Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Parêzgeh

| Parêzgeh |
| --- |
| * Administrative territorial entity type
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Parêzgeh** an jî **wilayet** (bi soranî: *parêzga*, bi îngilîzî: *province*), beş an yekeya îdarî ya herî mezin a dewletekê ye. Parêzgeh bi giştî ji navçe, nahiye, bajar, gund û mezreyan pêk tê û karmendekî dewletê yê bi navê parêzgar karûbarên îdarî yên parêzgehê bi rê ve dibe.

## Mijarên têkildar

* Welat
* Navçe (Qeza)
* Nahiye
* Bajar
* Gund
* Mezra (gundik)

## Çavkanî
# Komputera kesanî

Stîla îlustrasyonek xêvjimêra kesanî a modern
**Komputera kesanî** (ji îngilîzî: *Personal computer* (*PC*, "Pîsî") yan jî  **xêvjimêra kesanî**, bi pêyva mîkrokomputer ê xwe tê naskirin, bikaranîna kesî hatê avakirinê ye û ji bo mezinatî û cîhe wî bona maseyek lêhatî dibe.

1. Monîtor
2. Karta dayikî
3. CPU (Microprocessor)
4. Soketa ATAyê
5. Storaja yekem ( RAM)
6. Bîra jîn
7. Hêza elektrîk
8. Xwendekêra CD
9. Storaja duyem ( HD)
10. Klavye
11. Mişk
# Fortune (kovar)

*Fortune*|  |
| ISSN | ISSN 0015-8259 |

Fortune kovareke karsaziya pirneteweyî ya amerîkî ye ku navenda wê li New York City e. Ew ji hêla Fortune Media Group Holdings, ku xwediyê wê karsazê taylendayî Chatchaval Jiaravanon e, ve tê weşandin. Kovar ji hêla Henry Luce ve di 1929an de hatiye damezrandin.

## Çavkanî
# Mançû (netewe)

Cixi • Guangxu Yoshiko Kawashima • Puyi
**Mançû** xelkê tunguz e ku bi eslê xwe Mançûrî ne û îro li bakurê Çînê dijîn. Wan di sedsala 17an de xanedana Ming li Çînê têk bir û xanedana Qing damezrand. Xanedana Qing welatê Çîn heya 1912an birêvabir. Paşê Komara Çînê hate damezrandin. Bi piranî li parêzgehên Heilongjiang, Jilin û Liaoning dijîn. Hejmara wan 10,7 milyon e.

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya îngilîzî* pêk tê.*
# Bing

| Bing |
| --- |
| * Malper
* search engine
* very large online platform
 |
|  |
|  **Logoya Bing** |
| Dewlet | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Çêker | * Microsoft
 |
| Dema avabûnê | * 3 hezîran 2009
 |
| Pêk tê ji | * Bing Maps
* Bing Videos
* Bing Shopping
* Bing Translator
* Bing News
* Microsoft Copilot
* Bing Search
* Bing Places for Business
 |
| Malper | www.bing.com  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Microsoft Bing**, ji berî wek **Live Search**, **Windows Live Search** û **MSN Search** tê nasîn, yek jî motora lêgerînê ji aliyê şîrketa Microsoft hat çêkirin.

## Girêdanên derve

* (inglîzî) Malpera fermî
# The New York Times

The New York Times (NYT) yek ji rojnameyên bandorker û mezin ên DYAyê ye. Li herêma New Yorkê dertê. Fîrmaya ku xwediyê rojnameyê ye, The New York Times Company ye. Sala 1851ê ji aliyê Henry J. Raymond û George Jones hatiye damezirandin. Hejmara pêşîn a rojnameyê di 18ê îlona 1851ê de hatiye derhatin.

Gerînendeyê giştî yê niha Bill Keller e. Rojname ji xeynî roja yekşemiyê, rojane ye. Tîraja wê di navbera 1 - 1,5 milyon e.

Rojname parastina polîtîkayên fermî yên dûgela DYAyê dike. Gorî gelekan, xwedî ramanên konservatîv e.

