# Rûsya

| Российская Федерация  Rûsya Россия  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Reveal your own Russia  |
| **Sirûd:**State Anthem of the Russian Federation, Patrioticheskaya Pesnya  Duration: 3 minutes and 34 seconds.3:34 |
|  |
| **Rûsya li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Mosko (1918–)

66°25'Bk, 94°15'Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê rûsî
* Abaza
* zimanê adigeyî
* altayiya başûr
* zimanê başkîrî
* Buryat
* zimanê îngûşî
* Zimanên kabardinî
* Kalmyk
* Karachay-Balkar
* Komi
* zimanê teterî yê Krîmê
* Mari
* Moksha
* nog
* Zimanê osetî
* Tatar
* Tuvan
* Udmurt
* zimanê ûkraynî
* Khakas
* zimanê çeçenî
* zimanê çuvaşî
* Erzya
* Yakut
* Avar
* Aghul
* zimanê azerî
* Dargwa
* Kumyk
* Lak
* Zimanê lezgînî
* nog
* Rutulian
* Tabasaran
* Zimanê tatî
* Tsakhur
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê rûsî (census, 137.494.893, 2010)
* Church Slavonic
* Hill Mari
* Khalkha Mongolian
* Meadow Mari
 |
| Rêveberî | super-presidential republic  |
|  •  | Serokdewlet | Vladîmîr Pûtîn (2012 Russian presidential election, 2018 Russian presidential election, 2024 Russian presidential election, Serokdewletê Rusyayê, 2012–)  |
|  •  | Serokwezîr | Mikhail Mishustin (siyasetmedarê serbixwe, 2020–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1263 (Grand Principality of Moscow)  |
|  •  | Rûerd | 17.075.400 ±1 kîlometre çargoşe (2014)  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 146.119.928 (2025)  |
| Demjimêr | * UTC+2
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +7 |
| **Malper**    |

**Rûsya** (rûsî: Россия, lat. *Rossîya*), bi fermî **Federasyona Rûsyayê** (rûsî: Российская Федерация, lat. *Rossîyskaya Federatsîya*), welatekî Ewropaya Rojhilat û Bakurê Asyayê ye ku ji aliyê erdnîgarî ve welatê herî mezin ê cîhanê ye û bi yazdeh beşên saetê ve dirêj dibe û bi çardeh welatan re sinorên bejahiyê parve dike. Rûsya nehem welatê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê Ewropayê ye. Rûsya welatekî bajarî ye ku nifûsa wê herî zêde li bajaran dîjîn. Li welêt 16 navend hene ku nifûsa wan ji yek milyonê zêdetir e. Paytext û bajarê herî mezin bajarê Moskowê ye. Saint Petersburg duyem bajarê herî mezin û paytexta çandî ya Rûsyayê ye.

Slavên Rojhilat di navbera sedsalên 3an û 8an p.z. de wekê komeke naskirî li Ewropayê derketine holê. Yekem dewleta Slaviya Rojhilat, Kievana Rûs di sedsala 9an de derket holê û di sala 988an de jî Xiristiyaniya Ortodoks a Împeratoriya Bîzansê ji aliyê wan ve hatiye qebûlkirin. Di dawiyê de Kievana Rûs ji hev belav bûye û Dûkîtiya Mezin a Moskowê rêberiya yekkirina erdên Rûsyayê kiriye ku di 1547an de dibe sedema ragihandina Çarîtiya Rûsyayê. Di destpêka sedsala 18an de Rûsya bi desteserkirin, îlheqkirin û bi hewldanên keşifvanên rûsî pir berfireh bûye ku pê re Împeratoriya Rûsî ava bûye û di dîrokê de wekê sêyem împeratoriya herî mezin ê cîhanê cih girtiye. Lêbelê bi Şoreşa Rûsyayê di 1917an de desthilatdariya monarşiyê ya Rûsyayê hatiye hilweşandin û di dawiyê de SFSR-ya Rûsyayê ku dewleta yekem a makezagonî ya sosyalîst a cîhanê bû hatiye cihê Împeratoriya rûsî.

Piştî Şerê Navxweyî ya Rûsyayê, SFSR ya Rûsyayê bi sê komarên din ên Sovyetê re Yekîtiya Sovyetê ava kiriye ku pêkhateyên herî mezin û sereke yê Yekîtiya Sovyetê bû. Di sala 1930an de Yekîtiya Sovyetê ku bibû sedema berdêla bi milyon jiyanan di pêşketina pîşesaziyeke bilez de bû. Piştre di Şerê Cîhanê yê Duyem de bi pêşengiya hewildanên mezin li Eniya Rojhilat roleke diyarker ji bo hevalbendan lîstiye. Bi destpêkirina Şerê Sar re ji bo serdestiya îdeolojîk û bandora navneteweyî bi Dewletên Yekbûyî re dikeve nav hewlên hevberî yê. Di serdema Sovyetê ya sedsala 20an de hinek biserketinên teknolojîk ên Rûsyayê yên herî girîng têne dîtin ku di nav de yekem satelayta ku ji hêla mirovan ve hatiye çêkirin û yekem sefera mirovî ya li fezayê hatiye pêk anîn.

Di sala 1991ê de SFSR ya Rûsyayê bi rûxandina Yekîtiya Sovyetê re wekî Federasyona Rûsyayê hatiye damezrandin. Ji aliyê Federasyona Rusyayê ve destûreke nû hatiye qebûlkirin ku sîstema nîv-serokatiyê federal hatiye ava kirin. Ji destpêka sedsalê ve pergala siyasî ya Rûsyayê di bin serweriya Vladîmîr Pûtîn de ye ku welat di bin serweriya wî de paşveçûneke demokratîk werdigire û bûye dîktatoriyeke otorîter. Rûsya bi awayekî leşkerî tevlî gelek pevçûnên li hemberê dewletên sovyeta berê û welatên din bûye. Tevî şerê bi Gurcistanê ya sala 2008an de û şerê bi Ûkraynayê re ku ji sala 2014an de tevî Kirimê ku di sala 2014an de hatiye desteserkirin û çar herêmên din ên ku di sala 2022an de ji aliyê Rûsya ve hatiye dagirkirin şerê rûsî berdewam dike.

Rûsya endamê daîmî yê Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî, endamê G20, SCO, BRICS, APEC, OSCE û WTO û dewleta endamê pêşeng a rêxistinên Post-Sovyet ên wekî CIS, CSTO û EAEU/EEU ye.

## Nav

Navê Rûsya ji dewleta rusê hatiye wergirtin ku dewleteke serdema navîn e ku bi piranî slavên rojhilatî lê dijîn. Lêbelê navê Rûsya piştre girîngiya bidest dixe ku nerê welat pir caran ji hêla niştecîhên xwe ve wekî "Русская Земля" (Russkaya Zemlya, Erdê Rûsyayê) hatiye binav kirin. Ji bo ku welat ji dewletên din ên ku ji vî navî hatine zêdekirin, di dîroka nûjen de wekê *Rûsyaya Kievan* jî hatiye binavkirin. Navê *Rûs* ji gelê rûs hatiye ku komeke varangiyan (dibe ku wîkîngên dwêdî hatiye) ku damezrînerên dewleta rûsî (Русь) bûn.

Navê *Ruthenia* ku forma latînî ya kevn a navê rûsî bû, ji bo herêmên rojava û başûr ên herêma Rûsyayê re ku bi piranî li tenişta Ewropaya Katolîk bûn hatiye binavkirin. Navê niha yê welat Россия (Rossiya) ji peyva yewnanî ya Rûsya (Rosia) tê ku forma yewnanî ya navê Rûsî û her weha bilêvkirina Împeratoriya Bîzansê ya Kievan a Rûsyayê ye.

## Dîrok

### Dîroka despêkê

Tevî çanda Afanasievo ya başûrê Sîbîryayê, belavbûna Serdema Bronz a bav û kalên şivaniyê yên Yamnaya Steppe ku di navbera 3300 û 1500 b.z. de belav bûne.
Yekem bicih bûna mirovî ya li Rûsyayê heya serdema Oldowan a destpêka Paleolîtîka Jêrîn diçe. Nêzîkî 2 milyon sal berê nûnerên *Homo erectus* koçî Nîvgirava Tamanê ya li başûrê Rûsyayê bûne. Li Kafkasyaya Bakur amûrên kevirên heste yên ku dîroka amûran ji 1,5 milyon sal berê vedigere hatine dîtin. Mînakên dîroka radyokarbonê yên ji şikefta Denisova ya li Çiyayên Altayê tê texmîn kirin ku mînakên herî kevn a Denisovayê ye ku 195-122.700 sal berê jiyaye. Di şikefta paşîn de fosîlên Denî ku hîbrîdek mirovî ya kevnar bû ku nîv Neandertal û nîv Denisovayî bûn û 90.000 sal berê jiyan kirine hatine dîtin. Rûsya warê hinek ji Neandertalên dawîn ên ku 45.000 sal berê di şikefta Mezmaiskayayê de hatine dîtin bû.

Yekem şopa mirovên nûjen a destpêkê li Rûsyayê ji 45.000 salên berê vedigere ku li rojavayê Sîbîryayê hatiye dîtin. Vedîtina bermahiyên çandî yên bi giranî bermahiyên mirovên nûjen ên anatomîkî ye ku herî kêm 40.000 sal berê li Kostyonki–Borshchyovo û li Sungir ku dîroka wan vedigere 34.600 sal berê li rojavayê Rûsyayê hatiye dîtin. Mirov herî kêm 40.000 sal berê li Mamontovaya Kuryayê gihîştine Rûsyaya Arktîk. Nifûsên kevnar ên Ewrasyaya Bakur ên ji Sîbîryayê ji hêla genetîkî ve dişibin çanda Mal'ta–Buret û Afontova Gora ku beşdareke genetîkî ya girîng ên ji amerîkîyên xwemalî yên kevnar û Hunter-Gathererên rojhilatî bûn.

Hîpoteza Kurgan a li herêma Volga-Dnieper li başûrê Rûsya û Ûkraynayê wekê urheimat ya Proto-Hind-Ewropiyan bi cih dike. Koçberiyên destpêkê yên Hind û Ewropî yên ji pêngava Pontîk-Xezerê ya Ûkrayna û Rûsyayê, bav û kalên Yamnaya û zimanên Hind-Ewropî li deverên mezin ên Ewrasyayê belav kirine. Pastoralîzma koçerî li deşta Pontîk-Kaspiyayê ku di serdema Kalkolîtîk de dest pê dike pêşketiye. Bermahiyên van şaristaniyên deştan li cihên wekî Ipatovo, Sintashta, Arkaim û Pazyryk hatine kişfkirin ku di şer de şopên herî kevn ên hespan ên naskirî hene. Çêbûna genetîkî ya axaftvanên malbata zimanên ûralî li bakurê Ewropayê bi koça ji Sîbîryayê ku bi kêmî ve 3500 sal berê dest pê kiribû, pêk hatiye.

Di sedsalên 3em û 4em ên p.z. de padîşahiya Gothîk Oium li başûrê Rûsyayê hebû ku paşê ji aliyê hunan ve hatiye dagir kirin. Di navbera sedsalên 3em û 6em ên p.z. de Padîşahiya Bosporan ku sîyaseteke helenîstîkî bû ku li şûna kolonîyên yewnanî bi dest xistibû bi êrîşên koçeran ên ku ji alîyê qebîleyên şerker ên wekê hun û ewrasiyên Ewrasyayê ve dihatin birêvebirin, hatiye birîn.

