dema Osmanîyan de bi salan qazîtî û miftîtiya Erxenî, Madenê dike. Bi damezrandina komara Tirkiyeyê ve îstîfa dike. Sedemê îstîfaya xwe wiha bilêvdike: *"Ez ji vê desthilatê re miftîtiyê nakim. Heger bikim, dibim gunehkar, li nik Xwedê dibim mesûl".*

Sala 1909ê tevlî rêxistina Cemiyeta Teawun û Teraqiya Kurdê dibe. Di weşanên vê rêxistinê de bi zaraveyê kirdkî (kirmanckî, zazakî, dimilkî), helbest û gotaran dinivîsîne. Bi Ziya Gökalp re dibe heval ku wê demê Gökalp xwe bi giştî ji kurdan dûr negirtiye.

## Di serhildanê de

Salih Beg di serhildana Şêx Seîd de xebatên birêxistinkirinê dike, girîngiyê dide lojîstîk û propagandayê. Salih Beg jî wekî Şêx Seîd bo destpêkirina serhildanê, giringiyê dide amadekarî û perwerdeyê. Herdu jî dixwazin beriya serhildan destpê bike, amadekarî bidawî bibin lê serhildan zû destpê dike. Bi gotineke din kurd provoke dibin, zû dikevin şer.

Bi têkçûna serhildanê ve Salih Beg bi tevî hin kesên ji malbata xwe ve bi birîndarî dîl tê girtin. Guleyê ji lingan ve dixwe. Kesên ji malbata wî hatine girtin, Hesen Beg (14 salî), birayê Salih Beg Hecî Elî, kurê wî Mistefa Beg (53 salî) û lawê wî Mehmûd Beg (19 salî). Hevjîna Mistefa Beg Qedriye Xanim, keça wî Hemîde Xatûn, xebatkara mala wî Xetîce Xatûn û kurê wî Hesen (13 salî).

Beriya Salih Beg îdam bikin li ber çavên wî kurê wî Mehmûd Beg ku hêj zarok e, îdam dikin. Kurê wî yê din Hesen Beg bi cezayê 15 salan cezadikin.

## Malikên wî

* Bi çavê îbretê mêze ke hîvê
* Ku daîm piştî bedrê ew hîlal e

Dema ku diçe ber sêpiya mirinê, bi zimanê osmanî vê meytê dixwîne:

* Gerçi enzar-ı ehibbadan dahi dûr olmuşuz
* Rahmet-i Rahman'a yaklaşmakla mesrur olmuşuz.

Bi kurmancî:

* Eger çêkî ji bo cehşe kerê ra
* Ji zêr afir, li nêv eywanê qesra

## Gotina dawî

* Embazenê xo şîret kerdo, ke camêrd bîn, mêtersin. (Di nava kesên tên îdamkirin de zarok hene, ji bo zarok li ber îdamkirina bavê xwe negirîn bi dengê bilind wan temî dike)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Ji Orhan Zuexpayic agahiyeke berfireh Girêdana arşîvê 2018-07-03 li ser Wayback Machine (bi romî)
# Naveroka azad

**Naveroka azad** an **agahdariya azad** celebekî armanca çandî ye, ku bi her karî, hunerî an naverokekî din a afirîner bi serbestî were pêşkêş kirin. Divê lêkolînên çandî yên azad li ser azadiya mirovan a sînorkirinên qanûnî yên cihêrengên jêrîn hebin;

* Divê bikaranîna naverokê sûdmend be,
* Divê naverok bikaribe were vekolîn û tiştên ji naverokê fêr bûye were sepandin,
* Kopiyên naverokê dikarin bêne çêkirin û belavkirin,
* Divê guherandin û pêşdebirin mumkun be û xebatên derûdor bêne belavkirin.