## Çavkanî
# Los Angeles Times

Logoya Los Angeles Times'ê
**Los Angeles Times** rojnameya pirr-firoş a amerîkî ya li Los Angeles, Kalîforniya û rojavayê DYA'yê tê firotin e. Rojname her roj diderkeve û hejmara pêşîn di 4'ê berfanbara 1881'ê de derket. Li DYA'yê di rêza rojnameyên herî tên belavkirin de ya çarem e.
Di destpêkê de rêveberên wê Nathan Cole Jr. û Thomas Gardiner bûn. Di sala 1882'an de Harrison Gray Otis bû edîtorê rojnameyê. Bi vê re pêşketineke aborî di rojnameya Times'ê de çêbû.

## Çavkanî
# Partiya Komunîst a Çînê

| Partiya Komunîst a Çînê
中国共产党  |
| --- |
| * Partiya siyasî
* partiya komunîst
* ruling party
 |
| * Communist Party of China
 |
|  |
|  **AlaNîşan**  |
|  **Logoya Partiya Komunîst a Çînê** |
| Dirûşm: 为人民服务  |
|  Sirûd: Înternasyonal  |
| Dewlet | Çîn  |
| Dema avabûnê | * 23 tîrmeh 1921
 |
| Damezrîner | * Chen Duxiu
* Li Dazhao
 |
| Cihê damezrandinê | * Site of the First Congress of the Chinese Communist Party
 |
| Serok | * Xi Jinping (2012–)
 |
| Sekreterê giştî | * Xi Jinping
 |
| Cihê baregehê | * Zhongnanhai
 |
| Hj. endaman | * 95.148.000 (2021)
 |
| Îdeolojiya siyasî | Socialism with Chinese characteristics, 中國統一, welatparêziya sosyalîst, komunîzm, CCP General Secretary Xi Jinping Thought, Scientific Outlook on Development, Theory of Three Represents û Deng Xiaoping Theory  |
| Hejmara kursiyê | * 2094 (National People's Congress)
 |
| Çenga ciwanan | Communist Youth League of China  |
| Malper | 12371.cn  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Partiya Komunîst a Çînê** (bi çînî: 中国共产党 , bi pinyin: *Zhōngguó Gòngchǎndǎng*) partiya siyasî ya serekî û damezrênmera Komara Çînê ye. Ew partî di sala 1921an de hatiye damezrandin.

## Çavkanî
# Çemê Zer

|  |
| --- |
| Çemê Zer
 |
|  |
| Çemê Zer di parêzgeha Henan
 |
| **Cih** |
| Herêm
 | Asya
 |
| Dewlet
 | Çîn
 |
| Parêzgeh
 | Qinghai, Sichuan, Gansu, Ningxia, Inner Mongolia, Shaanxi, Shanxi, Henan, Shandong
 |
| **Taybetî** |
| Dirêjayî
 | 5.464 km
 |
| Tejane
 | 752.546 km2 |
| **Robar** |
| Cihderk
 | Qinghai
 |
|  - Cih
 | Çiyayên Bayan Har
 |
|  - Bilindayî
 | 4.800 m
 |
| Dev
 | Deryaya Bohay
 |
|  - Cih
 | Dongying
 |
| **Nexşe** |
|  |
| Nexşeya çemê Zer
 |
| biguhêre |

Hukou, sûlavek ji sûlavên Çemê Zer e. Rengê avên wî ji xîz û axê zerokî ye, ji ber vê hindê jê re dibêjin Çemê Zer.
Nexşeya Çemê Zer
**Çemê Zer** an jî bi çînî *Huanghe*, 黄河, bi pinyin: *Húanghé*, duyemîn çemê herî dirêj ê Çînê ye. Dirêjiya Huanghe 4.845 km ye. Çemê Zer dikeve kendava Bohaiyê ya Deryaya Zer.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Çemê Zer de hene.
# Barûd

Barûda reş
**Barûd**, di sedsela 9an de li Çînê tê vedîtin. Di ss 13'emîn de li Ewropayê tê bikaranîn. Di ss 16an de ji hêla kîmyagerên elmanî ve Nîtroglîserîn û Dînamît tê dîtin.
Barût ji Kerkûd (S), Azot (N) û Karbon (C) ê pêk tê.
Bi bandora agir, basinc, tevger û girnozbûnê pir zû diteqe.
# Kaxez