Bav û kalên rûsan di nav eşîrên slavî de ne ku ji Proto-Hind û Ewropiyan veqetiyane ku tê texmînkirin ev veqetandin 1500 sal berê li bakurê rojhilatê Ewropayê pêk hatiye. Slavên Rojhilatî hêdî hêdî li rojavayê Rûsyayê (li navbera Moskoya nûjen û Saint-Petersburgê de) bi du pêlên koçberiyê de bi cih bûne. Pêleke koçberiyê ji Kîevê ber bi Sûzdal û Muromaya îro ve diçe û pêleke koçberî ya din jî ji Polotsk ber bi Novgorod û Rostovê ve diçe. Beriya koçberiyê slaviyan li herêmê gelên Fînno-Ugrî jiyan kirine. Ji sedsala 7an û pê ve Slavên Rojhilatî yên ku koçê herêmê bûne Fînno-Ugriyên xwemalî hêdî hêdî hatine asîmîle kirin.

### Rûs a Kîevanê

Di sedsala 11an Rûsa Kîevan.
Damezrandina yekem dewletên Slavyaya Rojhilat di sedsala 9an de bi hatina varangiyan, bazirgan, şervan û niştecihên herêma Deryaya Baltîk re hevdem bû. Berî her tiştî ev vîkîngên ku bi eslê xwe skandînavî bûn ku ji rojhilatê Baltîkê bi rêyên avê ber bi Deryaya Reş û Deryaya Qezwînê ve hatibûn. Li gorî Nestor Chronicle, varangên ji gelê Rûsyayê bi navê Rurîk di sala 862an de wekî hikumdarê Novgorodê hatiye hilbijartin. Di 882an de cîgirê wî Oleg ku berê bac dabû Xazaran, ji aliyê başûr ve derbas dibe û Kîevê zeft dike û Rûsa Kîevan ava dike. Oleg, kurê Rurik Igor û kurê Igor Svyatoslav I di pey re hemî eşîrên herêmî yên Slavyaya Rojhilat bi serweriya Kîevê ve hatine girêdan ku Desthilatdariya Xezerê hatiye hilweşandin û çend kampanyayên leşkerî li dijî Bîzans û Persiyan hatiye dest pê kirin.

Ji sedsalên 10an heta sedsala 11an, Rûsa Kievan bûye yek ji mezintirîn û dewlemendtirîn welatên Ewropayê. Di dema desthilatdariya Vladîmîrê Mezin (980-1015) û kurê wî Yaroslavê Aqilmend (1019-1054) de, Serdema Zêrîn a Kîevê hate ceribandin ku di wê demê de Xirîstiyaniya Ortodoks ji Bîzansê hatiye pejirandin û yekem qanûna nivîskî ya Slaviya Rojhilat bi navê Russkaya Pravda hatiye nivîsandin.

Di Serdema feodalîzmê û desentralîzasyonê de bi têkoşîna di navbera endamên Xanedaniya Rûrik de ku Rûs a Kîevan hikum dikir hatiye nîşankirin. Serdestiya Kievanê li bakur-rojhilat Vladimir-Suzdal, li bakur-rojava Komara Novgorod û li başûr-rojava Mîrektiya Galisiya-Volînyan kêm bû.

Di navbera salên 1237-40 de dagirkirina mongolan derba dawî li Rûs a Kîevan dixe û dibe sedema ku welat hilweşe û nîvê nifûsa xwe winda bike. Piştê şêlandin û dagirkirina mongolan başûr û navenda Rûsyayê ji aliyê Tirk-Mongolan ve hatiye dagirkirin.

Di dawiyê de Galîsya-Volînya ku di nav Hevbeşiya Polonî-Lîtvanya de bûn Vladimir-Suzdal û Komara Novgorod, du herêmên li ser derûdora Kîevê, asîmîle dibin û ji bo neteweya nûjen a rûsan bingeh ava dikin. Novgorod tevî Pskov di heyama desthilatdariya Mongolan de bi rêveberiyeke otonomî hatiye parastin ku bi giranî ji hovîtiyên mongolan ku bandorê li welatê mayî dike rizgar dibe.

### Dukatiya Mezin a Moskowê

Hilweşîna Kievan Rûsî di dawiyê de şahidiya mezinbûna Dukaya Mezin a Moskowê ku di destpêkê de beşek ji Vladimir-Suzdalê bû dike. Di dema ku hê jî di bin destê Mongol-Tataran de bû û bi lihevhatina wan, Moskow di destpêka sedsala 14an de dest bi bihêztir kirina bandora xwe yê li herêmê dike ku gav bi gav dibe hêza pêşeng "yekkirina axa Rûsyayê". Dema ku kursiyê Metropolîtanê ya Dêra Ortodoks a Rûsyayê di sala 1325an de derbasê Moskowê dibe, bandora dêrê zêde bûye. Hevrikê dawî yê Moskowê, Komara Novgorod, wekî navenda bazirganiya postê û bendera herî rojhilat a Yekitîya Hanseatîkê pêşveketin bidest xistiye.

Bi rêberiya Mîrê Moskowê Dmitriy Donskoy artêşa yekbûyî ya mîrekiyên rûsî di şerê Kulikovoyê de ku di sala 1380an de diqewime li hemberê Mongol-Tataran serkevtineke girîng bidest dixe û Mongol-Tatar têk diçin. Moskow hêdî hêdî duka xwe sereke û mîrektiyên derdorê, tevî erdên di destên hevrikên berê yên bihêz ên mîna Tver û Novgorod bidest dixe.

Ivan III ("mezin") kontrola Hordeya Zêrîn avêt û tevahiya bakurê Rûsyayê di bin serweriya Moskowê de bihêztir dike û yekem hikumdarê rûsê bû ku sernavê "Dukaya mezin a hemî Rûsyayê" werdigire. Piştî dagirkirina Konstantînopolîsê ku di 1453an ji aliyê osmaniyan hatiye dagirkirin, Moskow îdîa kiriye ku bajêr nûnertiya mîrateya Împeratoriya Romaya Rojhilat wergirtiye. Ivan III bi Sophia Palaiologina ku biraziya împeratorê Bîzansê yê dawî Constantine XI bû dizewice û nîşana Eylo yê duserî ya Bîzansî di destpêkê de wekê nîşana xwe diyar dike û di dawiyê de jî wekê nîşana Rûsyayê diyar dike. Vasily III di destpêka sedsala 16an de bi girêdana çend dewletên paşîn ên serbixwe yên Rûsyayê hemî Rûsyayê dike yek.

### Tsardoma Rûsyayê

Ivan IV ji 1533an heta sala 1547an Tsardomê Mezin ê Moskowê bû.
Di geşedaniya ramanên Romaya Sêyemîn de, dukê mezin Ivan IV ("bi xof") di sala 1547an de bi fermî taca yekem tsar a Rûsyayê hate li xwe kiriye. Tsar zagoneke nû derdixe (Sudebnik ya 1550), yekem saziya nûnerê feodal a rûsî (Zemsky Sobor) ava dike, artêşê ji nû ve nû dike, bandora dîndaran asteng dike û rêveberiya herêmî ji nû ve birêxistin dike. Di dema padîşahiya xwe yê dirêj de Ivan bi girêdana sê xanatên tataran, Kazan û Astraxan li ser Volga û Xanate Sibirê ku li başûrê rojavayê Sîbîryayê li erdê Rûsyayê zêde dike ku erdê Rûsyayê ya mezin ducaran berfireh dike. Di dawiyê de, di dawiya sedsala 16an de Rûsya ber bi rojhilatê Çiyayê Uralê ve berfireh dibe. Lêbelê Tsardom ji bo gihîştina beravên Baltik û bazirganiya deryayê ku Şerê Livoniyayê ya dirêj û neserketî li dijî hevbendiya Keyaniya Polonya û Dukatiya Mezin a Lîtvanya (paşê Yekîtiya polonî-lîtvanî ya yekbûyî), Keyaniya Swêdê û Danîmarka-Norwêcê dide destpêkirin qels dibe. Tsardom bi vê qelisbûnê di sala 1572an de di şerê artêşeke dagirker a Tatarên Kirimê ya Şerê Molodî de bi tevahî têk diçe.

Mirinên kurên Ivan di sala 1598an de dawiya xanedana Rurikên kevnar bi xwe re tîne û ligel birçîbûna karesatbar a salên 1601-1603an dibe sedema şerekî navxweyî, serweriya îdeakaran û destwerdana biyanî yên di dema tengasiyên destpêka sedsala 17an. Hevbendiya Polonî-Lîtvanî, sûd werdigirt ku beşek ji Rûsyayê desteser dike ku heya paytexta Moskowê dirêj bûye. Di sala 1612an de polonî neçar dimînin ku paşde vekişin. Piştê vekişîna poloniyan Rûsya ji hêla hêzên dilxwaz ên rûsî ve ku ji hêla bazirgan Kuzma Minin û prens Dmitriy Pozharsky ve dihatin birêvebirin hatiye parastin. Xanedaniya Romanov di sala 1613an de bi biryara Zemskî Sobor derdikeve ser textê û welêt gav bi gav ji qeyranê xilas dibe.

Rûsya di sedsala 17an de ku serdema Kozakan bû, mezinbûna axa xwe berdewam kiriye. Di 1654an de rêberê Ûkraynayê, Bohdan Khmelnytsky, pêşniyar kiriye ku Ûkrayna di bin parastina tsarê Rûsyayê Alexis de be û qebûl kirina vê pêşniyarê dibe sedema şerê rûs û poloniyan. Di dawiyê de Ûkrayna li ser Dnieperê hatiye perçe kirin û beşa rojhilat (Ûkraynaya Çep û Kyîv) di bin serweriya Rûsyayê de dimîne. Ber bi rojhilat ve kifşkirina bilez a rûsî û kolonîzekirina Sîbîryaya berfireh berdewam kiriye bi vê berfireh bûne re nêçîrvaniya postên ajalan û ji bo qiloçên fîlan, nêçîrvaniya fîlan kirine. Kaşîfên rûsî bi giranî li ser rêçên Çemê Sîbîryayê ber bi rojhilat ve çûye û di nîvê sedsala 17an de, li rojhilatê Sîbîryayê, li nîvgirava Chukchi, li kêleka çemê Amûrê û li peravên Okyanûsa Pasîfîk, wargehên rûsan hebûn. Di 1648an de Semyon Dezhnyov bûye yekem kese ewropî ku ji Tengava Beringê derbas bûye.

