Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wîkîpediya

| Wîkîpediya
 |
| --- |
|  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Malper
 | wikipedia.org |
| Ziman
 | Bi 304 zimanan
 |
| Avabûn
 | 15ê kanûna paşîn a 2001ê Bi kurdî: 7ê kanûna paşîn a 2004an
 |
| Xwedî
 | Weqfa Wikimedia
 |
| Dirûşm
 | Ensîklopediya azad
 |
| biguhêre |

**Wîkîpediya** (bi inglîzî: Wikipedia) ensîklopediyeke pirzimanî ya azad e ku ji aliyê civakek dilxwazê wîkîpediyayê ve tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Wîkîpediya di dîrokê de xebata referansê ya herî mezin û herî zêde ye ku li çar aliyên cihanê tê xwendin. Wikipedia di dîrokê de xebata referansê ya herî mezin e û ensîklopediya herî zêde ye ku tê xwendin û bi domdarî di nav deh malperên herî zêde deye ku tê ziyaretkirin ku di tîrmeha sala 2024an de ji aliyê Semrush ve di rêza pêncemîn de û ji hêla Similarweb ve di rêza heftemîn de cih girtiye. Wîkîpediya ji hêla Weqfa Wîkîmedyayê ku rêxistineke ne-qezenc a amerîkî ye tê birêvebirin ku bi piranî ji hêla bexşan ve tê fînansekirin.

Wîkîpediya projeyeke navneteweyî ku niha bi 304 zimanan cihanê têne nivîsandin. Li gorî daneyên sala 2024an Wîkîpediyaya kurdî li gorî zêdebûna gotaran di nav lîsteya sed wîkîpediyayên cîhanê de ye û di rêza 84an de cih digire. Taybetiya vê ensîklopediyê ev e ku her kes dikare her gotarê biguherîne û naverokan li gotaran zêde bike. Her çiqas ji bo bikarhênerekê çalak nav û profîla wî/wê ya ji bo xebatan mihûm be jî lê ji bo guhertina xweqeydkirin li wîkîpediyayê ne pêwîst e. Zêdekirin naverokên gotaran û nivîsandina gotaran bi şêwazek fermî û bi zimanek bêalî têne nivîsandin.

Wîkîpediyaya herî mezin wîkîpediya îngilîzî ye ku tê de ji 7.203.337î zêdetir gotar hene. Di hemû zimanên ku di Wîkîpediyayê de xwedî malper in ji 17.000.000î zêdetir gotar hene.

Logoya Wîkîpediyayê dinyayeke ku ji tîpên alfabeyên cûr bi cûr pêk hatiye. Wekî Wîkîpediya ev dinya jî vekirî ye.

## Wîkîpediyaya kurdî

 *Gotara bingehîn: Wîkîpediyaya kurdî*
Taybetiyeke girîng ya Wîkîpediyaya kurdî ev e ku yekem ensîklopediya bi zimanê kurdî ye ku cara yekemîn e li ser înternetê de ensîklopediyeke bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin. Beşa kurdî ya Wîkîpediya di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de ji aliyê Erdal Ronahî ve hatiye destpêkirin. Li Wîkîpediyaya kurdî ki ji aliyê bikarhênerên çalakên Wîkîpediya kurdî her ku diçe pêşve diçe ku heya niha 91.889 gotarên bi kurdî hatiye nivîsandin.

## Dîrok

Wîkîpediya cara yekem di 15 çileya sala 2001ê de ji aliyê Weqfa Wîkîmedyayê bi zimanê îngilîzî hatiye destpêkirin.

## Lîsans

Naveroka Wîkîpediyayê di bin Lîsansa Belgekirina Azada GNU (GNU Free Documentation License)de tê weşandin. Ev tê wateyê azad e û wê her dem azad bibe. Her kes dikare naveroka Wîkîpediyayê gora keyfa xwe belav bike. Kes nikare Wîkîpediyayê bifroşe an bikire. Naveroka Wîkîpediyayê naveroka azad e. Nivîsbariya Wîkîpediya bi navê MediaWiki jî nivîsbariya azad e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Wîkîpediya de hene
# 2026

◄ |
Sedsala 20an |
**Sedsala 21ê**

◄◄ |
◄ |
2022 |
2023 |
2024 |
2025 |
**2026**

## Bûyer

### Kanûna paşîn

* 13ê kanûna paşîn
	+ Hikumeta demkî ya şamê, şerekî ku 27 rojan berdewam kir li dijî Rêveberiya Xweser a Rojavayê Kurdistanê dest pê kir.

