Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Girdok

Girdokek
**Girdok**, amûra ku mirov pê beşenan (cîsm) mezin dike ye. Çêkirina girdokê de rojika (mercek) keviya zirav tê bikaranîn. Girdok ji gewşînên şikestina ronahiyê kelkdar dibe. Di girdokan de dûriyên tîşkoyê hindik in.

## Girdoka hêsan

Girdoka hêsan, bi tenê ji rojika nêzakî pêk tê û ew di temamiya amûrên optîk de amûra herî hêsan û herî temel e. Em ferz bikin ku beşenek ji çav s cm dûr bibe. Bûuta dimenê ku li çav çê bûye, bi girêdayî hokeya Ø ya ku li çav çê bûye ye. Eger ku beşen nêzîkî çav re bê kirin, Ø zêde dibe û dîmen jî mezin dibe. Lê belê çavekî normal nikarê beşenekê ku ji 25 cm yê nêzîktir e bînê ser nîskokê.

## Çavkanî

* Ferhenga Zaravên Teknîkî
# Kapîtalîzm

**Kapîtalîzm** teoriyekê aborîyê ko navgînên hilberînê şuna dewlet û civakê ji hêla xwedaniya taybetiyê ango şexsî an kesîtiya darazî tê kontrol kirine. Di vê sîstemê de bihayê hilberîn, mal û xizmetan ji hêla bazara serbest tê diyar kirin. Îroj li dewletên dinê bi piranî sîstemê kapîtalîstê tevlihevê ko hin bihayan kontrol dikin tên karger kirin û va bi gelemperî wek sîstema digelhev (tevlihev) tê nav kirin.

## Nav

Navê Kapîtalîzm ji peyva latînî *capitalis* hatiye ku tê wateya *bingeh* afirandine. Ew cara yekem jî ji aliyê David Ricardo hatiye bikaranîn.

Di sîstema kapîtalîst de ger ku yek dixwaze tiştekî xwe bifiroşe û yekî din dixwaze ku wî tiştî bikire û ew herdu kes li hev werin, ew ne hewce ye ku ew ji kesî destûre bistînin. Ev sîstema bazara serbest e. Di vê sîstemê de bi tunî (temamî) kirîn, firotin, deman kirin serbest e. Teorîsyenê pêşîn ê kapîtalîzm û bazara serbest fîlozof Adam Smith e û wî di pirtûka xwe ya bi navê *The Wealth of Nations* de teoriyên xwe weşandibûn.

Kapîtal di teoriya aboriyê de her kes dikare bi riya tiştekî xwe an pereyên xwe hilberînê bike û pereyan jê qezenc bike. Kapîtalîst ew xwediyê kapîtal e. Ew kesê ku ji bo aboriya xwe kar bike û ji bo vê sermayê xwe beden, zêhn û keda xwe ya dikeve çîna karkeran an proleteran.

## Komunîzm û kapîtalîzm

Komunîzm û kapîtalîzm du sîstemên aboriyên ko li dijê hev in. Herwiha sosyalîzm û gorî teorîsyonên komunîstan merhaleyê paşina Komûnîzmê Anarşîzm jî li dijê kapîtalîzmê ne. Gorî yek ji teorîsyenên komunîzmêyê bingeh Marx, bo ko di sîstema kapîtalîstî de çîna karker û kedkaran her tim bindest in û kedên xwe têne xwarin ewnê bi şoreşê werine serdestiyê û sîstemê ko karker serdest pêk bînine. Lê va teorî an senaryoyê ko Karl Marx û Friedrich Engels di Das Kapitalê de nivisî hîn birastî nehate holê.