### Împeratoriya Rûsyayê

Berfirehbûna axa Rûsyayê ji dema serweriya Ivan IV heya mirina Peter I.
Di bin serweriya Petrûsê Mezin de li Rûsyayê di 1721ê de rêveberiya împeratoriyeke hate ragihandin û xwe wekî yek ji hêzên mezin ên ewropî destnîşan kiriye. Împeratoriya Rûsyayê ji 1682an heya 1725an hikum kiriye ku Petrûs di Şerê Mezin ê Bakur (1700-1721) de Swêdê têk dibe û gihîştina Rûsyayê ji bo derya û bazirganiya deryayê re peyda dike. Di sala 1703an de li ser Deryaya Baltîkê, Peter Saint Petersburg wekê paytexta nû ya Rûsyayê ava dike. Di tevahiya desthilatdariya wî de reformên berfireh hatine kirin ku bandorên çandî yên rojavayî yên girîng aniye Rûsyayê. Catherine I (1725-1727), paşê Peter II (1727-1730) û Anna li cihê derbasî ser textê bûne. Di salên 1741-1762an de di dema serweriya qîza Petrûs I Elizabeth de Rûsya beşdarî Şerê Heft Salan (1756-1763) dibe. Di dema pevçûnê de leşkerên rûsî Prûsyaya Rojhilat dagir kirin û gihîştine bajarê Berlînê. Lêbelê piştî mirina Elizabeth, ji aliyê Peter III ya Rûsyayê ve ku alîgirê Padîşahiya Prûsyayê bû hemî erdên dagirkirî ji bo Padîşahiya Prûsyayê hatiye vegerandin.

Catherine II ("mezin") ku di salên 1762-1796an de hikum kiriye, serokatiya Serdema Ronakbîrî ya Rûsyayê kiriye. Wê kontrola siyasî ya rûsî li ser Hevbendiya Polonî-Lîtvanî berfireh kiriye û piraniya herêmên wê bi Rûsyayê ve girêdsye û Rûsyayê dike welatê herî qelebalix ê Ewropayê. Li aliyê başûr piştî Şerên Rûs û Tirkan yên serketî yên li dijî Xanedaniya Osmanî, Katerîn sinorê Rûsyayê berbi Deryaya Reş ve bi pêş ve bir ku di vê demê de hilweşandina Xanatoya Kirimê pêk hatiye û Kirim beşdarî axa Rûsyayê bûye. Di encama serketinên li ser Îrana Qacarî di dema şerê Rûs û Farisan de, di nîvê yekem a sedsala 19an de Rûsya Qefqasyayê jî zeft dike. Paşê Catherine, kurê wê Pawlos, kesayeteke bêîstîqrar bû û bi giranî li ser pirsgirêkên hundurîn eleqedar bûye. Piştê serweriya wî ya kurt, stratejiya Katerîn berdewam dibe ku Alexander I (1801–1825) di sala 1809an de Fînlendayê ji Swêd a qelsbûyî û di sala 1812an de Besarabiya jî ji osmaniyan hatiye stendin. Di vê heyamê de li Amerîkaya Bakur, rûs bûne yekem ewropî ku gihîştine Alaskayê û Alaskayê kolonî kirine. Di salên 1803-1806an de yekem gera rûsî ya cîhanê hatiye destpêkirin. Di sala 1820an de, sefereke rûsî parzemîna Antarktîkayê kişf dike.

### Şoreşa rûsî û şerê navxweyî

Vladîmîr Lenîn di sala 1920an de li Moskowê diaxive.
Rûsya dema ku ji hevalbendên xwe yên Sê Antante veqetiyabû, di sala 1914an de beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem de ji bo bersivdayîna ragihandina şer ê ku Avusturya-Mecarîstanê li hemberê hevalbendê Rusyayê, Serbiya dabûn destpêkirin di çend eniyên de şer de beşdarî şer dibe. Di sala 1916am de Êrîşa Brusilov ya Artêşa Rûsî ya Emperyal hema hema bi tevahî Artêşa Awistro-Mecarî hilweşand. Lê belê ji ber zêdebûna lêçûnên şer, qurbaniyên zêde û gotegotên gendelî û xiyanetê zêde dibin, bêbaweriya giştî ya berê ya ji bo rejîmê kûrtir dibe. Ev hemî faktor ji bo Şoreşa Rûsyayê ya sala 1917an ku di du çalakiyên mezin de pêk hatiye dibe bingeh.

Di destpêka sala 1917an de Nicholas II neçar dimîne ku ji ser texte xwe were xwarê ku di encamê de ew û malbata wî di dema Şerê Navxweyî yê Rûsyayê de têne girtin û piştre jî hatine bidarvekirin. Li cihê rêveberiya monarşiyê koalîsyoneke qelsê partiyên siyasî xwe hikûmeta demkî radigihîne û ji aliyê heman hikumetê ve Komara Rûsyayê hatiye ragihandin. Di 19 çileyê ya sala 1918an de Meclîsa Damezrîner a Rûsyayê, Rûsya komareke federal a demokratîk diyar dike û bi vî awayê biryara hikûmeta demkî qebûl dike. Dotira rojê Meclîsa Damezrîner ji aliyê Komîteya Birêvebir a Navendî ya hemî Rûsyayê ve hatiye betalkirin.

Saziyeke sosyalîst a alternatîv û Sovyeta Petrogradê bi hev re hebûn ku bi rêya meclîsên karker û gundiyan ên ku bi awayekî demokratîk hatine hilbijartin desthilatdariyê bi dest dixin ku wekê sovyet hatiye binavkirin. Desthilatdariya desthilatdarên nû li cihê ku qeyrana li welêt çareser bike, tenê krîza heyî ya li welêt girantir dike û di dawiyê de bi Şoreşa Oktobir a bi pêşengiya Bolşevîk Vladîmîr Lenîn hikûmeta demkî hatiye hilweşandin û desthilatdariya sovyetan dibe sedema avakirina yekemîn dewleta sosyalîst a cîhanê. Şerê Navxweyî yê Rûsyayê di navbera Tevgera Spî ya antî-komûnîst û Bolşevîkan, Artêşa Sor de qewimiye. Piştî îmzekirina Peymana Brest-Litovskê ku bi Hêzên Navendî yên Şerê Cîhanê yê Yekem re şer bi dawî anî; Rûsya Bolşevîst piraniya herêmên xwe yên rojava ku %34 ji nifûsê, %54 ji pîşesaziyê, %32 ji zeviyên xwe yên çandiniyê û bi qasî %90 ji kanên komirê dihewîne radest dike.

Hêzên hevalbend ji bo piştgiriya hêzên dij-komunîst destwerdanek leşkerî ya neserkevtî didin destpêkirin. Di dawiya şerê navxweyî yê tund de, aborî û binesaziya Rûsyayê gelek zirar dibînin û bi qasî 10 milyon di şer de jiyana xwe ji dest didin ku piraniya wan sivîl bûn. Bi molyonan mirov dibin koçberên spî û birçîbûna rûsî ya salên 1921–1922an de dibe sedema mirina pênc milyon mirovan.

### Yekîtiya Sovyetê

Di sala 1936an de nexşeya Yekîtiya Sovyetê ya Rûsyayê.
#### Aboriya fermandarî û civaka Sovyetê

Di 30 kanûna sala 1922an de Lenîn û alîkarên wî be bi tevlîbûna komarên Belarûsya, Transkafkasya û Ûkraynayê Yekîtiya Sovyetê hatiye avakirin. Bi guhertinên sinorên navxweyî û pêvekirinên di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de yekîtiyek mezin ên ku ji 15 komaran pêk dihatin hatiye avakirin.

Piştî mirina Lenîn di sala 1924an de troykayeke (rêveberên Yekîtiya Sovyetê) hatiye destnîşankirin ku berpirsiyariya rêveberiyê werbigire. Di dawiyê de Joseph Stalin ku Sekreterê Giştî yê Partiya Komunîst bû hemî aliyên opozîsyonê ditepisîne û desthilatdariya xwe di destên xwe de kom dike û di salên 1930an de dibe rêveberê otorîter a welat. Leon Troçkî ku alîgirê sereke yê şoreşa cîhanê ye di sala 1929an de ji Yekîtiya Sovyetê hatiye sirgûnkirin û fikra Stalîn a Sosyalîzma Yek Welat dibe nêrîna fermî ya Yekîtiya Sovyetê. Berdewamiya têkoşîna navxweyî ya di nav partiya Bolşevîkan de bi "paqijiya mezin" derdikeve holê.

#### Stalînîzm û nûjenbûn

Di bin serokatiya Stalîn de, hukûmetê dest bi aboriyeke fermanî dike ku di wî demê de welat bi giranî gundewarî bû ku pîşesazîkirina welat û kolektîfkirina çandiniya welat dide destpêkirin. Di vê dema guherîna bilez a aborî û civakî de bi milyonan mirov şandin kampên kar ên cezayê ku di nav wan de gelek mehkûmên siyasî yên ji ber dijberiya wan ên gumanbar ên li dijî Stalîn derketibûn û kesên rasterast ku li dijî desthilatdariya Stalîn derketibûn hebûn. Di heman demê de bi milyonan kesên dijberî Stalîn sirgûnê herêmên bejahî yên Yekîtiya Sovyetê bûne. Bêrêxistinbûna demkî ya çandiniya welêt, polîtîkayên dijwar ên dewletê û hişkesaliya di wî demê de dibe sedema birçîbûna Sovyetê ku di salên 1932 û 1933an qewimîye. Di vê xelayiyê de ji 5.7 heta 8.7 milyon kes ji birçiyan jiyana xwe jidest dide ku ji wan 3.3 milyon kes li herêmê Yekîtîya Sovyet a Rûsyayê bû. Yekîtîya Sovyetê di dawiyê de di demek kurt de veguherînek bi mesref ji bo aboriyeke pir çandinî û gavên pîşesazî yên mezin avêtiye.

#### Şerê Cîhanê yê Duyem û Neteweyên Yekbûyî

Du keçên ciwan di sala 1942an de di dema dorpêçkirina Lenîngradê de çekên binavûdeng PPD-40 amade dikin.
Şerê Stalîngradê, şerê herî mezin û xwînrêj di dîroka şerê di cihanê de bû di sala 1943an de bi serketina Sovyetê ya ku li dijî artêşa almanan pêk hatiye bi dawî bûye.
Yekîtiya Sovyetê di 17ê îlona sala 1939an de bi dagirkirina Polonyayê li gorî protokola veşartî ya di nav Peymana Molotov-Ribbentrop a bi Almanyaya Nazî re, beşdarî Şerê Cîhanê yê Duyem dibe. Yekîtîya Sovyetê di berdewamiya şer de Fînlendayê dagir dike û li gel dagirkirina dewletên Baltîkê beşek ji Romanyayê jî dagir dike û beşdarî axa Yekîtiya Sovyetê dike. Di 22ê hezîrana sala 1941ê de Almanya Yekîtiya Sovyetê dagir dike û eniya herî mezinê Şerê Cîhanê ya Duyem, eniya rojhilat vedike.