### Sibat

* 28ê sibatê
	+ Şerê Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê li dijî Îranê hatiye dest pê kirin.

### Adar

### Nîsan

### Gulan

### Hezîran

* 27ê hezîranê
	+ Agit Kabayel ji aliyê Konseya Boksa Cîhanê (WBC) wekî Şampiyonê Cîhanê yê Sîkleta Giran hat îlankirin.

### Tîrmeh

### Tebax

### Îlon

### Çiriya pêşîn

### Çiriya paşîn

### Kanûna pêşîn

## Mirin

### Kanûna paşîn

* 10ê kanûna paşîn
	+ Ziyad Heleb, fermandarê leşkerî yê Kurdên Rojavayê Kurdistanê (jdb. 1988).
* 22ê kanûna paşîn
	+ Mehmed Emîn Bozarslan, nivîskarê kurd (jdb. 1934).

### Sibat

* 28ê sibatê
	+ Elî Xaminêyî, rêberê duyema bilind ê Komara Îslamî ya Îranê bû (jdb. 1939).

### Adar

* 10ê adarê
	+ Ehmedê Huseynî, helbestvan û nivîskarekî kurd (jdb. 1955).
* 11ê adarê
	+ Salih Muslim, siyasetmedarê kurd (jdb. 1951).

### Nîsan

### Gulan

### Hezîran

### Tîrmeh

### Tebax

### Îlon

### Çiriya pêşîn

### Çiriya paşîn

### Kanûna pêşîn

## Xelatên Nobelê

## Çavkanî
# Alfabeya kurdî ya erebî

**Alfabeya kurdî ya erebî** ev alfabeya ku ji bo nivîsandina şêwezara soranî bi piranî tê bikaranîn.

Beriya alfabeya latînî kurdan alfabeya erebî bi kar dianî. Berhemên kurdî yên klasîk (mîna Mewlûd, Dîwan û helbestan) bi vê alfabeyê hatine nivîsandin. Ev alfabe mîna alfabeya erebî ye, çar herfên wek farisî پ (p), چ (ç), ژ (j), گ (g) û dengekî kurdî yê taybet ڤ (v) lê hatine zêdekirin. Alfabeya modern a ku îro li Başûrê Kurdistanê bi kar tînîn, çend herfên wek ڕ (rr), ڵ (ll), ە (e), ێ (ê), ۆ (o) jî lê hatine zêdekirin.

## Xişteya alfabeyê

| **Alfabeya kurdî ya erebî** |
| --- |
| ﺋ | ا | ب | پ | ت | ج | چ | ح | خ | د | ر | ڕ | ز | ژ | س | ش | ع | غ | ف | ڤ | ق | ﮎ | گ | ل | ڵ | م | ن | ھ | ە | و | ۆ | ۊ | وو | ی | ێ | ڏ
 |
| **Alfabeya kurdî ya latînî** |
| - | a | b | p | t | c | ç | (ḧ) | x | d | r | (rr) | z | j | s | ş | ('/ʻ) | (ẍ) | f | v | q | k | g | l | (ll) | m | n | h | e | u/w | o | (ü) | û | î/y | ê | -
 |

## Taybetmendiyên di *unicode* de

| Alfabe | Unicode | Alfabe | Unicode | Alfabe | Unicode | Alfabe | Unicode
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ﺋ | FE8B | ا | 0627 | ب | 0628 | پ | 067E
 |
| ت | 062A | ج | 062C | چ | 0686 | ح | 062D
 |
| خ | 062E | د | 062F | ر | 0631 | ڕ | 0695
 |
| ز | 0632 | ژ | 0698 | س | 0633 | ش | 0634
 |
| ع | 0639 | غ | 063A | ف | 0641 | ڤ | 06A4
 |
| ق | 0642 | ﮎ | 06A9 | گ | 06AF | ل | 0644
 |
| ڵ | 06B5 | م | 0645 | ن | 0646 | ھ | 06BE
 |
| ە | 06D5 | و | 0648 | ۆ | 06C6 | وو | 06C7
 |
| ی | 06CC | ێ | 06CE
 |

## Mijarên têkildar

* Alfabeyên kurdî

## Girêdanên derve

*  Girêdana arşîvê 2007-09-27 li ser Wayback Machine
* Fêrgey zimanî kurdî Girêdana arşîvê 2007-09-27 li ser Wayback Machine
# Alfabeya kurdî ya kîrîlî