## Çavkanî
# 2018

◄ |
Sedsala 20an |
**Sedsala 21ê**

◄◄ |
◄ |
2014 |
2015 |
2016 |
2017 |
**2018**
| 2019
| 2020
| 2021
| 2022
| ►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

* 3ê kanûna paşîn – Casim Elwan, serhengê artêşa sûrî.
* 22ê kanûna paşîn – Ursula K. Le Guin, nivîskara amerîkî ya honaka zanistî û fanteziyê.
* 22ê sibatê – Richard E. Taylor, fizîknasê kanadayî.
* 14ê adarê – Stephen Hawking, fizîknasê brîtanî.
* 15ê adarê – Anna Campbell, şervana YPJê.
* 19ê adarê – Hasan Celal Güzel, siyasetmedarê tirkiyeyî.
* 7ê nîsanê – Peter Grünberg, fizîknasê alman.
* 20ê nîsanê – Avicii, muzîkjenê swêdî.
* 7ê gulanê – Salih Mirzabeyoğlu, nivîskarê tirkiyeyî.
* 20ê hezîranê – Robert Gilpin, teorisyenê siyasî û têkiliyên navneteweyî yê amerîkî.
* 6ê tîrmehê – Shoko Asahara, serokê lijneya reşkûjiya Aumê.
* 11ê tebaxê – V. S. Naipaul, nivîskarê hindistanî.
* 16ê tebaxê – Atal Bihari Vajpayee, serokwezîrê Hindistanê yê berê.
* 18ê tebaxê – Kofi Annan, sekreterê giştî yê NY yê heftem.
* 21ê tebaxê – Stefán Karl Stefánsson, aktor û stranbêjê îslendî.
* 20ê îlonê
	+ Fazil Berwarî, fermandarekî iraqî.
	+ Îbrahîm Ayhan, siyasetmedarê kurd.
* 1ê çiriya pêşîn – Charles Aznavour, stranbêj, aktor û dîplomatê fransî.
* 3ê çiriya pêşîn – Leon M. Lederman, fizîknasê amerîkî.
* 6ê çiriya pêşîn
	+ Montserrat Caballé, sopranoya ketelan.
	+ Scott Wilson, aktorê amerîkî.
* 5ê çiriya paşîn – Ali Squalli Houssaini, nivîskarê sîrûda millî ya Fasê.
* 26ê çiriya paşîn – Stephen Hillenburg, fîlmçêkerê amerîkî.
* 30ê çiriya paşîn – George H. W. Bush, serokdewletê DYAyê yê 41em.
* 1ê kanûna pêşîn – Refîk Dûrbaş, helbestvanê tirkiyeyî.
* 8ê kanûna pêşîn – Cemal Nebez, zimannasê kurd.
* 9ê kanûna pêşîn – Riccardo Giacconi, astrofizîknasê îtalî-amerîkî.
* 19ê kanûna pêşîn – Russell Carollo, rojnamevanê amerîkî.
* 26ê kanûna pêşîn – Roy J. Glauber, fizîknasê amerîkî.
# Xinyi Glass

**Xinyi Glass** (XYG) an jî **Xinyi Glass Holdings Limited** şirketeke camên wesayitan e û li Çînê cîh digire. Ji xeynî camên wesayîtan camên avahî û malan jî hildiberîne. Bi giştî camên hemû wesayîtan hildiberîne û tevî van bi taybetî ji bo Ford (Genaral Motors) û Volkswagenê caman amade dike. Şirket di sala 1998'an de li Hong Kongê hate avakirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Xinyi Glass Holdings Limited
# Seferberî

**Seferberî** an jî **Seferberiya giştî** çalakiya komkirinê, amadekirina leşkerî û pêdiviyên leşkerî yên ji bo şer e. Peyva seferberiyê cara yekem di sala 1850'an de ji bo amadekirina Artêşa Prûsyayê di çarçoveyek leşkerî de hate bikaranîn. Teorî û taktîkên seferberiyê ji wê demê ve bi berdewamî hatine guhertin. Berovajiya seferberiyê bê seferberî ye.