Di encama şer de nêzîkî 5 milyon leşkerên Artêşa Sor ji aliyê Naziyan ve hatine girtin. Bi awayeke zanetî bi birçîbûnê an bi awayekî din 3.3 milyon hêsîrên Sovyetê têne kuştin, Her çiqas Wehrmacht di destpêkê de serketinek girîng hatibe bidest xistin jî êrîşa wan di Şerê Moskowê de hatiye rawestandin. Piştre almanan di zivistana salên 1942-1943an de pêşî di Şerê Stalîngradê de şikestinên mezin xwarin û piştre jî di şerê Kurskê de ku di havîna sala 1943an de qewimiye artêşa wan hatiye şikestin. Têkçûneke din a Almanyayê di dema dorpêçkirina Lênîngradê de qewimiye ku di navbera salên 1941 û 1944an de ji aliyê hêzên Almanya û Fînlendayê ve bajar bi tevahî ji aliyê deverên bejahiyê ve hatiye dorpêçkirin û ji ber birçîbûnê zêdetirî milyonek kes dimirin lê bajêr qet xwe radestê almanan nake. Hêzên Sovyetê di salên 1944-1945an de li Ewropaya Rojhilat û Ewropaya Navendî pêş dikevin û di gulana sala 1945an de Berlînê dagir dikin. Di tebaxa sala 1945an de, Artêşa Sor êrîşî Mançuria dike û japonan ji Asyaya Bakur û Rojhilat derdixe ku ev jî dibe alîkar ku hevalbend di şerên li hemberê japonan de biser bikevin.

Şerê di salên 1941-1945an de ku di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de ku li Rûsyayê qewimiye wekî Şerê Welatparêziya Mezin ê Rûsyayê tê zanîn. Ji ber ku di şer di nav aliyekê şer de bûn Yekîtiya Sovyetê, Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî û Çîn di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de wekê çar dewletên mezin ên hevalbendan dihatin naskirin û piştre jî bûne çar endamên bingehîn ên Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî. Di dema şer de hêjmara mirina sivîl û leşkerên Yekîtiya Sovyetê bi qasî 26-27 milyon kes bû ku ev hêjmar nîvê hemî kuştiyên di Şerê Cîhanê yê Duyem pêk tîne. Di vî şerê de aborî û binesaziya Sovyetê rastî wêraneke mezin hatiye ku bûye sedema birçîbûna Sovyetê ku di salên 1946-1947an de qewimiye.

#### Superhêz û Şerê Sar

Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem li gorî Konferansa Potsdamê, Artêşa Sor beşek ji Ewropaya Rojhilat û Navendî ku di nav de Almanyaya Rojhilat û herêmên rojhilatê Awistriyayê hebûn dagir dike. Hikûmetên komunîst li dewletên biçûkên Bloka Rojhilat hatine erkdarkirin. Piştî ku Yekîtiya Sovyetê dibe dibe duyem hêza nûkleerî ya cîhanê, Yekîtiya Sovyetê hevalbendiya Pakta Varşovayê ava dike û ji bo serdestiya gerdûnî ku wekî Şerê Sar tê zanîn, bi dijberên wekê Dewletên Yekbûyî û dewletên ewropî û bi NATOyê re dikeve nav têkoşînan.

#### Derbeya li dijî Gorbaçov û belavbûna Yekîtiya Sovyetê

Di dema civîna di sala 1988an de li Moskowê Rêberê Sovyetê Mikhail Gorbaçov û Serokê Dewletên Yekbûyî Ronald Reagan li Meydana Sor.
Ji sala 1985an û pê ve rêberê Yekîtiya Sovyetê ya dawî Mikhail Gorbaçov ku dixwest reformên lîberal di sîstema Sovyetê de pêk bîne, bi polîtîkayên glasnost (vebûn) û perestroika (ji nû veavakirinê) hewl daye ku dawî li serdema rawestana aborî bîne û hikûmetê demokratîk bike. Lê belê ev yek dibe sedem ku li seranserê welêt tevgerên neteweyî û cudaxwaz ên bihêz zêde bibin. Berî sala 1991ê aboriya Sovyetê duyem mezintirîn aboriya cîhanê bû lê di salên xwe yên dawî de welat dikeve nava qeyraneke aboriyê.

Ji ber ku dewletên Baltîk xwestin ku ji Yekîtiya Sovyetê veqetin, di sala 1991ê de li seranserê welêt aloziya aborî û siyasî dest pê dike. Di 17ê adarê de giştpirsiyeke hatiye lidarxistin ku tê de piraniya welatiyên beşdar dengê erê didin ku Yekîtiya Sovyetê bibe federasyoneke nû. Di yezîrana sala 1991ê de Boris Yeltsin bûye yekem serokê rasterast di dîroka Rûsyayê de wekê serokê Yekîtiya Sovyetê ya Rûsyayê hatiye hilbijartin. Di tebaxa sala 1991ê de hewleke derbeyê ya ku ji aliyê endamên hikûmeta Gorbaçov ve ku li dijî Gorbaçov hatibû kirin û bi armanca parastina Yekîtiya Sovyetê hatibû kirin, dibe sedema bidawîbûna Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê. Di 25ê kanûna sala 1991ê de piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, ligel Rûsyaya hemdem, çardeh dewletên din ên piştî Sovyetê derketine holê.

### Federasyona Rûsyayê

#### Veguherîna aborîya bazarê û krîzên siyasî

Boris Yeltsin, Vladimir Putin li gel Patrîk II ne.
Hilweşîna aborî û siyasî ya Yekîtiya Sovyetê, Rûsyayê ber bi depresyoneke kûr û dirêj ve biriye. Di dema perçebûna Yekîtîya Sovyetê û piştî perçebûna Sovyetê reformên berfireh hatine amadekirin ku destveguherîna şîrketên dewletê ji bo kesên sivîl û serbestberdana bazar û bazirganiyê hatine kirin ku di reforoman de guhertinên radîkal hatibûn kirin û wekê "terapiya şokê" hatibû binavkirin. Veguherîna şîrketên dewletê bi giranî ji saziyên dewletê derbasê kesên ku di nav hindurê hikûmetê de têkiliyên wan hene dibin ku ev yek jî bûye sedema bilindbûna olîgarşên rûsî. Piştê ku şîrketên dewletê derbasê olîgarşan dibin gelek ji dewlemendên nû bi milyaran dolaran dirav û bi sermayeyên xwe re revîne derveyî welat. Qeyrana aboriyê bûye sedema hilweşîna karûbarên civakî - rêjeya jidayikbûnê her ku çû kêm bûye û rêjeya mirinê jî zêde bûye û bi milyonan ketin xizaniyê. Di heman demê de li gel krîza aboriyê li welat gendeliya tund û herwiha çeteyên sûcê û sûcên organîzekirî her ku çûye zêde bûne.

Di dawiya sala 1993an de, aloziyên di navbera Yeltsin û parlamentoya Rûsyayê de bi tundî bi bikaranîna hêza leşkerî û bi krîzeke destûrî bidawî dibe. Di dema krîzê de, Yeltsin ji hêla hikûmetên rojavayî ve hatibû piştgirî kirin û di dema şer û pêvçûnan de zêdetirî 100 kesan jiyana xwe jidest dane.

#### Destûra bingehîn a lîberal a nûjen, hevkariya navneteweyî û aramkirina aborî

Di meha kanûnê de giştpirsiyeke hatiye kirin û hatiye pesend kirin ku destûreke nû destnîşan dike ku desthilatiyên pir mezin dide serokê rêveberiya dewletê. Salên 1990î bi pevçûnên çekdarî yên li Bakurê Kafkasya, hem pevçûnên etnîkî yên herêmî û hem jî serhildanên îslamî yên cudaxwaz re rû bi rû dimîne. Ji dema ku cudaxwazên çeçen di destpêka salên 1990î de serxwebûna xwe ragihandine, di navbera komên serhildêr û hêzên rûsî de şerekî gerîla ya bi navberî derdikeve. Êrîşên terorîstî li dijî sivîlan ji aliyê cudaxwazên çeçen ve hatine lidarxistin ku di encamê de bi hezaran sivîlên rûsî jiyana xwe ji dest dane.

Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, Rûsyayê berpirsiyariya dayîna deynên derve yên Sovyetê girtiye ser xwe. Di sala 1992an de, piraniya kontrolên bihayê xerîdar ji holê hatine rakirin ku ev bûye sedema enflasyoneke tund ku bi daketineke berbiçav nirxa rûbleya rusî daxistiye. Kêmasiyên sermiyana bilind digel zêdebûna reva sermayeyê û nekarîna vegerandina deynan, bûye sedema qeyrana darayî ya sala 1998an a Rûsyayê ku bûye sedema kêmbûna GDP ya zêdetir.

#### Çûyîna ber bi aboriya modern, navendîbûna siyasî û paşveçûyîna demokratîkê

Di 31ê meha kanûna sala 1999an de serok Yeltsin bi awayekî neçaverêkirî îstifa kir ku rêveberiyê radestî serokwezîrê nû yê tayînkirî û cîgirê wî yê bijartî Vladimir Putin dike. Piştre Vladîmîr Pûtîn di hilbijartinên serokatiyê ya 2000an de bi ser dikeve û serhildana çeçenan di Şerê Çeçenistanê yê Duyem de têk dibe.

Pûtîn di sala 2004an de cara duyem bû serokkomarê Rûsîyayê. Di vê heyamê de bi bihayên bilind ên neftê û zêdebûna veberhênanên biyanî zêde dibe ku aborî û standardên jiyanê yên Rûsyayê bi girîngî baştir dibe. dema ku Dmîtrîy Medvedev ji bo serdemeke wekê serokkomar hatiye hilbijartin ku tevî sinorên dema qanûnî li ser desthilatdariyê bimîne, di sala 2008an de Pûtîn erka serokwezîriyê werdigire. Ev serdem wekî "tandemokratîk" hatiye binav kirin.

Piştî krîza dîplomatîk a bi welatê cîran Gurcistanê re, Şerê Rûs-Gurcistanê di navbera 1-12 tebaxa sala 2008an de qewimiye ku di encamê de Rûsya du dewletên cudaxwaz li herêmên ku li Gurcistanê dagir dike nas dike. Ev şer yekem şerê ewropî bû ku sedsala 21an de derketibû.

#### Dagirkirina Ûkraynayê

Erdên Ukraynayê yên di bin dagirkeriya Rûsyayê de ji 30ê îlona sala 2022an vir ve dema ku îlheqkirina Rûsyayê hatiye ragihandin.
Di destpêka sala 2014an de piştî şoreşa alîgirê rojava li cîranê Ûkraynayê, Rûsyayê Kirim tevlî referanduma bi nakok li ser statuya Kirimê lidarxistibû di bin dagirkeriya Rûsyayê de hatiye lidarxistin. Îlheqkirina Kirimê li herêma Donbasê ya Ûkraynayê serhildaneke dide destpêkirin ku bi destwerdana leşkerî ya Rûsyayê wekê beşek ji şerekî neragihandî ya li dijî Ûkraynayê hatibû destpêkirin. Piştî ku hikûmeta rûsî li herêmê protestoyên dijberî hikûmetê dide destpêkirin ku tevî piraniya niştecihan li dijî veqetîna ji Ûkraynayê bûn, Çekdarên Rûsî û hêzên leşkerî bi piştgirîya milîsên cihêxwaz ên herêmî şerek li rojhilatê Ûkraynayê li dijî hikûmeta nû ya Ûkraynayê didin destpêkirin.

Di pevçûnek mezin de Rûsyayê di 24ê sibata sala 2022an de rasterast dest bi dagirkirina Ûkraynayê kiriye. Dagirkerî piştî Şerê Cîhanê yê Duyem şerê herî konvansiyonelê li Ewropayê nîşan daye û bi şermezarkirina navneteweyî hatiye rexne kirin ku li hemberê aborî û bazirganiya Rûsyayê cezayên berfirehên hatine sepandin.