Alfabeyên kîrîlî Ew alfabeya axaftvanên zaravayê Kurmancî Bakur e. Li welatên din, wek Gurcistan, Komara Kafkasya û Ermenîstanê (niha), alfabeya kîrîlî tê bikaranîn, ku tîpa hin zimanên slavî yên wekî rûsî, ukraynî û belarûsî ye. Sirbî, Makedonî û Bulgarî. Ji 32 tîpan pêk tê

,А, Б, В, Г, Г', Д, Е, Ә, Ә, Ж, З, И, Й, К, К', Л, М, Н, О, Ӧ ,П, П', Р, Р', С, Т, Т', У, Ф, Х, Һ, Һ', Ч, Ч, Ш, Щ, Б, Э, Q

| **Tîpên girdek û hûrdek** |
| --- |
| А | Б | Щ | Ч | Ч' | Д | Ә | Ә' | E | Ф | Г | Һ | Һ' | Ь | И | Ж | К | К' | Л | М | Н | О | П | П' | Q | Р | Р' | С | Ш | Т | Т' | Ö | У | В | W | Х | Г' | Й | З
 |
| a | б | щ | ч | ч' | д | ә | ә' | e | ф | г | һ | һ' | ь | и | ж | к | к' | л | м | н | о | п | п' | q | р | р' | с | ш | т | т' | ö | у | в | w | х | г' | й | з
 |
| **Bi tîpên latînî** |
| a | b | c | ç | ç' | d | e | e’ | ê | f | g | h | ḧ | i | î | j | k | k' | l | m | n | o | p | p’ | q | r | rr | s | ş | t | t’ | u | û | v | w | x | ẍ | y | z
 |
# Jacques Cartier

| Jacques Cartier |
| --- |
|  |
|  |
| Jidayikbûn | 31 kanûna pêşîn 1491  Saint-Malo (Duchy of Brittany)  |
| Mirin | 24 îlon 1557  Saint-Malo, Fransa  |
| Sedema mirinê | Weba, tîfûs (Sedemên sirûştî) |
| Cihê goristanê | Saint-Malo Cathedral  |
| Hevwelatî | Keyaniya Fransayê  |
| Pîşe | * Kaşîf
* seafarer
* dahêner
* sailor
 |
| Meqam | * Governor of New France (1534–1541)
 |
| Hevjîn | * Mary Catherine des Granches
 |
| Xelat | * Person of National Historic Significance
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Jacques Cartier** (jdb. 31ê kanûna pêşîn, 1491 li Saint-Malo (Fransa); m. 1ê îlonê, 1557) deryavan û kaşîfekî navdar ê Frensî ye.

Wekî kaşîfê Kanadayê tê nasîn. Cartier gelek cih û gravên nû keşfkiriye. Deryavanekî serketî bûye. Ji keyê Frensayê Franz I. du keştiyan distîne û ji bo keşfkirina cihên nû roja 20ê nîsana 1534an ji bajarê xwe Saint-Malo diqete. Cartier heya sala 1544an gelek cih û gravan keşf dike.
# 1925

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1921 |
1922 |
1923 |
1924 |
**1925**
| 1926
| 1927
| 1928
| 1929
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

* Serhildana Şêx Seîdê Pîranê

## Jidayikbûn

Mahathir Mohamad
* 28ê gulanê – Martha Vickers
* 10ê tîrmehê – Mahathir Mohamad jidayîk bû.

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Dadgehên serxwebûnê

Birêveberên Dadgeha serxwebûnê ya Enqereyê; ji çepê ve: Kılıç Ali Bey, "Kel" Ali Bey, Necip Ali Bey, û Reşit Galip Bey
**Dadgehên serxwebûnê** (bi tirkî: *İstiklal Mahkemeleri*), dadgehên awarte yên dewleta Romê (Tirkiye) in ku di sala 11ê îlona 1920an de hatine avakirin. Li dijî kurdan û mihalefetê hatine xebitandin. Gelek aliyên tarî yên van dadgehan hene, lewra herçendî nav dadgeh bin jî ev dadgehan bi fermanan dixebitîn.

Mustafa Kemal Atatürk û komara nû, kê bixwastan didan van dadgehan, darde dikirin. Gorî Uğur Mumcu evana ne dadgeh bûn, saziyên li dijî mihalefetê dixebitîn bûn. Meclîsa tirkan di 29ê nîsana 1920an de bi navê *Hıyanet-i Vataniye Kanunu* (Zagona Îxaneta Welat) dertîne. Kê li dijî Atatürk û kirinên sazûmaniyê derbikeve, bi vê qentûrê dihat girtin û darizandina wan jî Dadgehên serxwebûnê dikir.