Seferberî di sedsala 19'an de bi danasîna leşkeriya mecbûrî û destpêkirina rêyên hesinî bû pirsgirêk. Seferberî bacên girseyî yên leşkeriya neçarî yekem car di dema Şoreşa Fransayê de hate destpêkirin û saz kirin. Gelek guhertinên teknolojîk û civakî pêşveçûna rêgezek birêkûpêktir a bicîhkirinê pêşve xistin. Di nav wan de telgraf ji bo peydakirina pêwendiya bilez, rêyên hesin ji bo peydakirina tevgera bilez û berhevkirina leşkeran û leşkeriya neçarî ji bo peydakirina rezervek leşkerî ya perwerdekirî di rewşa şer de.

## Dîrok

### Komara Romanî

Komara Romayê karîbû di demên cuda de di navbera 6% (81-83 BZ) heta %10 (BZ 210) ji tevahiya nifûsa Romayê, di rewşên awarte de û ji bo demên kurt de seferber bibe. Di nav vê de milîsên kêm-perwerdekirî hebûn.
# Gojoseon

|  |
| --- |
|
Gojoseon

---

고조선(古朝鮮)

 |
|
2333 B. Z.? – 108 B. Z. |
| Gojoseon di dema hilweşîna xwa li sala 108 B. Z. |
| Agahiyên gelemperî |
| Paytext | Wanggeom |
| Ziman | proto-korêyî |
| Rêveberî |
| Qiral |
| • ? - 194 B. Z. | Jun |
| • 194 B. Z. – ? | Wi Man |
| • ? – 108 B. Z. | Wi Ugeo (yê dawî) |
|

| Ya berê | Ya paşê |
| --- | --- |
|  | Qiraltiya BuyeoyêSamhanÇhar fermandariyên Hanê |

 |

**Gojoseon** (bi korêyî 고조선, 古朝鮮) dewletekî kevnar ya Korêyê bû.

Li gorî Samguk Yusayê (1281) û pirtûkên din yên Korêyê ku ji Serdema Navîn mane, Gojoseon li sala 2333 B. Z. ji hêla Dangunê ve hatiye damezirandin û ji bihûştê hatiye hatin. Herçiqas delîlekî ku rastiyê piştrast dike tineyêsa jî , rolekî girîng di peresandina nasnameya netewî ya korêyî da lîstiye.

Li sedsala 12emîn da prensekî ji Xanedana Shangê ya Çînê bi navê Gija Gija Joseonê damezirand. Bi vê yekê ji ber kêmasiya delîlên arkeolojîk, hebûna xwa ji sedsala 20emîn vir ve biguman e û rêbaza bingehîn pêk neaniye.

Di tomarên Çînê da cara ewil ku xuya bûye sedsala 7emîn e. Di demên xwa ya pêşîn da paytexta Gojoseonê li dorhêla Liaoningê da bûye û li derdora sala 400 B. Z. bo Pyongyang hatiye veguhastin. Dewleta Jinê li başûrê Nîvgirava Korêyê li sedsala 3emîn B. Z. derket holê.

Li 108ê B. Z. Xanedanê Han Wiman Joseonê fetih kir û jibo ku herêmê Gojoseonê birêhvebibe çhar fermandarî damezirand.

## Çavkanî

## Bîbliyografî

* Barnes, Gina Lee (2001). State Formation in Korea: Historical and Archaeological Perspectives. Psychology Press. ISBN 978-0-7007-1323-3.
* Lee, Ki-Baik (1984). A New History of Korea. Harvard University Press. ISBN 0-674-61575-1.
* 서, 의식; 강, 봉룡 (2002) (korêyî). 뿌리 깊은 한국사 샘이 깊은 이야기 1 : 고조선·삼국. 솔. ISBN 8981335362.
# Golf

| Golf |
| --- |
| * Cureyê werzişan
* werzişa bi raket, îstaka yan çem
* werzişa olîmpîk
* hobî
 |
|  |
| Welat | * Skotlenda
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Golf** ji lîstik an werzişên cihê vekirî ye ku tê de lîstikvan bi serê xwe an jî wekî tîm topê golfê bi karanîna darên cûrbecûr yên taybetî davêjin qulikek axê. Di qaydeyên lîstika golfê de ev lîstik wiha hatiye pênasekirin: "Golf ji xala destpêkê ya lîstikê avêtina qulikê ye, ku bi yek an çend fîşekên li pey hev û li gorî qaîdeyên taybetî tê kirin."