Naveroka azad tenê ji aliyê qanûnî ve wekî naveroka vekirî ye û her çend pênaseyên cûda têne bikaranîn. Analojiyên derbarê naveroka azad ji bo nermalavaya azad ji bo danasîna cûdahiyên îdeolojîk li şûna rêgezên qanûnî têne bikaranîn.
# Panama

| Panamá *República de Panamá* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**"Pro Mundi Beneficio" "Ji bo fêdeya Cîhanê" |
| **Sirûd:Himno Istmeño* (spanî)  |
| Şûnewarê Panama |
| **Paytext** û bajarê mezin | Panama (bajar) ﻿ / ﻿ |
| Zimanên fermî | Spanî |
| **Komên etnîkî** | * 65% Metis
* 12.3% Panamaniyên rastî
* 9.2% Afro-Panamaniyan
* 6.8% Melez
* 6.7% Spî
 |
| Demonîm | Panamayî |
| Rêveberî | Komara serokatiyê |
|  •  | Serokdewlet | Juan Carlos Varela |
|  •  | Cîgirê serokê | Isabel Saint Malo |
| Pêşvebirî | Meclîsa Neteweyî |
| Serxwebûn |
|  •  | ji Spanya | 28ê çiriya paşîn 1821  |
|  •  | ji Kolombiya | 3ê çiriya paşîn 1903  |
| Rûerd |
|  •  | Giştî | 74.177,3 km2 |
|  •  | Av (%) | 2.9 |
| Gelhe |
|  •  | Hezîran 2015 Texmînkirin | 3,929,141 |
|  •  | Tîrbûn | 45.9/km2} |
|  **TBH** (PHK) | 2015 texmînkirin |
|  •  | Giştî | $82.179 milyar |
|  **TBH** (nomînal) | 2015 texmînkirin |
|  •  | Giştî | $47.473 milyar |
| **Gini** (2012) | ▼ 51.9 bilind |
| **PPM** (2014) |  0.780 bilind · 60. |
| Dirav | * Balboa (PAB)
* Dollarê Amerîkayê (USD)
 |
| Demjimêr | DR (UTC−5) |
| Hatûçûna ajotinê | rast |
| Koda telefonê | +507 |
| ISO 3166 | PA |
| Înternet TLD | .pa |

**Panama** dewleteke Amerîkaya Navîn e. Ew digê Kosta Rîka û Kolûmbiya.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Panama de hene.
* CoolPanama Panama Portal

## Çavkanî
# Kevzên kesk

Kevzên kesk
**Kevzên kesk** (Chlorobionta, yewnanî "Chloros" kesk), şaxeke ji kevzan e. Bi qasî 20.000 cureyên wê hene. Bi fotosentezê dijîn. Kevzên kesk ew kewzan e ku ji candarên Chloroplastida ne û nikarin ser ser axê bijîn. Candarên kladîstîk (parapîletîk) in.

## Wêje

* Sina M. Adl et al.: *The New Higher Level Classification of Eukaryotes with Emphasis on the Taxonomy of Protists.* The Journal of Eukaryotic Microbiology 52 (5), 2005; rûpelên 399-451 (Agahiyên berfireh) (ne bi kurdî ye)
* Louise A. Lewis, Richard M. McCourt: *Green Algae and the origin of land plants*: American Journal of Botany 91 (10), 2004, rûpelên 1535-1556. Agahiyên berfireh Girêdana arşîvê 2011-02-21 li ser Wayback Machine

## Girêdanên derve

* Nanotûpên karbondar bo kevzên sor ne jehrdar in (almanî

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Kevzên kesk de hene.
# Cureyên bi bilindtirîn xetereya nemabûnê

Bilindtirîn xetereya nemabûnê ango *Critically Endangered*
Çêlîka Parsê Amurê
Echinocactus grusonii
**Cureyên bi bilindtirîn xetereya nemabûnê** (CR), weke ji nav jî tê famkirin li gorî Lîsteya Sor a IUCN'yê ev lîstekirin ji bo cureyên hov ên di bin rîska herî bilind de hatiye çêkirin. Bilindtirîn xetereya nemabûnê tê wê wateyê ku ew hejmara ji %80 yê sê nifşên wî cureyî kêm dibin an jî wê kêm bibin.