## Pêvajoya dadgehan

### Pêvajoya yekem

Ji xebatên van dadgehan ên di navbera 18ê îlona 1920an heya 17ê sibata 1921ê re pêvajoya yekem dibêjin. İsmet İnönü fermana 14 dadgehan dide lê heft tên damezirandin. Bi damezirandina ya Amedê re hejmar dibe heşt. Cihên dadgeh ku lê tên danîn: Enqere, Eskişehir, Qonye, Isparta, Sêwas, Kastamonu, Pozantı û Amed.

### Pêvajoya duyem

Ji xebatên dadgehan ên di navbera 30ê tîrmeha 1921ê heya çiriya pêşîn a 1923'yan re pêvajoya duyem dibêjin. Di vê pêvajoyê de gelek zanayên kurdan jî hatine darizandin. Bi taybetî zanayên kurd ên li bajarên tirkan dijîn.

### Pêvajoya sêyem

Ji xebatên 1923 heya 1927an re dibêjin. Di 6ê nîsana 1925an de ji bo darizandina serhildêrên kurd, bi lez li Amedê Dadgeha Serxwebûnê ya Rojhilatê (*Şark İstiklal Mahkemesi*) tê damezirandin. Biryara îdama Şêx Seîd û pêşawayên din ên kurd, ev dadgeh dide.

Bi biryara van dadgehan bi fermî û gorî agahiyên dewletê, 2.000 kes hatine dardekirin. 3.919 kes bi cezayê îdamê hatine cezakirin. 40.000-60.000 kesan cezayên din girtine. Tê texmînkirin ku hejmara dardekiriyan û yên din gelek zêde ne, lewra heya niha destûra vekirina arşîvên van dadgehan nehatiye dayîn.

## Çavkanî
# Zaro Axa

| Zaro Axa |
| --- |
|  |
|  |
| Jidayikbûn | 1777 Motkî , Împaratoriya Osmanî |
| Mirin | 29 Hezîran 1934 (157 salî) Parêzgeha Stenbolê , Tirkiye |
| Esil | Kurd |
| Hevwelatî | Osmanî , Tirkîye |
| Xebat | Barhilgir, karker , dergehvan |
| Zarok | 36 |
| biguhêre |

**Zaro Axa** (1774, Bedlîs − 29 pûşper 1934, Stenbol), Kurdekî ku wexta ku hîn sax bû, di cihanê de mirovê herî temendirêj bû. Deh padîşahên Osmaniyan û serokkomarek dît. Beşdarî şeş şeran bû. Gorî hin çavkaniyan heft, gorî hinekan 13, gori hinekan jî 29 caran zewiciye. 13 zar û 29 neviyên wî hebûn. Di sala 1774an de li bajarê Bidlîsê navçeya Motkiyê çêbû. Beriya ku jiyana xwe ji dest bide, ji bo ku bê naskirin, ew birin Amerîkayê. Li wir bala çapemeniya Amerîkayê û cîhanê kişand. Li Amerîkayê gelek navdar bû. Li gorî agahiyên ku Rohat Alakom dide, di pasaporta Zaro Axa de rojbûna wî 16.02.1774 e. Zaro Axa di 29ê pûşperê sala 1934an di 160 saliya xwe de jiyana xwe ji dest dide û diçe ber rehma Xwedê. Piştî mirina Zaro Axa, ji bo lêkolîna sedemên temendirêjiya, wî li ser termê wî otopsî hate kirin û ji bo wê mejî, dil û kezebê wî ji nav laşê wî hatin derxistin.

## Nîqaş

Nîqaşek derbarê temenê wî yê rastîn de dema ku ew mir, heye. Li gorî belgeya mirinê ya ku ji hêla bijîşkekî Tirkî ve hatî peyda kirin, temenê Zaro Axa 157 bû. Ew li Stenbolê mir , her çend hin tevlihevî der barê cîhê mirina wî de heye, belkî ji ber ku laşê wî rasterast ber bi DYA hat şandin. Lêbelê, raportek lêpirsînê ya ku ji hêla Walter Bowerman di sala 1939-an de hat weşandin diyar kir ku Zaro Axa li dora 97 saliyê bûye, ne 157 salî.

## Jiyan

Zaro Axa
Zaro Axa li gundê Medan hat dinê (îro: Meydan) li Mutkî ( parêzgeha Bitlîsê , Împeratoriya Osmanî ), dema ku ew ciwan bû, wek karkerek çêker xebitî, û piştre koçî Stenbolê kir , li wir wek xebatkar xebitî û di dawiyê de wekî sermiyanê hate teqawid kirin. Ew sinêlên mezin ji bo çapemeniyê de gel di dema salên dawî xwe wekî hinceta mezintirîn mêrê cîhanê zindî û yê ku ji bo gelek welatan rêwîtî kiribû, di nav wan de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, li Brîtanya , Fransa û Îtalya . Laşê wî piştî ku mir ew ji bo armancên lêkolînê hate şandin DY.