Kaxezek
**Kaxez** an jî **qaqez** an jî **Pelik**, cureyekî forma wê ji dar û beran hatiye çekirin e. Dibe rûpelên tenik û dibe tişta herî girîng ya mirov li ser dinivisîne.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Kaxez de hene.
 **Wîkîferheng: kaxez** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Pîşesazî

Peerless Motor Car Company (Cleveland (USA))
**Pîşesazî** an **îndustrî** an jî **endustrî** (ji latînî *Industria*), ji hemû kargeh û karxaneyan, kû bi alîkariya mekîneyan, kala, xardemenî, ebzar yan jî, madeyên xav berhev û saz dikin, pêk tê.

Bi giştî, ji her desteyeka karweriyê ra ko bi şêwaz û metodên wekhev û hevpişk ji bo bidestveanîna fayîde an qezancê di xebitin **pîşesazî** dihêt gotin, mîna *pîşesaziya muzîkê*, *pîşesaziya tirompêlan* ango otomobîlan. Bêjeyên hemmehne (sînonîm) endustrî an îndustrî, senayî ne.

Bi ramaneka dî, pîşesazî ew tişt bû ko wekî bingehê peydebûna Ewropa ya nû piştî Şoreşa Pîşesaziyê dihêt hesibandin. Di vê ramana nû da, pîşesaziyê wekî metodekê nû yê berhemanîn û aboriyê cihê berhemanîna bazirganane û feudalane girt. Destpêka wan guhartinan bi afirandina makîneya helmê û pêşkevtinên zanistî û teknolocîkî yên dî bû.

Îndustrî di aboriya her welatekê, rolekê gelek giring dibîne. Endezyariya endustrî, karê pilan û sazkirina van kargeh û karxaneyan dike û prosêsa avakirinê heta bi Dawî hatin û karkirinê jî kontrol dike.

## Pîşesaziya destpêkê

Ev pişik ji pîşesaziya her neteweyekê wan pîşesaziya vedigirit ko ji bo hemî pîşesaziyên dî gelek bingehîn û destpêkanî ne. Mînakên vî coreyê pîşesaziyê derêxistina madeyên xav ji madenan, cotkarî û çandin, rêlvanî (daristan), terşdarî (xwedîkirina pez û ga û lawirên dî), masîgirî û hwd ne.

## Cureyên pîşesaziyê

Pîşesazî di aboriyê da dabêşî pîşesaziya destpêk, pîşesaziya duyê û pîşesaziya sêyê dibêt. Pîşesaziya duyê bi xwe dabêşî pîşesaziya sivik û pîşesaziya giran dibit.

## Şaxeyên pîşesaziyê

Pîşesazî ji gelek şaxe an ji beşan pêk tê. Çend beşên giring di vî warî de evin:

* Pîşesaziya xwardemenîyê (xwarin û vexarin)
* Pîşesaziya titûnê (cigare)
* Pîşesaziya tekstîlê
* Pîşesaziya pust û çerm
* Pîşesaziya Çûb û Dar
* Pîşesaziya kaxezê
* Pîşesaziya çapemenîyê
* Pîşesaziya Nefta Xav, Seng Reju û Enêrjiya Atomî
* Pîşesaziya kîmîyawî
* Pîşesaziya plastîkê
* Pîşesaziya hesin
* Pîşesaziya Maşînsazî
* Pîşesaziya Amêrên Defteran (Bûro)
* Pîşesaziya Elektronîk
* Radyo û Televîzyon
* Pîşesaziya Amêrên Mêdîzîn
* Pîşesaziya optîkê
* Pîşesaziya Seetsazî
* Pîşesaziya Tirompêlsazî
* Recycling (Pîşesaziya vegerandina Kirş û Zibale)
* Pîşesaziya tekber
* Pîşesaziya Hewapeyma û Sefînesazî
* Pîşesaziya Keştîsazî
* Pîşesaziya Dermansaziyê
* Pîşesaziya komputerê
# Aborî