Di encamê de Rûsya di meha adara sala 2022an de ji Konseya Ewropayê hatiye derxistin û di meha nîsanê de jî ji Konseya Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî hatiye derxistin. Di meha îlonê de, piştî êrîşên dijber ên Ukraynayê yên serkevtî, Pûtîn "seferberiya qismî" ragihandiye ku yekem seferberiya Rûsyayê ya piştî Operasyona Barbarossayê bû. Di dawiya îlonê de Pûtîn îlheqkirina çar herêmên Ûkraynayê ku bi qismî dagirkirî bûn ragihandiye ku ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve mezintirîn îlheqkirina li Ewropayê ye. Di encama êrîşan de tê texmînkirin ku bi sed hezaran kes hatine kuştin an jî birîndar bûne û di heman demê de Rûsya bi gelek sûcên şer hatiye tawanbar kirin. Pûtîn û serokên Rûsyayê peymanên tevlêbûnê îmze dikin ku li qada navneteweyî nayên naskirin û bi berfirehî wekê tevgerên neqanûnî hatiye şermezar kirin. Şerê li Ûkraynayê krîza demografîk a Rûsyayê kûrtir dike.

#### Serhildana Koma Wanger

Koma Wagner komeke leşkerî ya taybet ê Rûsyayê bû ku li Ûkrayna û li hinek deverên Afrîkayê ji bo Rûsyayê şer dikir. Piştê nelihevkirinên di navbera serokê komê Yevgenî Prîgojîn û serokê Wezareta Parastinê ya Rûsyayê Koma Wanger di hezîrana sala 2023an de serhildaneke li dijî Wezareta Parastinê ya Rûsyayê ragihandiye û ji qadên şerên li Ûkraynayê berê xwe dide Moskowê. Piştê serhildanê Koma Wanger bajarê Rostov-on-Don kontrol dike û heya sinorê bajarê Moskowê pêşve diçe. Piştî danûstandinên di navbera Wagner û hikumeta Belarûsî de, serhildana hatiye rawestandin. Çend meh piştê serhildanê serokê serhildanê Yevgenî Prîgojîn di qezayeke balafirê de hatiye kuştin.

## Erdnîgarî

Nexşeya topografî
Erdên Federasyona Rûsyayê ya berfireh li rojhilatê Ewropayê û bakurê Asyayê dirêj dibe. Erdê Rûsyayê li qiraxa herî bakur a Ewrasyayê cih digire ku xwedî çarem dirêjtirîn perava li cîhanê ye ku dirêjahiya peravê 37.653 kîlomêtre ye. Rûsya li bakûr di navbeyna 41° û 82° hêlîpan û di navbeyna 19° hêlîlar li rojhilat û 169° hêlîlar li rojava de ye ku bi qasî 9.000 kîlomêtre ji rojhilat ber bi rojava ve û ji 2.500 kîlomêtreyê heya 4.000 kîlomêtreyê dirêj dibe.

Li Rûsyayê neh rêzeçiyayên sereke hene ku li herêmên herî başûr têne dîtin ku beşn girîng ên ji Çiyayên Qefkasyayê pêk tînin. Çiyayeke ku yek ji çiyayên van rêzeçiyayan e Çiyayê Elbrusê ye ku bi bilindahiya 5.642 mêtreyan lûtkeya herî bilind ê Rûsya û Ewropayê ye. Çiyayên Altayê û Çiyayên Sayanê ya li Sîbîryayê û Çiyayên Sîbîryayê yên Rojhilat û Nîvgirava Kamchatka ya li Rojhilata Dûr a Rûsyayê (Klyuchevskaya Sopka yek ji beşên çiyayî yên rêzeçiyayan e ku bi bilindahiya 4.750 mêtreyê volkana herî çalak a Ewrasyayê ye) yek ji beşên çiyayiyên van rêzeçiyayan e. Çiyayên Ûralê ji bakur ber bi başûr ve li herêma rojavayê welêt dirêj dibin ku ji aliyê çavkaniyên mîneralan ve dewlemend in û sinorê kevneşopî ya di navbera Ewropa û Asyayê de pêk tînin. Xala herî nizm a li Rûsyayê û Ewropayê, li peravê Deryaya Xezerê ku bi navê Daketina Xezerê tê zanin nizmahiya daketinê 29 mêtre di bin asta deryayê de ye.

Rûsya wekî yek ji sê welatên cîhanê yên ku bi sê okyanûsan re sinorê deryayî parvedike û bi gelek deryayan re sinorê deryayî ya welat heye. Giravên sereke yên Rûsyayê Novaya Zemlya, Franz Josef Land, Severnaya Zemlya, Giravên Sîbîryaya Nû, Girava Wrangel, Giravên Kuril (çar ji wan bi Japon re bi nakok in), û Girava Sakhalinê ye. Giravên Diomedeyê ku ji aliyê Rûsya û Dewletên Yekbûyî ve têne rêvebirin, tenê 3.8 km ji hev dûr in û Girava Kunashir a Giravên Kuril tenê 20 km ji Hokkaido ya Japonê dûr in.

Rûsya ku çavkaniya zêdetirî 100.000 çeman e yek ji mezintirîn çavkaniyên ava rûyê erdê ye ku bi golên di sinor de çaryeka ava şirîn a cîhanê pêk tîne. Gola Baykalê di nav ava şirîn a Rûsyayê de gola herî mezin û herî navdar e ku gola ava şirîn a herî kûr, paqij, herî kevn û herî mezin a cîhanê ye ku ji pêncan yek ji ava şirîn a cîhanê pêk tîne. Golên Ladoga û Onegayê ku li bakurê rojavayê Rûsyayê ne du golên herî mezin ên Ewropayê ne. Rûsya bi tevahî çavkaniyên avê yên nûjenkirî piştî Brezîlê welatê duyem e. Çemê Volgayê ku li rojavayê Rûsyayê bi gelemperî wekî çemê neteweyî yê Rûsyayê tê dîtin, çemê herî dirêj ê Ewropayê ye û Deltaya Volgayê deltaya herî mezin ê Ewropayê ye. Çemên Ob, Yenîsey, Lena û Amur ên Sîbîryayê di nav çemên herî dirêj ên cîhanê de ne.

### Avhewa

Kategorîzekirina Köppen ya avhewayê ya Rûsyayê.
Ji xeynî tundra û pozikên başûrê rojava, ji ber dûrbûna gelek deverên Rûsyayê ku ji deryayê dûr in dibe sedema serdestiya avhewaya parzemînî ya şil. Dema ku rê li ber avhewaya bejahî ya deşta ewropî ku li rojava û bakurê Rûsyayê vedibe, rêzeçiyayên li başûr û rojhilat herikîna girseyên hewayê yên germ ên ku ji okyanûsên hindî û pasîfîkê ber bi bakur ve tên asteng dikin. Piraniya bakurê rojavayê Rûsya û Sîbîryayê xwedî avhewayek subarktîk e ku li herêmên hindir ên bakurê rojhilatê Sîbîryayê (bi piranî li Sakhayê ku li Pola Bakur a Sar e bi daketina germahiya nizm -71,2 °C e) bi zivistanan bir sar e. Li deverên din ên welêt jî di mehên zivistanan de hewayeke nerm têne dîtin. Li xeta behrê ya Rûsyayê ya li ser Okyanûsa Arktîk û giravên Arktîk ên Rûsyayê avhewayeke polarî têne dîtin.

Parçeya peravê Krasnodar Krai ya li ser Deryaya Reş, bi taybetî Soçî û hinek xetên peravê û hundur ên Kafkasya Bakur xwedî avhewaya subtropîkal a şil û zivistanên nerm û şil in. Dema ku li deverên din ên welêt di demsalan de barîna baranê jî zêdetir dibe, li gelek herêmên Rojhilatê Sîbîrya û Rojhilata Dûr a Rûsyayê mehên zivistanan li gorî mehên havînê bê barîn derbas dibe. Barîna zivistanê li piraniya deverên welêt bi gelemperî berf e. Parçeyên herî rojava yên Oblasta Kaliningrad û hinek deverên li başûrê Krasnodar Krai û Qefkasyaya Bakur xwedî avhewaya okyanûsî ne. Deverên li ser peravên Volgaya Jêrîn û Deryaya Xezerê û her weha hinek perçeyên herî başûr ên Sîbîryayê xwediyê avhewayeke nîv-ziwa ne.

Ji ber ku bihar û payîz bi gelemperî kurt in li seranserê herêmê tenê du demsalên cuda hene ku tenê ji zivistanê û ji havînê pêk tê. Meha herî sar çile ye (sibat li ser peravê) û meha ya herî germ bi gelemperî meha tîrmehê ye. Rêjeyên mezin ên germahiyê germahiya tîpîk in. Di mehên zivistanê de germahî hem ji başûr ber bi bakur û hem jî ji rojava ber bi rojhilat ve sar dibe. Havîn dikare pir germ be, tewra li Sîbîryayê. Guherîna avhewa li Rûsyayê dibe sedema şewatên daristanî û dibe sedema helandina herêmên qeşagirtî yên Rûsiyayê.

### Pirrengiyabiyo

 Parka Neteweyî ya Yugyd Va ku li Komara Komî ye, mezintirîn parka neteweyî ya Ewropayê ye
Rûsya ji ber mezinahiya xwe yê berfireh xwedî ekosîstemên cihêreng e ku di nav de çolên polarî, tundra, daristanên tundrayê, tayga, daristanên tevlihev û pelên fireh, çolên daristanî, çol, qadên nîvçolî û qadên subtropîk hene. Nêzîkî nîvê axa Rûsyayê qadên daristanî ye û welat xwediyê mezintirîn rûbera daristanî ya cîhanê ye.

Pirrengiyabiyoya Rûsyayê ji 12.500 cureyên nebatan ên temarî, 2.200 cureyên brîofîtan (kevzî), nêzîkî 3.000 cureyên lîkenan, 7.000-9.000 cureyên algayan û 20.000-25.000 cureyên kiyarkan vedihewîne. Faunaya Rûsyayê ji 320 cureyên memikdar, zêdetirî 732 cureyên çûkan, 75 cureyên xezalan, nêzîkî 30 cureyên amfîbîyan, 343 cureyên masiyên ava şirîn (endemîzma bilind), bi qasî 1500 cureyên masiyên ava şor, 9 cureyên sîklostomatan û bi qasî 100.000-150.000 bêmovik (endemîzma bilind) pêk hatiye. Nêzîkî 1.100 cureyên nebat û ajalan di bin xetereyê de ne ku di Pirtûka Sor a Rûsyayê de cih digirin.

Ekosîstemên bi tevahî xwezayî yên Rûsyayê di nêzîkî 15.000 deverên xwezayî yên parastî yên bi statuyên cûda de hatine parastin ku ji %10an zêdetir ê rûbera giştî ya welat vedigire. Di nav de 45 rezervên biyosferê, 64 parkên neteweyî û 101 rezervên xwezayî vedihewînin. Her çiqas di kêmbûnê de bin jî, li Rûsyayê hê jî gelek ekosîstem hene ku hê jî wekê daristanên bêkêmasî hatine dîtin ku bi taybetî li deverên tayga yên bakur û tundraya subarktîk a Sîbîryayê ne. Rûsya di sala 2019an de xwedî pîleya navînî ya endeksa yekparebûna peyzaja daristanan a 9,02 bû ku di nav 172 welatan de di rêza 10em de bû û di rêza yekem a neteweya mezin a cîhanê de bû.