Zaro Axa, du caran ket nav hebûna Mustafa Kemal Atatürk û jê re digotin "Siltan". Rojnameya tirk Taraf îdîa kir ku dema ku Zaro bi Mustafa Kemal re hevdîtin pêk anî, wî behs kir ku karên pir baş kiriye, lê wî bi îdîaya rexne kir ku gelek azadî daye jinan.

Di dema temenê xwe de kiryaran da ku Zaro Axa ji ber gilîek navxweyî li ser X-Rêzan hestiyên wî lêkolîn kir û guman li ser temenê wî yê îdîa kir, destnîşan kir ku ew ji 120 salî mezintir nebû. Zilamê pîr, li gorî Reuter ji Stenbolê bû, pir hêrs bû û belgeya jidayikbûna xwe di binê nîskên bijîjkên gumanbar de belav kir. Ew îdîa kir ku bi Napoleon re hevdîtin kiriye , ku di şeş şeran de şer kiriye, û di Plevna de , dema ku ew 100 salî bûye şer kiriye. Ew ne bawer bû ku ew yanzdeh yan duwanzdeh caran zewicandî bû, lê îddîa kir ku nêzîkê 36 zaroka vî heye.

## Çavkanî

* Rohat Alakom, *Dünyanın En Yaşlı Adamı Zaro Ağa (1774-1934),* Avesta, 2009.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Zaro Axa de hene.
# Seyşel

| Seychelles  Seyşel République des Seychelles  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**The End Crowns the Work  |
| **Sirûd:**Koste Seselwa   |
|  |
| **Seyşel li ser nexşeyê** |
| **Paytext** | * Victoria

 7°6'0.00"Bş, 52°46'0.01"Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê fransî
* zimanê inglîzî
* Seychellois Creole
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê inglîzî (zimanê bav û kalan, 3000)
* zimanê inglîzî (zimanê duyem, 30.000)
* zimanê fransî
* Seychellois Creole
 |
| Rêber |
|  •  | Serokdewlet | Patrick Herminie (2025–)  |
|  •  | Serokwezîr | Patrick Herminie (2025–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 29 hezîran 1976  |
|  •  | Rûerd | 459 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 119.773 (2023)  |
| Demjimêr | * UTC+4
* Indian/Mahe
 |
| Hatûçûna ajotinê | * Çep
 |
| Koda telefonê | +248 |
| **Malper**   |

**Seyşel**, bi fermî **Komara Seyşelan**, dewletek e ku ji giravan pêk tê û di Okyanûsa Hindê de ye. Ew li rojhilata Afrîka û li bakurê Madagaskar û Maûrîsê ve dikeve. Di navbera Afrîka û Seyşelan de Komoran heye.

## Erdnîgarî

Seyşel ji 115 giravan bi tunî di rûeredeke 400.000 km² de belabûnîn de pêk tê.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1960 | 41.700 | —     |
| 1970 | 53.600 | +28,5% |
| 1980 | 63.261 | +18,0% |
| 1990 | 69.507 | +9,9% |
| 2000 | 81.131 | +16,7% |
| 2005 | 82.858 | +2,1% |
| 2012 | 88.303 | +6,6% |
| 2015 | 93.419 | +5,8% |
| 2017 | 95.843 | +2,6% |
| 2018 | 96.762 | +1,0% |
| 2020 | 98.462 | +1,8% |
| 2021 | 99.258 | +0,8% |
| 2022 | 100.447 | +1,2% |
| 2023 | 119.773 | +19,2% |
| Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne  |