**Aborî** an jî **ekonomî** pergala hilberandin û bazirganiya tiştên bi nirx e. Bi gelemperî wekî mal (tiştên madeyî) û xizmetan (tiştên ku ji aliyê mirovan ve tên kirin) tê dabeşkirin. Tê de navgîneke danûstandinê heye ku di cîhana nûjen de pergaleke fînansê ye. Bi vî awayî bazirganî gengaz dibe. Herçiqas di çarçoveyeke gelek biçûk de be jî, pergaleke alternatîf jî heye ku jê re pergala teqesê tê gotin.

Ji bo ku meriv çêtir fêm bike aborî çawa dixebite, dikare di sê beşan de nîqaş bike:

* Sektora bingehîn ku hilberên xav ên ji cotkarî, masîgirtin, û madenê û hwd. vedihewîne.
* Sektora duyem ku hilberîna malan vedihewîne.
* Sektora sêyem ku rêzeke karûbaran ku ji mirov û şîrketan re tê temînkirin vedihewîne.

Têgiha "aboriya rastîn" carinan ji bo beşa aboriyê ya ku bi mal û karûbaran re têkildar e tê bikaranîn. "Aboriya kaxezê" jî ji bo beşa fînansê ya aboriyê, ya ku li bazarên fînansî dikire û difiroşe, tê bikaranîn.

## Mijarên têkildar

* Aborînasî

## Çavkanî
# Asyaya Navendî

| Asyaya Navendî |
| --- |
| * Herêm
* herêma çandî
 |
| ﻿ / ﻿ |
| Parzemîn | Asya  |
| Dewlet | Qazaxistan, Qirgizistan, Ûzbêkistan, Tacîkistan, Tirkmenistan, Efxanistan, Çîn  |
| Pêk tê ji | * Qazaxistan
* Qirgizistan
* Tacîkistan
* Tirkmenistan
* Ûzbêkistan
 |
| Nifûs | 80.072.970 (2023)  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Asyaya Navîn** herêmeke di navenda parzemîna Asyayê ye. Li gorî UNESCOyê, welatên wekî Qazaxistan, Ûzbêkistan, Tacîkistan, Tirkmenistan, Qirgizistan, parêzgehên Çînê wekî Xinjiang û Tibet û bi tunî Efxanistan, bakur rojhilatê Îranê û Pakistan di Asyaya Navîn de ne.

## Demografî

Rojava û navenda Asyaya Navîn de bi gelemperî gelên tirkî bi cih bûne û dîna van jî bi piranî îslam e. Li aliyên rojava jî tîbetî û moxol bi cih bûne û dînê van bi gelemperî budîstî ye.

## Çavkanî
# Jiangxi

Jiangxi
**Jiangxi** (çînî: 江西, *Jiāngxī*) parêzgeheke li rojhilata Çînê ye. Ew li bakur bi Anhui re, li bakur rojhilat Zhejiang, li rojhilat Fujian, li başûr Guangdong, li rojava Hunan û li bakur rojava Hubei ra cîran e. Serbajara wê Nanchang e. Ji'an, Ganzhou, Pingxiang û Jiujiang bajarên din ên mezin ên parêzgehê ne.

Rûerdê parêzgehê 166.919 km² ye, di 2013an de hejmara niştecîhên parêzgehê digihe 45.200.000 kesî.

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya tirkî* pêk tê.*
# Zhuang (netewe)

Neteweyê Zhuang
**Zuhang** (Zhuangî: Bouxcuengh; çînî: 壮族 Pinyin: Zhuàngzú) komek etnîkî ye, yek ji 56 komên etnîkî yên fermî ya Çînê ye. Ew komek mezin a etnîkî ye ku li Çînê li nêzîkî sînorê Viyetnamê li parêzgehên Guangxi û Yunnan dijîn.

Gorî jimartina sala 2000an hejmara wan 16,187,163 kes e.