Mînakên ajalan:

* Masiyê şkeftan ê Alabamayê (*Speoplatyrhinus poulsoni*)
* Qurnewêlka Anderson (*Ambystoma andersoni*)
* Parsê Amurê (*Panthera pardus orientalis*)
* Araripe Manakin (*Antilophia bokermanni*) (di navbera 250 û 500'î de mane)
* Çîtaya Asyayê (ji 100'î kêmtir in)
* Aksolotl (*Ambystoma mexicanum*)
* Tûtiyê qirikşîn (*Ara glaucogularis*)
* Sîsarkê Kalîforniyayê
* Gorîla Robara Krosê (*Gorilla gorilla diehli*) (nêzîkê 280 hebî mane)
* Marmasiyê Ewropayê (*Anguilla anguilla*)
* Kafyarê Ewropayê (*Huso huso*) (ji 1982'yan ve li Ewropa tên parastin)
* Kûsiya nikulbaz (*Eretmochelys imbricata*)
* Kakapo
* Gorîlê çiyayan (*Gorilla beringei beringei*) (790 heb mane)
* Eyloyê Filîpînê (*Pithecophaga jefferyi*) (di navbera 180 û 500î de mane)
* Hespê Przewalskiyê (*Equus ferus przewalskii*)
* Tûtiya Porto Rîkoyê (*Amazona vittata*)
* Gurê sor (*Canis rufus*)

Mînakên riwekan:

* Koknara Beyşanê (*Abies beshanzuensis*)
* Abutilon menziesii
* Aloe pillansii
* Auerodendron pauciflorum
* Kevota Vahlê (*Buxus vahlii*)
* Callicarpa ampla
* Cordia rupicola
* Echinocactus grusonii
* Nanû (*Gardenia brighamii*)
* Wurza Bermudayê (*Juniperus bermudiana*)
* Hibiscus fragilis
* Qerqefa pel mertal (*Nepenthes clipeata*)
* Senecio lamarckianus

## Çavkanî

## Herwiha binêre

* Lîsteya Sor a IUCN
# Mary Shelley

Mary Shelley

|  |  |
| --- | --- |
| Jidayikbûn | 30ê tebaxa 1797an Somers Town (en) (Middlesex, Brîtanyaya Mezin) |
| Mirin | 1ê sibata 1851an (53 salî) Chester Square (en) ou Bournemouth (en) |
| Cihê goristanê | St Peter's Church, Bournemouth (en) |
| Navê jidayikbûnê | Mary Godwin |
| Hevwelatî | Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniyaya Mezin û Îrlendayê (en), Brîtanyaya Mezin (en), Keyaniya Yekbûyî |
| Cîwar | London |
| Pîşe | Nivîskar, travel writer, romannivîs, ceribanvan, şanonivîs, jiyannamenivîs, nivîskara/ê honaka zanistî, helbestvan, nivîskara kurteçîrokan, wergêr, German–English translator |
| Bav | William Godwin (en) |
| Dê | Mary Wollstonecraft |
| Beau-parent | Mary Jane Godwin (en) |
| Xwişk û bira | William Godwin the Younger (en) Claire Clairmont (en) Fanny Imlay (en) Charles Gaulis Clairmont (d) |
| Hevjîn | Percy Bysshe Shelley (en) (dp. 1816) |
| Zarok | Clara Everina Shelley (d) Percy Florence Shelley (en) William Shelley (d) Clara Shelley (d) |
| Qada xebatê | Honak |
| Tevger | British Romanticism (d) |
| Şêweyên hunerê | Pirtûka gerê (en), Gothic literature (en), Gothic novel (en), speculative fiction (en) |
| Xelat | Science Fiction and Fantasy Hall of Fame (en) (2004) |

Xebatên navdar| *The Last Man* (d), *Frankenstein* |

ÎmzeWêneyê goristanê
**Mary Shelley** (jdb. 30 tebax 1797 li Londonê, m. 1 sibat 1851 li Londonê) nivîskareke îngilîz bû. Romana wê *Frankenstein: or, The Modern Prometheus* ("Frankenstein, an jî Prometheusê Nûjen") ya ku bi kurtahî wekî "*Frankenstein*" tê zanîn, di 1ê kanûna paşîn a 1818an de hat weşandin. Dema wê dest bi romanê kir hê 18 salî bû. Berî ku bi helbestvan Percy Bysshe Shelley re bizewice navê wê Mary Wollstonecraft Godwin bû û di nav jinên dilpola yên wê demê de bû. Di nav berhemên wê giştî de pir roman, kurteçîrok, şanoname, ceriban, helbest, rexne, jînenîgarî û gername tên hesibandin.