## Dîrok

Koka golfê welatê Skotlendayê ye. Ev lîstik bi sedsalan li Brîtanyayê tê lîstin. Navdartirîn û kevintirîn kursa golfê li cîhanê li bajarê St. Peyva "golf" ku ji sedsala 16an vir ve ji bo vê lîstikê tê bikar anîn, ji peyvên skotlendî yên kevn "Golve" û "Goff", ku li ser bingeha peyva almanî ya serdema navîn "Kolf" hatî çêkirin, tê. Ev peyva "kolf" tê wateya kulûbê. Her çend ev lîstik bi gelemperî wekî lîstikek dewlemend û elîtan tê hesibandin, îro ew di nav çînên din de populerbûnek bidest xistiye û ji çar aliyên cîhanê bêtir lîstikvanan dikişîne.

## Çavkanî
# Paranoya

**Paranoya** di zimanê Grekî de paranous (ango dînbûna hêsan, dînbûna li derve) e û Emil Kraepelin cara yekemîn di psîkîyatriyê de bikaraniye. Şik, li şikê ketin bûye yekemîn û serekeyî taybetiya mirov. Şik û li şikê ketin jiyana normal têkbiriye. Paranoya pirr carî parçeyek ji nexweşiyên din ên psîkologîk in.

Di her mirovî de kêm zêde paranoya heye. Ev tişteke ji rêzê û normal e. Lê heger jiyana mirov ketibe bin kontrola şikê êdî ew bûye nexweşiyeke psîkologîk û psîkiyatrîk. Divê bête tedawîkirin. Bi pirranî paranoya bi şîzofreniyê ve ye. Lê bi navê kesayetiya paranoîd dîmeneke nexweşiyê jî heye.

Wekî me got, di jiyana normal de mirov xwedî gelek paranoya ne ku evana ne nexweşî lê şaşî ne. Bo mînak siyasetmedar pirr bi teoriyên komployî ve bilî dibin ku evana herçendî paranoyayê bihewînin jî hêj nebûne nexweşî. Antîsiyonîzm, ango hemî xerabiyan dikin para Cihûyan, şik û tirs ji saziyên sixuriyê (wekî CIA , MOSSAD hwd), şik ji heval û cîranan kirin ku ewana li pey nebaşiyê ne hwd. Evana hemî ji şaşîtiyên jiyana rojane ne. Nexweşî nînin.

## Hin mînak ji paranoya

Nexweş herdu destên xwe bikarnayîne dema jê tê pirsîn dibêje, "Hin peyayên fezayî tiştekê xistin mejiyê min ez ketime bin kontrola wan, ew nahêlin".

Nexweş jina xwe kuştiye û di klînîkê de tê tedawîkirin. Ew dibêje, "Ez Îsa Mesîhê nû me. Xwedê ez şandim ku mirovan bînim ser riya rastiyê. Lê şeytên kete ruhê jina min û ew li dijî min rakir. Min diviyabu jina xwe bikuşta".

Nexweş newêre derkeve derve. Ew dibêje, "Dewleta Tirk, 3 komên taybetî ji bo revandina min peywirdar kiriye. Ew dê min birevînin bibin. Li bin Çiyayê Cûdî laboratuwarekê avakirine, li wir li ser çekek nû dixebitin. Min hilbijartine bo ceribandinê".

Nexweş xwe hîç naşo û êdî bêhn ketiyê. "Ez divê xwe neşom. Wê gavê dê ji min mêrkûjekî derkeve. Ma hûn dixwazin ku ez bibim qatil?".

Helbet mirov bêî sedem û nişkave nexweş nakeve. Kesên nexweş dikevin jî ne nezan û kêm hiş in. Îro em qebûl bikin an nekin li Kurdistanê bi hezaran Kurd ji ber dagirkerî, şer, êşkence, tecawiz hwd nexweş ketine û dikevin. Mixabin nêrîna me Kurdan ji bo kesên wiha nebaş in. Em hema wan bi navê "dînê beredayî" binav dikin û berpirsiyariya xwe jibîr dikin.