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya îngilîzî* pêk tê.*
# Hui (netewe)

Netewa Hui
Ma Zhongying
**Hui**, (erebî: هوي; çînî: 回族; " *Huízú "* ), komeke etnîkî ye ku li Çînê dijî. Di warê ziman û binyata laşî de, Hui heman netewê Han e û ew bi ola îslamê ve girêdayî ne. Zimanê wan Çînî ye û dî zimanê wan da gelek peyvên Erebî û Farisî hene. Hejmara wan 9.82 milyone.

## Dîrok

Nêzî 600 sal berî niha, di salên paşîn ên xanedana Yuan û salên pêşîn ên xanedana Ming de, koma etnîkî ya Hui derketin hole.

Di reveberîya xanedana Qing (1644 - 1911) de, lihevnekirin di navbera misilman û Çînîyên ne-misilman de dest pê kir. Rêveberîyê, serjêkirina qurbanê, avakirina mizgeftên nû û çuyina hec qedexe kir. Rêvebirîye xanedana Qing kete destê Mançu'yan û vana di navbera komên etnîkî da şer derxistin. Ev potîkayên zordar bun encama serhildanên Hui. Di parêzgeha Yunnan da serhildana Panthay (navbera 1855-1873an da), li Sincan, Shaanxi û Gansu serhildana Dungan (navbera 1862-1877an da) derket. Rêvebirîya Mançu'yan ji bo tepisandina van serhildana komkujî pêk anîn. Bi milyonan kes hate kuştin. Ev "paqijkirina ji misilmanan" (洗 回, xi Hui) bu siyaseta fermî ya rêveberiya Manchu ji bo demek dirêj.

## Ol

Baverîya wan bi ola îslamê va ye. Ji bo jin û keçên Hui gelek dibistanên olî hene, piraniya wan li Mizgeftan e, dibistan ji hêla baxşên Hui ve têne fînanse û têne rêve kirin. Jin wekî ahang (kurdi: mamoste) dixebitin.

* Qur'an (古蘭經 / 古兰经)
* Mizgeft (清真寺 veya 回教堂)

## Kesên navdar

* Zheng He 鄭和 / 郑和 - 馬三寶 / 马三宝 - Admiral û keşif di xanedana Ming de.
* Ma Huan, Nivîskar
* Ma Zhongying 馬仲英 / 马仲英 - Generalê ku Komara Îslamî ya Rojhilatê Turkîstan hilweşand.
* Shi Zhongxin, şaredarê bajarê Harbin e.
* Li Zhi (1527–1602), Zanyarek ji parêzgeha Fujian.
* Hai Rui (1514–1587), Siyasetmedarek di dema xanedana Ming de.
* Hui Liangyu, Cîgirê serokwezîrê çînê û endamê Polîtburoyê ye.

## Binêre

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Hui (netewe) de hene.

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya tirkî* pêk tê.*
# Ûygûr

| Ûygûr |
| --- |
| * Koma etnîk
 |
|  |
|  **Ala**   |
| Dewlet | Çîn, Qazaxistan, Qirgizistan, Ûzbêkistan, Rûsya, Tirkmenistan  |
| Nifûs | 12.314.800  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Ûygûr** komeke etnîkî ya hindikayî ya tirk e ku li Asyaya Navendî û Asyaya Rojhilat dijîn û ji aliyê çandî ve girêdayî van herêman e. Piraniya wan misilmanên sunî ne. Tevî ku ew berê tengrist û bûdîst bûn, tenê hindikahiyek û hinek baweriya bi dînên din dikirin. Ûygûr bi zimanê tirkî ya ûygûrî diaxivin.