## Rêveberî û siyaset

Qesra Kongreyê ya Kremlînê.
Rûsya li gorî destûra bingehîn, komareke federal a sîmetrîk e ku bi pergalek nîv-serokatî tê birêve birin. Serokê Rûsyayê serokê dewletê ye û serokwezîr jî serokê hikûmetê ye. Komara federal wekî demokrasiyeke nûnerê pir-partîyî hatiye damezrandin ku hikûmeta federal ji sê şaxan pêk tê:

* Qanûndanîn: Meclîsa Federal a Rûsyayê ku ji 450 endamên Dûmaya Dewletê û 170 endamên Meclîsa Federasyonê pêk tê qanûna federal dipejirîne, şer îlan dike, peymanan dipejirîne û serokê dewletê ji kar dûr dixe.
* Birêvebirin: Serokê komarê fermandarê giştî yê Hêzên Çekdar e û Hikûmeta Rûsyayê (Kabîneya Wezîran) û erkdarên din ên ku qanûn û siyasetên federal birêve dibin û bikar tînin, diyar dike. Ji xeynî ku li dijî destûr an qanûna federal nebe, serokê komarê dikare biryarên bi çarçoweya bêsînor derxe.
* Dadwerî: Dadgeha Destûra Bingehîn, Dadgeha Bilind û dadgehên jêrîn ên federal ku dadgerên wan ji aliyê Konseya Federasyonê ve li ser pêşniyara serok têne tayîn kirin, qanûnan şîrove dikin û dikarin qanûnên ku ew nedestûrî dibînin hilweşînin.

Serok bi dengdana gel ji bo heyameke şeş salan tê hilbijartin û dibe ku ji du caran zêdetir neyê hilbijartin. Wezaretên hikûmetê ji serokwezîr û cîgirên wî, wezîr û kesên din ên bijarte pêk tên ku hemî ji aliyê serok ve li ser pêşniyara serokwezîr têne tayîn kirin (ku ji bo tayînkirina serokwezîr pejirandina Dûmaya Dewletê hewce dike). Partiya Rûsyaya Yekgirtî li Rûsyayê partiya siyasî ya serdest e û wekê "konê mezin" û "partiya hikûmetê" tê binavkirin. Di bin rêvebiriya Vladîmîr Pûtîn de, demokrasiya Rûsyayê paşve çûye û rêveberiya wî wekê rêveberiyeke otorîter hatiye binav kirin. Polîtîkayên Pûtîn bi giştî wekê putînîzm tê binavkirin.

### Dîroka siyasî

Her çiqas di serdema navîn de li ser girîngiya veche wekê laşek siyasî ya nûnerkar nîqaşek akademîk hebe jî, civaka Rûsyayê di dîrokê de ji aliyê cûrbecûr awayên otokrasiyê ve hatiye birêvebirin. Ev şêweya sîstema desthilatdariya navendî kokên xwe ji dawiya Serdema Navîn ve werdigire ku bi damezrandina dewleteke yekgirtî ya Rûsyayê wekê monarşiyeke mutleq ê di dawiya sedsala 15an de, avaniyeke rêveberiyê ye ku heta destpêka sedsala 20an hatiye şopandin. Piştî Şoreşa Rûsyayê ya sala 1917an, monarşî hatiye hilweşandin û Yekîtiya Sovyetê heta hilweşîna xwe wekê dewletek komunîst a yekpartî hatiye ragihandin. Di serdemên kurt ên desthilatdariya neotokratîk de hikûmeta demkî ya demkurt a sala 1917an ku di dema şoreşa sibatê de hatiye damezrandin û di dema veguherîna Rûsyaya piştê Sovyetê ji bo demokrasiyeke xelet di dema serokatiya Boris Yeltsin ê di salên 1990î de vedihewîne.

Di sedsala 21an de piştî serokatiya Vladimir Putin û Dmitry Medvedev, Rûsya rastî têkçûneke girîng a demokrasiyê hatiye. Li gel ve yekê sîstema siyasî ji otorîterîzma hilbijartinê ber bi rejîmeke otorîter a yekgirtî ve pêş ketiye. Hinek zanyarên siyasî Putin wekê serokeke dîktatorî an jî rejîmeke kesayetî bi nav kirine. Duyem serdema Putîn wek serokkomar rê li ber otokrasîyeke zêdetir vekiriye  ku ji serdema Sovyetê vir ve otokrasîya herî mezin e û hinek nivîskaran pêşniyara nûjenkirina hêmanên totalîter kirine. Siyasetên biryarên Putîn bi gelemperî wekî putinîzm hatine binavkirin.

### Dabeşkirinên siyasî

Nexşeya dabeşkirinên îdarî yên Rûsyayê (Herêmên Federal: Parêzgeh bi rengê kesk, oblasta bi rengê zer, kraîl bi rengê porteqalî, bajarên federal bi rengê sor, herêmên xweser bi rengên şîn û oblasta xweser a a cihûyan bi rengê binefşî hatiye diyarkirin)
Li gorî destûra bingehîn a Rûsyayê, Rûsya federasyoneke sîmetrîk (bi îhtimala konfîgurasyoneke asîmetrîk) e. Berevajiyê modela asîmetrîk a Sovyetê ya RSFSRê ku tenê komar "bingehên federasyonê" bûn, destûra heyî statûya herêmên din bilind kiriye asta komaran û hemî herêm bi sernavê "bingeha federasyonê" wekhev binav kiriye. Li Rûsyayê herêmên ku îstiqrara xwe diparêzin hene lê herêm ne xwedî serweriyê ne û ne jî xwediyê statûya rêveberiyeke serwer in ku bi ti awayî mafê wan ên ku destûrên xwe di serweriyê nîşan bidin û mafê wan ên ku ji welêt veqetin tineye. Qanûnên herêman nikarin li dijî qanûnên federal derkevin.

Beşên federal di Konseya Federasyonê de ku mala jorîn a meclîsa federal e, xwedî nûnertiya wekhev in ku her yek xwedî 2 nûneran in. Lêbelê ew di asta xweseriya ku jê sûd werdigirin de ji hev cuda ne. Herêmên federal ên Rûsyayê ji aliyê Pûtîn ve di sala 2000an de ji bo hêsankirina kontrola hikûmeta navendî ya li ser herêmên federal hatin damezrandin. Di destpêkê de heft, di roja îro de jî heşt herêmên federal hene ku her yek ji wan bi nûnerekî ku ji aliyê serokê Rûsyayê ve hatiye erkdarkirin ve tê birêvebirin.

### Têkiliyên derve

Welatên endamên Yekîtîya Ewropayê û endamên NATOyê ku li dijî dagirkirina Ûkraynayê derketine û têkiliyên xwe yên bi Rûsyayê re qut kirine
Rûsya ji sala 2024an vir ve xwediyê şeşem tora dîplomatîk a herî mezin a cîhanê ye. Welat têkiliyên dîplomatîk bi 187 welatên endamên Neteweyên Yekbûyî, du dewletên bi qismî naskirî û du dewletên çavdêr ên Neteweyên Yekbûyî berdewam dike û bi giştî xwedî 143 balyozxaneyên li derveyî welat in. Rûsya cihê xwe yê wekê endameke mayînde yê Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî diparêze. Di heman demê de bi gelemperî Rûsya ji aliyê analîstên siyasî ve wekê hêzek mezin hatiye wesifandin. Rûsya her wiha wekê pêkhateya sereke ya Yekîtiya Sovyetê ya berê, hêzeke super a berê ye. Di sedsala 21an de gelek zanyar diyar dikin bandora Rûsyayê ya cîhanî ber bi kêmbûnê ve dibînin. Digel vê yekê, Rûsya dewletek endamê G20, OSCE, BRICS, WTO û APEC e; û dewleta endam a pêşeng a rêxistinên wekê CIS, EAEU, CSTO û SCO ye. Her wiha, berî ku di salên 2014 û 2022an de ji her du koman were derxistin, ew dewletek endamê G8 (niha G7) û beşek ji Konseya Ewropayê bû.

Rûsya têkiliyên nêzîk bi Belarûsê re diparêze ku beşek ji Dewleta Yekîtîyê ye ku konfederasyoneke serneteweyî ya her du dewletan e. Ji ber ku her du welat jî xwedî xizmek çandî, etnîkî û dînî ya hevbeş a bihêz in, Serbiya ji aliyê dîrokî ve hevalbendeke nêzîk a Rûsyayê ye. Ji sedsala 21an vir ve, têkiliyên di navbera Rûsya û Çînê de ji ber berjewendiyên siyasî yên hevpar, hem di warên dualî de hem jî di warê aborî de bi awayekî girîng zêde bûye. Hindistan mezintirîn xerîdarê alavên leşkerî yên Rûsyayê ye û her du welat ji serdema Sovyetê ve têkiliyek stratejîk û dîplomatîk ên bi hêz parve dikin. Rûsya li seranserê Qefqasyaya Başûr û Asyaya Navîn a ji aliyê jeopolîtîk ve girîng e ku li Rûsyayê wekê "nêzîkê derveyî welêt" hatiye binavkirin ku bandoreke siyasî ya girîng çêdike, di heman demê de analîstên siyasî yên biyanî her du herêman wekê beşek ji "hewşa paşîn" a Rûsyayê bi nav kirine.

Di sala 2019an de Vladîmîr Pûtîn bi hevpîşeyên xwe yên G20 re li Osakayê
Rûsya bi Tirkiyeyê re têkiliyeke stratejîk, enerjî û parastinê ya aloz parve dike. Ji ber ku Îran hevalbendeke stratejîk û aborî ye, Rûsya têkiliyên dostane bi Îranê re berdewam dike. Rûsyayê piştî dagirkirina Ûkraynayê di sala 2022an de, bi hevkariya parastinê ya zêde, têkiliyên xwe yên bi Koreya Bakur re bi awayekî girîng pêş xistiye. Di heman demê de, têkiliyên Rûsyayê bi Ûkraynaya cîran û cîhana Rojava re, bi taybetî Dewletên Yekbûyî û welatên hevbeş ên Yekîtiya Ewropî û bi NATOyê re hilweşiyaye.

Di sedsala 21an de Rûsyayê siyaseteke derve ya êrîşkar meşandiye ku armanc dike serdestiya herêmî li Ewropayê misoger bike û bandora xwe ya navneteweyî zêde bike û her wiha xaye kiriye ku bi vê polîtîkayê piştgiriya navxweyî ya ji bo hikûmetê zêde bike. Rûsya destwerdanên leşkerî li dewletên piştî Sovyetê yên Gurcistan û Ûkraynayê û her weha li Sûriyeyê di dema şerê navxweyî yê dirêj de daye destpêkirin ku bandora xwe li Rojhilata Navîn zêde bike û bigihîje armancên xwe yên hêza mezin. Du ji sêyan ji nifûsa cîhanê, bi taybetî welatên pêşketî yên başûrê cîhanê an ji aliyê siyasî ve bêalî ne an jî mêla wan a siyasî ber bi Rûsyayê ve ye. Koma Wagner a ku ji aliyê dewleta Rûsyayê ve dihat fînansekirin, li Afrîkayê û li Sûriyeyê hatiye bicihkirin ku ji bo parastina aramiya siyasî yên li dewletên têkçûyî bi rêya projeksiyona leşkerî û bikaranîna çavkaniyên xwezayî yên herêmî, pêk bîne. Rûsyayê her ku diçe zêdetir hewl da ku bandora xwe li seranserê Arktîkê, Asya û Pasîfîkê û Amerîkaya Latînî berfireh bike.