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Seyşel de hene.
# 1999

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1995 |
1996 |
1997 |
1998 |
**1999**
| 2000
| 2001
| 2002
| 2003
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* 1ê kanûna paşîn – Harris Mobray, zimannasê amerîkî.
* 5ê kanûna paşîn – Berkîn Elvan, xortekî 15 salî bû ku li Stembolê hatiye kuştin.
* 10ê kanûna paşîn – Mason Mount, futbolvanê îngilîz.
* 19ê kanûna paşîn – Krystyna Pyszková, modela çekyayî.
* 23ê sibatê – Warina Hussain, lîstikvan û modela efxan-kurd.
* 9ê nîsanê – Lil Nas X, rapperê amerîkî.
* 11ê gulanê – Sabrina Carpenter, stranbêj û aktrîsa amerîkî.
* 22ê gulanê – Camren Bicondova, lîstikvan û dansoza amerîkî.
* 11ê hezîranê – Katelyn Nacon, aktrîsa amerîkî.
* 27ê hezîranê – Chandler Riggs, aktorê amerîkî.
* 22ê tîrmehê – Jîna Emînî, keça kurd a ji aliyê polîsê Îranê ve hatiye kuştin.
* 30ê tîrmehê – Joey King, modela amerîkî.
* 3ê tebaxê – Nemo, stranbêjê swîsreyî.
* 2ê îlonê – Jiyar Elî, aktîvîstê kurd.
* 24ê îlonê – Elîf Elmas, lîstikvanê futbolê yê makedonî.
* 11ê çiriya pêşîn – Adam B, youtuberê brîtanî.
* 16ê çiriya paşîn – Swe Zin Htet, modela bîrmanî.

## Mirin

* 13ê kanûna paşîn – Mamlê, hunermendê kurd.
* 1ê sibatê – Barış Manço, stranbêjê tirkiyeyî.
* 15ê sibatê – Henry Way Kendall, fizîknasê amerîkî.
* 19ê sibatê – Mohammad Sadir, melayê iraqî.
* 7ê adarê – Stanley Kubrick, derhênerê amerîkî.
* 18ê adarê – Qadir Dîlan, hunermendê kurd.
* 10ê nîsanê – Gerîllayê Kurd Mehmet yê bi navê xwe yê kod Harun Kato, li Xakurkê jiyana xwe ji dest da.
* 22ê nîsanê – Munîr Ehmed Xan, fizîknasê pakistanî.
* 28ê nîsanê – Emine Uygun, milîtanê PKKê.
* 10ê gulanê – Shel Silverstein, stranbêjê amerîkî.
* 12ê gulanê – Osman Ebdulezîz, alim û siyasetmedarê kurd.
* 22ê tîrmehê – Hozan Serhad, stranbêjê kurd.
* 29ê tîrmehê – Anatoliy Solovyanenko, tenorê rûsyayî.
* 12ê tebaxê – Can Yücel, şaîrê tirk.
* 11ê îlonê – Momčilo Đujić, keşîşekî serbî.
* 25ê îlonê – Marion Zimmer Bradley, romannivîs û edîtorê amerîkî.
* 25ê çiriya paşîn – Didier Anzieu, psîkoanalîstê fransî.
# 2007

◄ |
Sedsala 20an |
**Sedsala 21ê**

◄◄ |
◄ |
2003 |
2004 |
2005 |
2006 |
**2007**
| 2008
| 2009
| 2010
| 2011
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

#### Ewropa

* 1ê kanûna paşîn – Endam bû ne Romanya yê Yekîtiya Ewropa.
* 1ê kanûna paşîn – Endam bû ne Bulgaristan yê Yekîtiya Ewropa.
* 1ê kanûna paşîn – Reqemên ISBN ji 10 bûne 13.
* 6ê gulanê – Nicolas Sarkozy bibûye serokkomarê Fransa.

### Kurdistan

* 14ê hezîranê – Dadgeha Dewletê ya Bilind a Tirkiyê bi sedema biryara Şaredariya Sûrê ya "*Di kar û xebatên şaredariyê de pirzimanî*" Şaredarê Sûrê ya Amedê Abdullah Demirbaş ji wezîfê girt û meclîsa Şaredariya Sûrê felişand.
* 14ê tîrmehê – Vîn TV, kanela muzîka kurdî dest bi weşanê kir.
* 15ê tebaxê – Li başure Kurdistanê, lî bajarokê Qahtaniya ku girêdayî navçe Musulê Şengaleya , êrîşa reşekujî(terorîstî) kadîha.Encameda , nêzîkî 500 Kûrdên Êzidi jiyana xwê ji dêst dan.Hata kîpkirin ku di êrîşe dê 2 ton bomba hatiyê teqandin.
* Kovara *Çirûsk*ê li Amedê dest bi weşanê kir.

## Jidayikbûn

* Helena Pieske, lîstikvana alman.
* 25ê adarê – Cailey Fleming, aktrîsa amerîkî.