## Dîrok

Li gor amarên sala 2008ê, hejmara Uyguran li cîhanê digihe (41) milyon kes ku piraniya wan li bajarê Sincanê yê Çînê ne û yên mayî jî di nav welatên din de wek Qazaxistan, Mongolya, Tirkiye, Efxanistan û Pakistanê belav bûne. Li derveyê Çînê koçê Almanya, Îndonezya, Awistralya, Taywan û Erebistana Siûdî bûne. Beriya sedsala 10 de dewleteke ûygûran ya serbixwe bi navê Tirkistana Rojhilat hebû lê di sala 1759an de û piştre di sala 1786an de beşeke mezin ji wê bi Çînê ve hat girêdan û di sala 1950î de bû beşek ji Partiya Komunîst. Di salên 1933 û 1944an de, ûygûran karîbûn ji bin desthilatdariya Çînê birevin lê ev serxwebûn zêde dewam nekir û di demeke kurt de dîsa ketin bin desthilatdariya Çînê. Di sala 2004an de, ûygûrên li derveyî welat hikûmetek destûrî ya bi serokatiya Enwer Yousef ava kirin. Di sedsala 21an de ûygûran bi domdarî li Çînê têne tepisandin. Mînak bi dehan mizgeft û dêrên wan ji aliyê dewleta Çînê ve hatine hilweşandin û zimanê wan hatiye qedexekirin.

## Çavkanî
# Tîbet

| Tîbet |
| --- |
| * Herêm
* highland
* herêma çandî
* herêma bi nîqaş
 |
|  |
| ﻿ / ﻿ |
| Dewlet | Çîn  |
| Li beşa îdarî | * Herêma Otonom a Tîbetê (Central Tibetan Administration, 1951–)
 |
| Rûerd | * 2.500.000 km²
 |
| Bilindahî | * 4380 metre
 |
| Nifûs | 3.002.166 (2010)  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

|  |
| --- |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | Tîbeta mezin li gorî tîbetiyên sirgûnî
 |  |
|  |  |  |  |  |  |  | Herêmên otonom ên tîbetiyan li gorî îdareya siyasî ya Çînê |
|  |  |  |  |  |  |  | Herêma Otonom a Tîbetê, Çîn
 |
|  |  |  |  |  |  |  | Wekî parçeyekî Ladakhê ku ji aliyê Hindistanê ve tê îdiakirin û ji aliyê Çîne ve tê îdarekirin |
|  |  |  |  |  |  |  | Tîbeta başûr ku ji aliyê Çînê ve tê îdiakirin û ji aliyê Hindistanê ve tê îdarekirin |
|  |  |  |  |  |  |  | Deverên din ku di tarîxê de di nav erdên kulturî yên tîbetî de bûne |

 |

**Tîbet** erdê pîroz ê Budîstanê li Asyaya Navîn e.

Gotina Tîbet him ji bo hemû erdnigarê tîbetî, him jî ji bo Herêma Otonom a Tîbetê tê bikaranîn, ya ku piştî dagirkirina herêmê ji aliyê Komara Gel a Çînê ve di sala 1965an de wek îdariyeke siyasî hatibû avakirin. Herêma Otonom a Tîbetê ji niviya herêma çandî ya tîbetan pêk tê û di nava başûrê Tîbetê disekine. Herêmên bakûr û rojhilata erdnigarê tîbetî di nava eyaletên Qinghai, Gansu, Sichuaan û Yunnan de hatine parvekirin. Wextê ku di zimanê çînî de behsa Tîbetê (bi çînî: 西藏, bi tîbetî: བོད་ལྗོངས, *།bod ljongs*) tê kirin, gotina 'Tîbet' hertim weke şûna Herêma Otonom a Tîbetê tê bikaranîn. Di zimanê tîbetî de jî ev gotin tenê ji bo herêma serbixwe (bêyî herêmên rojhilat ên tîbetî Amdo û Kham) tê bikaranîn. Heger qala hemû erdnigariya tîbetî tê kirin, divê gotina *bod çen* (Tîbeta Mezin) bê bikaranîn.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Li Wikimedia Commons medyayên di warê Tîbet de hene
# Tianjin

**Tianjin** (bi çînî: 天津; pinyin: Tiānjīn; Wade-Giles: T'ien-chin), Yek ji bajarên mezintir yên Çîne. Rûbarê bajar 11919 km² ye. Germahîya hewayê kêmzêde 12,3 °C ye. Bilindahîya bajar ji deryayê 561 cm ye.

Gorî jimartina Adar 2011 an ,hejmarên niştecîhên bajar 10,01 milyone.