### Hêz

Dîmenek ji Sukhoi Su-57 ku balafireke şer a nifşê pêncem a hêza hewayî ya Rûsyayê ye
Hêzên çekdar ên Rûsyayê ji hêzên bejayî, hêzên deryayî û hêzên hewayî pêk tên û her wiha du şaxên xizmetê yên serbixwe jî hene ku ji hêzên mûşekên stratejîk û hêzên hewayî pêk hatiye. Ji sala 2025an pê ve, artêş xwedî 1,1 milyon personelên çalak in ku pêncemîn mezintirîn hejmara cîhanê ye û nêzîkî 1,5 milyon personelên cîgir hene. Leşkerî ji bo hemî welatiyên mêr ên di navbera 18-27 salî de mecbûrî ye ku ji bo salekê divê leşkerî bikin.

Rûsya di nav pênc dewletên çekên kîmyewî yên naskirî de ye ku xwediyê depoya herî mezin a çekên kîmyewî ya cîhanê ye ku zêdetirî nîvê çekên kîmyewî yên cîhanê li Rûsyayê ye. Rûsya xwediyê duyemîn fîloya herî mezin a binavbehriyên mûşekên balîstîk e û yek ji wan sê welatên e ku bombebaranên stratejîk bikar tînin e. Ji sala 2023an pê ve, Rûsya xwedî sêyem mezintirîn lêçûnên leşkerî ya cîhanê ye ku 109 milyar dolar xerc dike ku ev yek bi qasî %5,9ê GDPya welat e. Her wiha di navbera salên 2020-2024an de sêyem mezintirîn hinardeya çekan bû û xwedan pîşesaziyek parastinê ya mezin û xwemalî ye ku piraniya alavên leşkerî yên xwe hildiberîne.

### Qanûn, gendelî û sûc

Serokê opozîsyonê Aleksey Navalnî di xwepêşandanên dijî gendeliyê yên seranserî yên 2017-2018an de li Moskowê pêşengiya xwepêşanderan dike. Aleksey Navalnî di sala 2024an de di girtîgehekê Rûsyayê de jiyana xwe jidest daye.
Rûsyaya piştê Sovyetê di bin rejîma Vladîmîr Pûtîn de ji bi celebek kapîtalîzma alîgiran ve hatiye birêvebirin. Sîstema wî ya siyasî bi awayên cûrbecûr wekê kleptokrasî, olîgarşî û plûtokrasî hatiye wesifandin. Rûsya ji sala 2024an pê ve, welatê ewropî ya herî nizm ê di endeksa têgihîştina gendeliyê ya salane ya Transparency International de ye û di nav 180 welatên di lîsteyê de di rêza 154an de ye.

Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê gendelî bi girîngî zêde bûye ku di civakê de wekê yek pirsgirêkên herî girîng hatiye dîtin. Gendeliyê bandorê li gelek sektoran kiriye ku di nav de aborî, hikûmet, sepandina qanûnê, tenduristî, perwerdehî û leşkerî heye. Aboriya siya ya Rûsyayê di sala 2018an de bi qasî ji %44ê GDPya giştî hatibû texmînkirin. Yekîneyên leşkerî yên cezakirinê Bahoz-Z û Bahoz-V di dema Şerê Rûsya Ûkraynayê yê berdewam de, ji sala 2022an vir ve wekê leşkerên êrîşê hatine bikar anîn. Li gorî texmînên BBCyê, nêzîkî 48.000 girtî ji bo Koma Wagnerê şandine herêmên şer.

Daxuyaniya sereke û bingehîn ya qanûnên li Rûsyayê Destûra Bingehîn e. Qanûn, wekê Qanûna Sivîl a Rûsyayê û Qanûna Cezayê ya Rûsyayê, çavkaniyên qanûnî yên sereke yên qanûna Rûsyayê ne. Rûsya li Ewropayê xwediyê nifûsa herî zêde ya girtîyan e û li cîhanê di rêza pêncem de ye ku xwediyê nifûsa herî mezin a girtîyan e. Her çiqas ev hejmar ji sala 2000an vir ve bi rêjeya ji %59 kêm bibe jî, di rêjeya girtinê ya li Ewropayê, di nav rêjeya herî bilind de ye.

### Mafê mirovan

Binpêkirinên mafên mirovan li Rûsyayê ji aliyê rêxistinên pêşeng ên demokrasî û mafên mirovan ve her ku diçe zêdetir têne ragihandin. Bi taybetî, Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî û Çavdêriya Mafên Mirovan dibêjin ku Rûsya ne demokratîk e û mafên siyasî û azadiyên sivîl ên gelek kêm dide welatiyên xwe.

Ji sala 2004an vir ve Mala Azadiyê di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Rûsyayê wekê "ne azad" bi nav kiriye. Ji sala 2011an vir ve yekîneya sixûrî ya ekonomîstê di endeksa demokrasiyê ya xwe de Rûsyayê wekê "rejîmek otorîter" bi nav kiriye û di sala 2024an de ji 167 welatan di rêza 150em de cih girtiye. Di rêzbenda azadiya çapemeniyê ya sala 2024an a rêxistina rojnamevanên bêsinor de, Rûsya di nav 180 welatan de di rêza 162an de ye. Hikûmeta Rûsyayê ji aliyê opozîsyona siyasî û çalakvanên mafên mirovan ve bi berfirehî ji ber hilbijartinên neheq, serkutkirina partî û xwepêşandanên siyasî yên opozîsyonê, çewisandina rêxistinên sivîl û tepeserkirina bi zorê û kuştina rojnamevanên serbixwe û sansûrkirina medyaya girseyî û înternetê hatiye rexnekirin.

## Aborî

Dîmenek ji navenda bazirganiya navneteweyî ya Moskowê
Piştî veguherînek aloz ji modela plansazkirî ya Sovyetê di salên 1990î de, Rûsya xwedî aboriyek bazarê ya tevlihev e ku bi dahata bilind, pîşesazîkirî û bi perspektîva bazarê ya tevlihev e. Li gorî Fona Pereyan a Navneteweyî, Rûsya ji aliyê GDP ya nomînal ve nehem aboriya herî mezin û ji aliyê GDP ya parîteya hêza kirînê ve çarem aboriya herî mezin e. Enflasyon û rêjeya danûstandinê ya hêza kirînê dibe ku ji ber tarîfeyan û lêçûnên din ên danûstandinê ji rêjeya danûstandinê ya bazarê cuda be. Ji sala 2023an vir ve sektora xizmetguzariyê bi qasî ji %57ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre jî sektora pîşesaziyê (%30) tê û di heman demê de sektora çandiniyê jî bi qasî ji %3ê GDP ya giştî ya herî biçûk e. Rûsya bi nêzîkî 73 milyon kesên xebatkarên li welat xwediyê hêzeke kar e ku di cîhanê de heştem mezintirîn hêza kar e. Hevkarê bazirganî yê herî mezin ê Rûsyayê Çîn e.

Pêşveketina mirovî ya Rûsyayê di endeksa pêşveçûna mirovî ya salane de wekê "pir bilind" hatiye destnîşankirin. Bi qasî ji %70ê GDP ya giştî ya Rûsyayê ji aliyê xerckirina dawî ve tê birêvebirin û welat xwediyê diwanzdehem bazara xerîdar a herî mezin a cîhanê ye. Lêbelê newekheviya dahata welat li gorî welatên din ên pêşketî hinek bilind dimîne. Cûdahiya çavkaniyên xwezayî di navbera herêmên federal de bûye sedema newekheviyên aborî yên herêmî. Asta bilind a gendeliyê, kêmbûna dahatên hinardekirina petrolê, kêmbûna hêza kar, revîna sermiyana mirovan û bi temen bûna nifûsê û kêmbûna nifûsê jî astengiyên sereke ne li pêşiya mezinbûna aborî ya pêşerojê ye.

Piştî dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve di sala 2022an de, welat bi dorpêçkirin û kiryarên din ên darayî yên neyînî ji aliyê cîhana rojava û hevalbendên wan ve rû bi rû maye ku armanca wan veqetandina aboriya Rûsyayê ji pergala darayî ya rojavayî ye. Lêbelê Rûsya veguherîna xwe ji bo aboriyeke şer temam kiriye û bi awayekî berfireh li hember van tedbîran berxwedan nîşan daye, aramiya aborî û mezinbûna xwe parastiye ku bi giranî ji aliyê lêçûnên leşkerî yên bilind, zêdebûna xerckirin û mûçeyên malbatan, bêkariya kêm û zêdebûna lêçûnên hikûmetê ve hatiye birêvebirin. Lêbelê enflasyon nisbeten bilind maye û pispor pêşbînî dikin ku ev ceza dê bandorek neyînî ya demdirêj li ser aboriya Rûsyayê bikin.

## Demografî

Nexşeya rêje û belavbûna rûsên etnîkî.
Nifûsa Rûsyayê li gorî daneyên 2021ê 144,7 milyon bû (ji xeynî Kirim û Sevastopol). Rûsya bi nifûsa xwe yê 144 milyonan welatê herî qelebalix ê Ewropayê û nehem welatê herî qelebalix ê cîhanê ye. Li welat serê kîlometre çargoşe 8 nifûs dikeve ku li gorî nifûsê yek ji welatên herî xwedî erda berfirehê cihanê ye. Ji ber hewaya sarê Sîbîryayê piraniya nifûsa Rûsyayê deverên rojavayê Rûsyayê dijîn. Rûsya welatekê bajarvanî ye ku du ji sê parên nifûsê li bajarok û li bajaran dijîn.

Nifûsa Rûsyayê di sala 1993an de gihîştiye 148 milyonan û ji ber ku rêjeya mirina wê ji rêjeya jidayikbûnê zêdetir bûye ku ev yek ji aliyê hinek analîstan wekê qeyraneke demografîk bi nav dikin her ku diçe nifûsa welêt kêm bûye. Di sala 2009an de welat piştê panzdeh salan yekem car mezinbûna nifûsa salane tomar kiribû. Lêbelê ev destkevtiyên nifûsê ji sala 2020an vir ve hatiye winda kirin ku ji ber ku mirinên zêde ji ber pandemiya COVID-19an di salên dawî de bûye sedema kêm bûna nifûsê. Piştî dagirkirina Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê di ku sala 2022an de despê kiriye ji ber kuştiyên leşkerî yên zêde û koçberiya nû ya ku ji ber cezayên girseyî û boykotên rojavayî pêk tê krîza demografîk a li welat kûrtir bûye.

Di sala 2022an de rêjeya jidayîkbûna tevahî li seranserê Rûsyayê hatiye texmîn kirin ku serê her jinek 1.42 zarok dikeve ku ev jî rêjeya herî nizm ê cîhanê ye.