## Mirin

* 19ê kanûna paşîn – Hrant Dînk, rojnamevanê ermenî.
* 2ê adarê – Nedim Dağdeviren, şaîrê kurd.
* 11ê adarê – Betty Hutton, aktrîsa amerîkî.
* 17ê adarê – Elî Ebdulezîz, rêveberê Tevgera Îslamî ya Kurdistanê.
* 7ê nîsanê – Kuştina Dia Xelîl Eswed, qurbana "kuştina rûmeta" ya kurd.
* 23ê nîsanê – Borîs Yeltsîn, siyasetmedarê Rûsyayê.
* 16ê gulanê – Mele Mihemedê Neyo, siyasetmedarê kurd.
* 18ê gulanê – Pierre-Gilles de Gennes, xelatgirê Xelata Nobelê ya fizîkê.
* 9ê hezîranê – Rudolf Arnheim, derûnnasê amerîkî.
* 18ê hezîranê – Seydayê Keleş, helbestvanê kurd.
* 24ê hezîranê – Chris Benoit, gulaşvanê kanadayî.
* 29ê hezîranê – Orhan Doğan, siyasetmedar û parêzerê kurd a mafe mîrovan.
* 30ê tîrmehê – Ingmar Bergman, derhênerê swêdî yê şano û fîlman.
* 7ê tebaxê – Jürgen Grasmück, nivîskarê alman.
* 23ê tebaxê – Delîla Meyaser, stranbêjê kurd.
* 6ê îlonê – Luciano Pavarotti, tenorê îtalî.
* 10ê îlonê – Jane Wyman, aktrîsa amerîkî.
* 22ê îlonê – Marcel Marceau, aktrîsa fransî.
* 10ê çiriya pêşîn – Mehmed Uzun, nivîskarê kurd.
* 20ê çiriya pêşîn – Ordîxanê Celîl, nivîskarê kurd.
* 31ê çiriya pêşîn – Erdal İnönü, siyasetmedarê tirk.
* 27ê kanûna pêşîn – Benazir Bhutto, serokwezîra berê ya Pakîstanê.
# iPhone

iPhone 15 ya reş
**iPhone** anku **Ayfon**, telefoneke teknolojîk û multîmedî ye ku kompaniya amerîkî Apple Inc., ew hilberande. iPhone dikare dibestîne înternetê. Modela herî pêşî di sala 2007an de derket piyasê.

## Lîsteya modelên iPhone

* iPhone 1 (2007)
* iPhone 3G (2008)
* iPhone 3GS (2009)
* iPhone 4 (2010)
* iPhone 4s (2011)
* iPhone 5 (2012)
* iPhone 5C - iPhone 5S (2013)
* iPhone 6 - iPhone 6 Plus (2014)
* iPhone 6S - iPhone 6S Plus (2015)
* iPhone SE 1 (2016)
* iPhone 7 - iPhone 7 Plus (2016)
* iPhone 8 - iPhone 8 Plus (2017)
* iPhone X (2017)
* iPhone XR (2018)
* iPhone XS - iPhone XS Max (2018)
* iPhone 11 (2019)
* iPhone 11 Pro - iPhone 11 Pro Max (2019)
* iPhone SE 2 (2020)
* iPhone 12
* iPhone 12 Pro
* iPhone 13
* iPhone 13 Pro

Li ser iPhone 7, kameraya bi 12 megapîksel, 4K û 1080p qeydkirina vîdyo.

## Versiyonên iPhone

* iPhone 4
* iPhone 4S
* iPhone 5
* iPhone 5S
* iPhone 6
* iPhone SE
* iPhone 7
* iPhone 8
* iPhone X
* iPhone XR
* iPhone 11
* iPhone 11 Pro Max

## Taybetmendî

| Model:
 | iPhone
 | iPhone 3G
 | iPhone 3GS
 | iPhone 4
 | iPhone 4S
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Rewş:
 | Dom nabe
 | Dom nabe
 | Heye
 | Heye
 | Heye
 |
| Dîmender:
 | 89 mm (3.5 inç) LCD, 3:2 rêje
 |
| 480 × 320 pîksel (HVGA)
 | 960 × 640 pîksel
 |
| Bîrgeh:
 | 4, 8, an 16 GB
 | 8 an 16 GB
 | 8, 16 an 32 GB
 | 16,32 an 64 GB
 |
| Kirar (prosêser):
 | 620 MHz ARM 1176JZ(F)-S
 | 833 MHz ARM Cortex-A8
 | 1 GHz Apple A4
 | Dual-core Apple A5
 |
| RAM:
 | 128 MB DRAM
 | 256 MB DRAM
 | 512 MB DRAM
 |
| Kamera:
 | 2.0 megapîksel
 | 3.0 megapîksel VGA vîdyo bi 30 fps
 | *Pişt:* 5.0 megapîksel 720p HD vîdyo bi 30 fps
 | *Pişt:* 8.0 megapîksel 1080p Full HD vîdyo bi 30 fps
 |
| *Ber:* 0.3 Megapîksel (VGA) 480p VGA vîdyo bi 30 fps
 |
| Materyal:
 | Bafon, cam û plastîkê reş
 | Cam, plastîk û lajwerd (spî an reş)
 | Lajwerdê spî û reş
 |
| Hêz:
 | Bateriya Li-Ion, nayê derketin û tê dagirtin
 |
| Dema derketinê:
 | 4 û 8 GB: 2007 16 GB: 2008
 | 2008
 | 16 û 32 GB: 2009 Reş 8 GB: 2010
 | GSM (Reş): 2010 CDMA (Reş): 2011 Spî: 2011
 | 2011
 |
| Dom nabe:
 | 4 GB: 2007 8 and 16 GB: 2008
 | 16 GB: 2009 Reş 8 GB: 2010
 | 16 and 32 GB: 2010 Reş 8 GB: Tê hilberandin
 | 16 and 32 GB: 2011 Reş û Spî 8 GB: Tê hilberandin
 | Tê hilberandin
 |