## Çavkanî
# 1960

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1956 |
1957 |
1958 |
1959 |
**1960**
| 1961
| 1962
| 1963
| 1964
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

* 13ê çiriya paşîn - Şewata Sînemaya Amûdê

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

* Yaşar Eroglu, nivîskarekî kurd

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Erdhej

Piştî erdhejê dîmenek ji bajêr 1906, San Francisco (DYA)
**Erdhej** yan jî **erdlerz** lerizîna rûyê erdê ye ku ji ber derketina enerjiya ji nişka ve di lîtosfera cîhanê de pêk tê û bi xwe re pêlên erdhejê çêdike. Ji şaxê zanistê yê ku van bûyeran lêkolîn dike, jê re sîsmolojî tê gotin. Tundî ya erdhejiyê ji çend celeban pêk tên. Di nav celeban de, celebek erdheja ku ew qas qels in ku nayên hîskirin, celebek kêm tundî ye ku mirov hîs dikin û pê dihesin û celebek tundî ya zêde ye ku mirov bi zehmetî li ser piyan disekinin, zirarê dide binesaziya bajaran û wêraniyê li tevahiya bajaran pêk tîne.

Erdhejên herî gelemperî ji hêla çalakiya şikestekên jeolojîk ve têne hilberandin û di heman demê de erdhej ji ber sedemên din jî çêbibin ku di van sedeman de lihevketina lewheyên tektonîk, teqînên volkanîk, ketina asteroîdan û cismên mezinên din ên esmanî ku li rûyê erdê dikeve yan jî teqînên nukleerî yên ku ji aliyê mirovan ve di bin erdê de têne teqandin hene. Mezinahiya erdhejê bi pîvana Moment magnitudê (yan jî pîvana Richterê, ya berê) tê diyarkirin. Li gorî vê pîvanê, erdhejên bi pileya 3 û jêrtir bi giştî nayên hîskirin, lê erdhejên bi pileya 7 û jor ve dikarin wêrankar bin. Asta kûrahiya xala ku erdhej lê diqewime li ser hêza wêrankirinê bi bandor e. Asta kûrahiyê çiqas ber bi jor ve be bandora erdhejê ewqasî zêdetir çêdibe û zêdetir zirarê dide hawirdorê.

Li qatên erdê yên hêj rûneniştî de şikestin pêk tên û melisandin dibe. Ev bûyer gorî hêza şikestinê herêmên nêzîkê xwe dihejîne. Yek ji katastrofên mezin ên mirovahiyê ye.

Zanîna ku li ser erdhejê lêkolîn dike sîsmolojî (erdhejnasî) ye. Sîsmolog (erdhejnas) lê dixebitin ku agahiyên têkûz û bilez bidestbixin, daku ziyana erhejê kêm bikin. Mixabin dîsa jî ziyaneke mezin dide mirovan. Bi taybetî dide xizanan ku di avahiyên nezexm de dijîn.

## Erdhejên mezin li Kurdistanê

* 1782, hêza wê heşt di pîvana Richter de bû, li Erzinganê 10.000 kes mirî bûn.
* 1938, hêza wê 8,7 li Erzinganê 40.000 mirî, bi hezaran birîndar û ziyaneke mezin.
* 1946, 31ê gulanê, Gimgim û Xinûs (Mûş) nêzîkî 1000 mirî.
* 1966, 19ê tebaxê, Gimgim (Mûş) nêzîkî 4.000 mirî.
* 1992, 13ê adarê, hêza wê 6,8 di pîvana Richter de li Erzinganê, 3.658 mirî û bi hezaran birîndar bûn.
* 2003, 27ê kanûna paşîn, hêza wê 6,1 li Pilemor, mirî kêm lê ziyan mezin.
* 2011, 23ê çiriya pêşîn, li gor pîvana Richterê bi hêza 7,2 li Wanê çêbû.
* 2012, 14ê hezîranê, li gor pîvana Richterê bi hêza 5.5 li navçeya Şirnexê li Silopî çêbû. Navenda wê jî gundê Eywanê bû.
* 2012, 15ê hezîranê, li gorî pîvana Richtere bi hêza 4.2 li navçeya Bedlîsê li Xîzanê bûya. Navenda wê jî, gundê xîzanê yê bi navê "bulutlu" ya.