## **Girêdanên derve Sîte ya fermî (çînî)
	+ Sîte ya fermî (inglîzî)

## **Çavkanî**
# Împeratoriya Çînê

| Împeratoriya Çînê |
| --- |
| * Welatê dîrokî
* serdema dîrokî
 |
|  **AlaMertal** |
| ﻿ / ﻿ |
| Parzemîn | Asya  |
| Dema avabûnê | * 220 b.z.
 |
| Pêk tê ji | nîşan bide* Xanedana Qing
* Xanedana Ming
* Shun dynasty
* Xanedana Yuan
* Xanedana Qin
* Xanedana Tang
* Sê Împeratorî
* Xanedanên Bakur û Başûr
* Xanedana Song
* Foreign relations of imperial China
 |
| Birêvebirin |
|  • Awayê birêvebirinê | Keyîtî  |
| * Serdema Dewletên Şer Dikin

* Komara Çînê
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Dîroka **Împeratoriya Çînê** dikeve serdemên 211an berî zayînê - 1912 / 1915-1916an piştî zayînê. Ew bi xanedana Qin, yekemîn serdema împeryal a Çînê dest pê kir û di sala 1912an de bi hilweşandina xanedana Qingê ve bi dawî bû. Di înîsiyatîva Yuan Shikai de, împeratorî di 1915-1916an de ji nû ve çê bu, lê dîsa hate hilweşandin.

## Binêre

Lîsteya Monarşiyên Çînê

Nîşana Împeratoriya Çînê
## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya tirkî* pêk tê.*
# Împeratorê Çînê

Împeratorê Çînê
**Împeratorê Çînê** (bi çînî: 皇帝; " Huangdì" ) ji damezrandina xanedana Qin di 221 BZ de heya hilweşîna Xanedana Qing di sala 1912an de, sernavê serokên Çînê bû.

Împeratorên ku ji heman malbatê bun, xanedan pêk danîn. Piraniya împeratorên Çînê bi gelemperî wekî endamên netewe yê Han têne dîtin. Di dema xanedanên Yuan û Qing de, Çîn ji hêla Mongol û Mançû ve hate desthilatdar kirin. Van împeratora ji bo Çîn rêve bibin xwe wek "Cîgirê Esman" îlan kirin.

Yekem împeratorê Çînê Qin Shi Huang bû (damezrînerê Xanedana Qin di 221 B.Z. de) û împeratorê dawî Puyi bû, ku piştî şoreşa Xinhai hate hilweşandin û komar hate damezrandin (di sala 1912an de).

## Binêre

* Lîsteya Monarşiyên Çînê

## Çavkanî

* PRC Qin Shi Huang site
# Çînî

**Çînî** bi çend ramanên nêzî hev tê bikaranîn:

* Welatiyên welatê Çînê.

* zimanê ko li Çîne dihêt bikaranîn.

* Her tiştê girêdayî ferheng û dîrok û civaka welatê Çînê.
# Lhasa

Lhasa
**Lhasa** an **Lasa** paytexta Herêma Serbixwe ya Tîbetê ye li welatê Çînê de. Ev bajar di piyê çiyayê Gephel de bicîhbûye. Textê Dalai Lama li vî derê ye. Lhasa yek ji bilindtirîn paytextane di cîhanê de.

Peyva Lhasa tê wateya "cihê xwedayan", herçende ku belgeyên Tîbetî yên kevnar û nivîsînên ser keviran diselmînin ku nava vî *Rasa* bûye ku tê wateya "cihê bizinan".

## Çavkanî

Şablon:Tîbet
# Lahu (netewe)

Lahu
**Lahu** (çînî: 拉祜族) **Ladhulsi** , **Kawzhawd**; vîyetnamî: La Hủ) gelekî li Asyaya Başûr dijîn e. Ew li parêzgeha Yunnan ya Çînê, Burma, Taylenda, Viyetnam û Laos dijîn. Hejmara wan 711.500 kes e. zimanê wan Lahuî ye. Baverîya wan bi olên Anîmîzm, Budîzm, Xiristiyanî va heye.