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malperê fermî yê Apple iPhone
# 1900

◄ |
Sedsala 18an |
**Sedsala 19an**
| 20an
| ►

◄◄ |
◄ |
1896 |
1897 |
1898 |
1899 |
**1900**
| 1901
| 1902
| 1903
| 1904
| ►
| ►►

**1900** (bi hejmarên Romî: *MCM*) saleka bermayî bû ku li gor salnameya Gregorî roja duşemê destpêkir. Ew sala dawiya sedsala 19'an û sala despêka sedsala 20'an bû.

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

* Qedriyê Cizîrî, şairê kurd
* Celal Güzelses, stranbêjê kurd (m. 1959)
* Muhemmed Tahirê Kurdî, tarîxnas û xetatê kurd (m. 1980)
* 1ê gulanê – Qazî Mihemed, damezrîner û reîscimhûrê Cimhûriyeta Kurdistanê (m. 1947).
* 4ê sibatê – Jacques Prévert, şairê fransî (1900-1977) (m. 1977).
* 11ê sibatê – Hans-Georg Gadamer, fîlozofê alman (m. 2002).
* 8ê adarê – Howard Aykin, dizaynerê komputera IBMê ya Harvard Mark I (m. 1973).
* 13ê adarê – Giorgos Seferis, şairê yewnanî (m. 1971).
* 23ê adarê – Erich Fromm, psîkolog (m. 1980).
* 25ê nîsanê – Wolfgang Pauli, fizîknasê teorîk ê amerîkî (m. 1958).
* 5ê hezîranê – Dennis Gabor, fîzîknasê mecarî (m. 1979).
* 29ê hezîranê – Antoine de Saint-Exupéry, nivîskarê fransî (m. 1944).
* 29ê tîrmehê – Eyvind Johnson, nivîskarê swêdî (m. 1976).
* 24ê îlonê – Ayetula Xumênî, lîderê dînî û siyasetmedarê îranî (m. 1989).

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

* Ebdullah Pîrebab, zanyarê kurd
* Şêx Fethullah Werqanisî, alim û nivîskarê kurd (jdb. 1847)
* 20ê kanûna paşîn – John Ruskin, nivîskar û rexnegirê hunerî yê îngilîz (jdb. 1819).
* 6ê adarê – Gottlieb Daimler, mihendis û karsazê alman (jdb. 1834).
* 9ê tebaxê – Ehmed Cevad Paşa, efser û dewletmedarê osmanî (jdb. 1850).
* 25ê tebaxê – Friedrich Nietzsche, fîlozofê alman (jdb. 1844).
* 30ê çiriya paşîn – Oscar Wilde, nivîskarê îrlendî (jdb. 1854).
# Pîlot

Pîlotê şerî
**Pîlot**, **balafirvan** an jî **firrvan**, navê giştî yê van kesan e ku amyarên esmanî yên wekî balafir difirînin û kontrol dikin. Di heman katî de cureyekî pîşeyê ye.

## Çavkanî
# Rojnamevan

| Rojnamevan |
| --- |
| * Pîşe
* kar
* occupation group according to ISCO-08
* berpirsiyarî
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Rojnamevan** ew kes e ku ji bo berhevkirina/komkirina agahiyan bi awayê nivîs, deng an wêne hatiye perwerdekirin, wan di formeke layiqî nûçeyê de hildiweşîne û ji raya giştî re belav dike. Ji kiryar an jî pêvajoya ku bi giranî ji aliyê rojnamevan ve tê kirin, rojnamevanî tê gotin.

## Çavkanî