Di tedawiya nexweşiyên ku tabloya paranoya pê re heye, metodên psîkîyatrîk tên bikaranîn. Bo mînak paranoîd şîzofrenî nexweşiyeke psîkîyatrîk e. Dermanên trankîlîzan , elektrokompûlsîv terapî hwd tên bikaranîn. Nexweş 100 % divê li klînîkan di binê kontrolê de bin. Nexweşên ku tabloya paranoya dihewînin, ne nexweşên ji rêzê ne, dikarin ziyanê bidine xwe an devedorê xwe.
# Rê

Rê nêzîkî Mangêşkê, parêzgeha Dihokê
Riyeke romayî li Fransayê
**Rê** yan jî **rêk** cihê hişk û taybet e ku li ser çûnûhatin tê pêkanîn. Ew dibe ku ji ber sedemên xwezayî pêk tê an jî bi destên mirovan ve hatî amadekirin. Alîkariya mirovan, ajalan û wesayîtan dike ku pêşveçûnek zû, bi hêsanî û bi ewlehî pêşve bibin.

## Dîrok

Yekem rê yên di dîrokêda derketêne hole, ji alîyê çuyin û hatina ajalan hatine çêkirin. Ev rê ji alîyê mîrovan jî hate bi kar anîn. Rê yên di salên 6000an berî zayînê de bi vî rengî hatine damezirandin, li dora çavkaniyên avê yên li nêzîkî Jericho têne dîtin. Pîşt re bi destê mîrovan rê hatin çêkirin. Riyên împeratoriya Romayê gelek navdar in.

## Çavkanî
# Anna û Şah

| Anna û Şah |
| --- |
| Anna and the King |
| Derhêner | Andy Tennant |
| Çêker | Lawrence Bender Ed Elbert |
| Senaryo | Steve Meerson |
| Aktor | * Jodie Foster: Anna Leonowens
* Chow Yun-Fat: Şah Mongkut
* Bai Ling: Tuptim
* Tom Felton: Louis Leonowens
* Syed Alwi: Serokwezîr
* Randall Duk Kim: General Alak
* Kay Siu Lim: Prens Chowfa
* Melissa Campbell: Prenses Fa-Ying
* Keith Chin: Prens Chulalongkorn
 |
| Muzîk | George Fenton Robert Kraft |
| Derhênêrê Dîmenê | Caleb Deschanel |
| Dom/Mawe | 148 hûrdem |
| Welat |  DYA |
| Ziman | Îngilîzî |
| Terazûn | $92 mîlyon |
| Derameta Nesafî | $114 mîlyon |
| biguhêre |

**Anna û Şah** (sernavê resen ê bi îngilîzî: *Anna and the King*) fîlmeke amerîkî ji sala 1999an de ye. Andy Tennant derhênerê fîlm bû. Fîlmname ji aliyê Steve Meerson ve û li gorî bîranînên Anna Leonowens ve hatibû nivîsandin. Jodie Foster û Chow Yun-Fat serlîstikvanên fîlmê bûn.

## Naverok

Fîlm çîroka perwedekara îngilîzî Anna Leonowens (1831-1915) vedibêje, ku di sala 1862an de bi kurê xwe Luis û du xulamên Hindî re diçe Siyamê û da ku 58 zarokên şahê Siyamê Mongkut (Rama IV) fêrî zimanê Îngilîzî û perwerdeya rojavayî bike.Leonowens wek jinebî rêwîtiyê dike, mêrê wê Tom, asûdarekî brîtanî, hema du sal berê miriye.

Leonowens şaş dibîne ku di heman demê de piştî sê hefte mayîn jî, ew li pêşberî şah temaşek nayê dayîn ku wî di peywira pêşerojê de wê ferman bide

## Xelatên wergirtî

## Çavkanî