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya tirkî* pêk tê.*
# Yi (netewe)

| Yi
người Lô Lô  |
| --- |
| Koma etnîk  |
|  |
| **Yi li ser nexşeyê** |
| Dewlet | Çîn, Viyetnam  |
| Li beşa îdarî | * Sichuan
* Yunnan
 |
| Nifûs | 8.000.000 (2000)  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Gelên Yi
**Yi** (çînî: 彝族; "*Yì zú"*; Yi: ꆈꌠ) an jî **Lolo**, komeke etnîkî ye ku li Çîn, Viyetnam û Taylenda yê dijî. Ew bi gelemperî li herêmên gundewarî yên parêzgehên Sichuan, Yunnan û Guizhou û herêma xweser a Guangxi dijîn. Hejmara wan 9 milyon kes e.

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya tirkî* pêk tê.*
# Jingpo (netewe)

Netewa Jingpo
Gelê **Jingpo** komek etnîkî ye ku bingehê herî mezin ê gelên Kaçin e, ku piranî li çiyayê Kaçin li parêzgeha Kaçin ya bakurê Myanmar dijîn. Li parêzgeha Yunnan ya Çînê û bakurê Hindistanê jî dijîn. Baverîya wan bi olên Anîmîzm, Budîzm, Xiristiyanî va heye. Hejmara wan li her sê welata tevahî 1.2 milyon kes e.

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya îngilîzî* pêk tê.*
# Sibe (netewe)

Neteweyê Sibe
**Sibe** (ᠰᡞᠪᡝ *Sibe*; çînî: 锡伯; " Xībó") komek etnîkî ye, yek ji 56 komên etnîkî yên fermî ya Çînê ye. Ew li bakur rojavayê Çînê û parêzgeha Xinjiang dijîn. Dî sala 2002an de hejmara wan 188.000 kes e. Ol ên wan budîzm û şamanîzm e.

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya îngilîzî* pêk tê.*
# Mongol

Mongol|  |
| Gelhe tevahî |
| 10 - 11 milyon |
| Herêmên ku lê şêniyên sereke ne |
|  Çîn | 6.227.877 |
|  Mongolya | 2.700.000 |
|  Rûsya | 1.000.000 |
| Ziman |
| Mongolî, çînî, rûsî |
| Baweriya dînî |
| Budîzm, şamanîzm |

**Mongol** ji gelê Mongolyayê re tê gotin. Zimanê mongolan mongolî e. Mongolya welatekî mezin ê li Asyaya Navendî e.

Tirk û mongol bi êrîşkariyên xwe yên talanker û bi xwîn di dîroka mirovahiyê de cihdigirin. Helbet mongol ên serdema han ne wisa ne. Cengîz Xan, Tîmûrleng, Atîla, hwd., keyên tirk û mongolan heya Ewropayê seferên mezin lidarxistine û şarezeyiya wê demê rûxandine.

## Ziman

 *Gotara bingehîn: Zimanê mongolî*
Zimanê mongolî ji zimanmalbata altayî, beşa zimanên mongol ên navendî ji binekoma xalxayî mongolî ye. Bi zimanê tirkî re lêzim e, herdu jî ji yek zimanmalbatê ye.

## Binerê

* Împeratoriya Mongolan

## Çavkanî

### Not

### Jêder

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Mongol de hene
# Qazax

Qazax| Herêmên ku lê şêniyên sereke ne |
| --- |
|  Qazaxistan | 13,000,000 |
|  Çîn | 1,500,000 |
|  Ûzbêkistan | 800,000 |
|  Rûsya | 647,000 |
| Ziman |
| Zimanê qazaxî |
| Baweriya dînî |
| îslam, xristiyanî |

**Qazax** (bi qazaxî: қазақтар, qazaqtar) komeke tirkî ye ku xwecih li beşên bakurê Asyaya Navîn, bi giranî Qazaxistanê, lê her weha beşên bakurê Ozbekistanê û deverên sînorî yên Rûsyayê, û her weha bakurê rojavayê Çîn û Mongolya.

## Dîrok

Qazax neviyên eşîrên kevnar ên Kipçak ên tirk û eşîrên mongolî yên serdema navîn in, û bi gelemperî wekî koma çandî ya Tirki têne dabeş kirin.

## Çavkanî