## Erdhejên mezin li derveyî welat

* 1906, li San Francisco, hêza wê 7,7-8,3, bi xwe re şewatek mezin tîne û bajêr dişewite.
* 1908, li Meksîkoyê, hêza wê 8,1
* 1988, li Ermenistanê.
* 1999, li derûdorên Îzmîtê (Tirkiye), bi fermî, 15.000 mirî bûne.
* 2004, ev erdhej li Okyanûsa Hindî çêbûye û pêlên mezin ên tsunamî rakirin, nêzîkî 300.000 kes mirî bûn.

Di dîroka mirovahiyê de gelek erdhej bûne. Roj bi roj têkoşîna bi erdehejê re pêşdikeve.

## Çavkanî
# Paytexta Çandî ya Ewropayê

**Paytexta Çandî ya Ewropayê** yek ji wan navan e ku hersal bi awayekî periyodîk ji aliyê Yekîtiya Ewropayê ji bajarên ku hatine hilbijartin re tê dayîn. Ji bo bajar firsendeke gelek girîng e ku jiyana xwe ya çandî û pêşveçûna xwe ya çandî pêşkeş bike. Ev bajar di navnetewî de taybetmendiyên xwe yên çandî dikarin bi awayekî berfireh pêşkeş bikin.

Ev raman ji aliyê Wezîrê Çandî yê Yewnanistanê Melîna Mercourî di 13ê Hezîrana 1985an da hatiye gotin û Atîna bû ye Bajarê Çandî ya Ewropayê. Atîna ji ber vê yekê di aliyê çandê da gelek pêşve çû ye.

Di sala 1999an da gotina Bajarê Çand a Ewropayê hate guhertin û bu Paytexta Çand a Ewropayê. Ji sala 2000an da şun ve hate fînanse kirin. Ji hilbijartina sala 2005an şûn ve ji yekî zêdetir bajara dest bi hildana vî navî kirin. Yek ji paytextên Çand a Ewropayê ya sala 2010an Stembol bû.

## Salên derbasbûyî

* 1985:  Atîna
* 1986:  Firenze
* 1987:  Amsterdam
* 1988:  Berlîn
* 1989:  Parîs
* 1990:  Glasgow
* 1991:  Dublîn
* 1992:  Madrîd
* 1993:  Antwerpen
* 1994:  Lîzbon
* 1995:  Lûksembûrg
* 1996:  Kopenhag
* 1997:  Selanîk
* 1998:  Stockholm
* 1999:  Weîmar
* 2000:  Avîgnon,  Bergen,  Bologna,  Bruksel,  Helsînkî,
  Krakov,  Prag,  Reykjavík,  Santîago de Compostela
* 2001:  Rotterdam,  Porto
* 2002:  Brugge,  Salamanca
* 2003:  Graz
* 2004:  Cenova,  Lîlle
* 2005:  Cork
* 2006:  Patras
* 2007:  Sîbîu,  Lûksemburg,     Greater Regîon
* 2008:  Lîverpool,  Stavanger
* 2009:  Vîlnîus  Lînz
* 2010:  Essen,  Stenbol,  Pécs
* 2011:  Turku,  Tallinn
* 2012:  Guimarães,  Marîbor
* 2013:  Marsîlya,  Košice
* 2014:  Umeå,  Rîga

## Îsal

* 2015:  Mons,  Çekya

## Salên pêşerojê

* 2016:  Spanya,  Polonya
* 2017:  Danîmarka,  Kîpros
* 2018:  Holenda,  Malta
* 2019:  Îtalya,  Bulgaristan
* 2020:  Romanya,  Serbistan,  Îrland
* 2021:  Yewnanistan,  Kroatya,  Swîsre
* 2022:  Brîtanya,  Makedonya,  Tirkiye
* 2023:  Norveç,  Lîtvanya,  Bosna Hersek,
* 2024:  Almanya,  Ukranya,  Albanya
* 2025:  Awistirya,  Îslenda,  Montenegro

## Çavkanî
# Kasa Cîhanî ya FIFA 2026

2026 Kasa Cîhanî ya FIFA 2026| FIFA World Cup 26 FIFA World Cup 2026 *Copa Mundial de la FIFA 2026* (spanî) *Coupe du Monde de la FIFA 2026* (fransî) |
| --- |
|  |
| Agahîyên pêşbazî |
| Welatê mêvandar | Kanada Meksîk DYA |
| Bajar | 16 |
| Dem | 11ê Pûşper – 19ê Tîrmeh |
| Statîstîkên pêşbazî |
| Maçên lîstin | 41 |
| Golên avêtî | 123 (3 her maç) |
| Tevlîbûn | 0 (0 her maç) |
|

**Kasa Cîhanê ya FIFA** ya 2026an edîsyona 23emîn a niha ya Kasa Cîhanê ya FIFAyê ye. Ev tûrnûvaya şampiyoniya futbolê ya mêran a navneteweyî ye ku her çar salan carê di navbera tîmên neteweyî yên federasyonên endamên FIFAyê de tê lîstin.}} Tûrnûva niha ji 11ê Hezîranê heta 19ê Tîrmeha 2026an tê lidarxistin. Ew bi hevkarî ji hêla şazdeh bajaran ve – yanzdeh li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, sê li Meksîk, û du li Kanada tê mîvandarkirin. Ev tûrnûva yekem Kasa Cîhanê ya FIFAyê ye ku ji hêla sê neteweyan ve tê mîvandarkirin, û yekem car e ku 48 tîm tê de cih digirin, ku ev yek berfirehkirinek ji 32 tîmên berê ye.

Pêşniyara hevpar a Dewletên Yekbûyî, Meksîka û Kanadayê (Yekbûyî 2026) di dema dengdana dawîn a di Kongreya 68an a FIFAyê ya li Moskowê de, pêşniyara hevrik a Fasê têk bir. Ev yekem Kasa Cîhanê ye ji sala 2002an vir ve ku ji hêla gelek neteweyan ve bi hevparî tê mîvandarkirin. Meksîkê, bi mîvandariya xwe ya berê ya tûrnûvayên 1970 û 1986an, bû yekem welat ku sê caran mîvandariya Kasa Cîhanê dike an jî dibe hevparê wê. Dewletên Yekbûyî berê di sala 1994an de mîvandariya Kasa Cîhanê kiribû. Berevajî vê, ev yekem car e ku Keneda mîvandariya vê tûrnûvayê dike an jî dibe hevparê mîvandariyê. Ev rûdan vedigere ser bernameya xwe ya kevneşopî ya havînê ya Nîvkada Bakur, piştî ku Kasa Cîhanê ya 2022an a li Qeterê bi rengekî bêhempa di mehên Mijdar û Berfanbarê de hatibû lidarxistin.

Wekî welatên mîvandar, Kanada, Meksîk û Dewletên Yekbûyî hemî bixweber jêhatî bûn (mafê beşdariyê bi dest xistin). Kap Verde, Kûraso, Urdun û Ûzbêkistan dê hemî yekem car di dîroka xwe de beşdarî Kasa Cîhanê bibin. Arjentîn şampiyonê dawî ye, ku di sala 2022an de sêyemîn Kasa Cîhanê ya xwe biribû.

Amadekariyên tûrnûvayê bûn sedema nîqaşan, bi taybetî li ser polîtîkayên vîze û koçberiyê yên Dewletên Yekbûyî ku bandorê li tîmên mafdar û alîgên wan dikin, beşdarbûna Îranê di nav şerekî berdewam de, û bikaranîna FIFAyê ya pergala bihayê guherbar (bihayê dînamîk) ji bo bilêtan.

Gola yekem a Kasa Cîhanê ya FIFA yê ya 2026an ji hêla Julián Quiñones ji Meksîkê ve li dijî Afrîkaya Başûr di xuleka 9an a maça vebûnê ya tûrnûvayê de, ku di 11ê Hezîrana 2026an de li Stadyuma Azteca ya li Bajarê Meksîkê hat lidarxistin, hat avêtin. Ev yekem car bû ku tîmeke neteweyî ji CONCACAFê gola vebûnê ya edîsyoneke Kasa Cîhanê ya FIFAyê tomar dike.

## Format

## Her wiha binêre

## Çavkanî