Rûsya dewleteke pirneteweyî ye ku bi gelek pêkhateyên binneteweyî yên bi hindikahiyên cuda ve girêdayî ne. Li seranserê welêt zêdetirî 193 komên etnîkî hene. Di hêjmartina sala 2010an de bi qasî ji %81 ji nifûsa Rûsyayê rûsên etnîkî bûn û ji %19yê ji nifûsa mayî jî ji hindikahiyên etnîkî pêk tên. Bi hindikahiyeke girîng a gelên fîno-ûgrîk û cermenî re ji pêncan çar kes bi eslê xwe ewropî ne ku piraniya wan slavî ne. Li gorî Neteweyên Yekbûyî nifûsa koçberên Rûsyayê sêyem mezintirîn nifûsa koçberiyê ya cîhanê ye ku hejmara wan digihîje 11,6 milyonan ku piraniya wan ji dewletên piştî Sovyetê ne û bi giranî ji Asyaya Navendî ne.

| Bajar an bajarokên herî mezin ên Rûsyayê (Daneyên sala 2025an)
 |
| --- |
| Rêz
 | Nav
 | Mijara federal
 | Nifûs
 | Çîn
 | Nav
 | Mijara federal
 | Nifûs
 |
| 1
 | Moskow
 | Moskow
 | 13.274.285
 | 11
 | Samara
 | Samara Oblast
 | 1.154.223
 |
| 2
 | Saint Petersburg
 | Saint Petersburg
 | 5.652.922
 | 12
 | Rostov-on-Don
 | Rostov Oblast
 | 1.143.123
 |
| 3
 | Novosibirsk
 | Novosibirsk Oblast
 | 1.637.266
 | 13
 | Omsk
 | Omsk Oblast
 | 1.101.367
 |
| 4
 | Yekaterinburg
 | Sverdlovsk Oblast
 | 1.548.187
 | 14
 | Voronezh
 | Voronezh Oblast
 | 1.041.722
 |
| 5
 | Kazan
 | Tatarstan
 | 1.329.825
 | 15
 | Perm
 | Perm Krai
 | 1.027.518
 |
| 6
 | Krasnoyarsk
 | Krasnoyarsk Krai
 | 1.211.756
 | 16
 | Volgograd
 | Volgograd Oblast
 | 1.012.219
 |
| 7
 | Nizhny Novgorod
 | Nizhny Novgorod Oblast
 | 1.198.245
 | 17
 | Saratov
 | Saratov Oblast
 | 886.165
 |
| 8
 | Chelyabinsk
 | Chelyabinsk Oblast
 | 1.176.770
 | 18
 | Tyumen
 | Tyumen Oblast
 | 872.077
 |
| 9
 | Ufa
 | Bashkortostan
 | 1.166.098
 | 19
 | Tolyatti
 | Samara Oblast
 | 662.683
 |
| 10
 | Krasnodar
 | Krasnodar Krai
 | 1.154.885
 | 20
 | Makhachkala
 | Dagestan
 | 625.322
 |

### Ziman

Zimanê rûsî zimanê fermî û zimanê sereke yê axavtina li Rûsyayê ye. Zimanê rûsî zimanê xwemalî yê herî zêde yê li Ewropayê ye ku ji mirovan ve tê axavtin û zimanê herî belavbûyî yê erdnîgarî ya Ewrasyayê ye û di heman demê de zimanê alavî ya herî belavbûyî yê cîhanê ye. Zimanê rûsî yek ji du zimanên fermî yê li Stasyona Fezayê ya Navneteweyî ye û her wiha yek ji şeş zimanên fermî yên Neteweyên Yekbûyî ye.

Rûsya neteweyek pirzimanî ye ku li seranserê welat nêzîkî 100-150 zimanên hindikahiyan têne axavtin. Li gorî kesjimêriya Rûsyayê ya sala 2010an, li seranserê welat 137,5 milyon kes bi zimanê rûsî, 3,1 milyon kes bi bi zimanê tatarî û 1,1 milyon kes jî bi zimanê ûkraynî diaxivîn. Destûra bingehîn mafê dide komar û herêmên xweser ên welat ku ji xeynî zimanê rûsî bi zimanên xwe yên herêmî rêveberiya xwe ava bikin û her wiha destêra bingehîn mafê parastina zimanê wan ên zikmakî û afirandina şert û mercên ji bo xwendin û pêşxistina zimanê xwemalî, ji welatiyan re mîsoger dike. Lêbelê gelek pisporan diyar kirine ku ji ber ku gelek ziman di bin xetereyê de ne, pirrengiya zimanî ya Rûsyayê bi awayekî bilez ber bi kêm bûnê ve diçe.

### Dîn

Dîmenek ji Dêra Xilaskar li ser xwînê ku dêreke ortodoksa rûsî ye
Li gorî destûra bingehîn, Rûsya dewletek sekuler e ku bi fermî azadiya dînî misoger dike. Dînê herî mezin xiristiyaniya ortodoks a rojhilat e ku bi giranî ji aliyê Dêra Ortodoks a Rûsyayê ve tê bireve birin ku bi qanûnî ji ber "rola xwe ya taybetî" di "dîrok û avakirin û pêşxistina manewî û çanda" welat de hatiye nas kirin. Xiristiyanî, îslam, cihûtî û budîzm ji aliyê qanûna Rûsyayê ve wekê dinên "kevneşopî" yên welat hatine nas kirin ku "mîrata wê ya dîrokî" pêk tînin.

Misilmanî duyem dînê herî mezin ê li Rûsyayê ye û di nav piraniya gelên li qefqasyaya bakur û hinek gelên tirk ên li herêma Volga-Ûralê ber belav e. Gelheyên mezin ji Budîstan li Kalmykia, Buryatia, Zabaykalsky Krai têne dîtin ku wan piraniya nifûsa Tûvayê pêk anîne. Nifûseke hindik baweriya xwe bi din ên wekê rodnoverî (neopaganîzma slavî), asîanîzm (neopaganîzma skîtî), paganîzmên etnîkî yên din û tevgerên nav-pagan ên wekê anastasiyanîzma Ringing Cedars, tevgerên cûrbecûr ên hindûîzmê, şamanîzma sîbîryayî û tengrîzm, tevgerên cûrbecûr ên neoteosofîk ên wekê roerichism, tînin hene. Piştê ku wekî dîneke "tundrew" û "ne kevneşopî" hatine ragihandin, hinek kêmneteweyên dînî rastî zilmê hatine û hinek ji wan li welat hatine qedexekirin ku bi taybetî di sala 2017an de Şahidên Yehowa li Rûsyayê hatin qedexekirin û ji wê demê ve rastî zilmê hatine.

Di sala 2012an de rêxistina lêkolînê ya Sreda, bi hevkariya wezareta dadê, Arena Atlas ku pêvekek ji nifûsjimêriya sala 2010an e, weşandiye ku li ser bingeha rapirsiyeke mezin a li seranserê welat, nifûsa dînî û neteweyên Rûsyayê bi berfirehî hêjmartiye. Encamên vê lêkolînê nîşan daye ku ji %47,3ê rûsan xwe wekê xiristiyan diyar kirine ku di nav de ji %41 ortodoksên rûsî, ji %1,5 tenê ortodoks an endamên dêrên ortodoks ên ne rûsî ne, ji %4,1 xiristiyanên bêalî, û kêmtir ji %1 bawermendên kevin, Katolîk an protestan in, ji %25 bawermend bûn bêyî ku girêdayî tu olek taybetî bin, ji %13 ateîst, ji %6,5 misilman, ji %1,2 şopînerên "olên kevneşopî yên ku rêz li xweda û bav û kalan digirin" (rodnovery, paganîzmên din, şamanîzma sîbîryayê û tengrîzm), ji %0,5 budîst, ji %0,1 cihûtî û ji %0,1 hindû bûn.

### Perwerdehî

Dîmenek ji Zanîngeha Dewletê ya Moskowê ku saziya perwerdehiyê ya herî bi prestîj a Rûsyayê
Li Rûsyayê rêjeya xwendin û nivîsandina mezinan hema hema gerdûnî ye û perwerdehiya mecbûrî ji bo 11 salan heye ku bi taybetî ji bo zarokên ji 7 heta 17 û 18 saliyan perwerdehiya mecbûrî heye. Li gorî destûra bingehîn hemî welatî xwedî mafê perwerdehiya bê pere ne. Wezareta perwerdehiyê ya Rûsyayê berpirsiyarê perwerdehiya seretayî û navîn û her wiha perwerdehiya pîşeyî ye û di heman demê de Wezareta Perwerde û Zanistê ya Rûsyayê ku wezareteke perwerdehî ya din e, berpirsiyarê zanist û perwerdehiya bilind e. Desthilatdarên herêmî perwerdehiya li herêman di çarçoveya qanûnên federal ên heyî de di nav deverên berpirsiyariya xwe de birêve dibin. Ji sala 2021an vir ve zêdetirî ji %41ê nifûsa Rûsyayê xwediyê bawernameya lîsansê an jî wekhevê lîsansa bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên mezûnên asta bilind ê li cîhanê ye.

Sîstema perwerdehiya pêşdibistanê ya Rûsyayê pir pêşketî û bijarte ye ku nêzîkî çar ji pênc zarokên di navbera 3 û 6 salî de diçin dibistanên pêşdibistanên zarokan. Dibistana seretayî ji 6 heta 7 salî ji bo yazdeh salan mecbûrî ye û rê li ber wergirtina sertîfîkayek perwerdehiya giştî ya bingehîn vedike. Ji bo sertifîkaya asta navîn du an sê salên din ên dibistanê hewce ne û nêzîkî ji sedî 70-80 ji rûsan perwerdehiya xwe piştî vê astê jî berdewam dikin.

Qebûlkirina peymangehek xwendina bilind bijartî û pir bi reqabet e ku qursên pileya yekem bi gelemperî pênc salan berdewam dikin. Zanîngehên herî kevin û mezin ên Rûsyayê Zanîngeha Dewletê ya Moskowê û Zanîngeha Dewletê ya Saint Petersburgê in. Li seranserê welat deh zanîngehên federal hene.

### Tenduristî

Dîmenek ji Metallurgê li Somayê ku sanatoryomeke ku ji serdema Sovyetê maye
Rûsya bi rêya sîgortaya bijîşkî ya mecbûrî (OMS) ku ji aliyê fona sîgortaya bijîşkî ya mecbûrî ya Federal (FFOMS) ve ku di sala 1993an de hatiye damezrandin, ji bo hemî welatiyên Rûsyayê lênihêrîna tenduristiyê ya gerdûnî û belaş mîsoger dike. Wezareta tenduristiyê ya Federasyona Rûsyayê çavdêriya lênihêrîna tenduristiyê ya neteweyî dike. Sîstema lênihêrîna tenduristiyê ya welat ji salên 1990an vir ve nenavendî bûye û saziyên federal xwedî beşên lênihêrîna tenduristiyê yên herêmî ne û ji sîstema Sovyetê ya navendî û hiyerarşîk veguheriye. Lênihêrîna tenduristiyê ya taybet jî pêşketiye ku ji fona lênêrîna tenduristiyê ya giştî hatiye afirandin.

Rûsyayê di sala 2021ê de ji %7,39ê GDPya xwe ji bo tenduristiyê xerc kiriye. Mesrefên tenduristiyê bi awayekî berbiçav ji welatên pêşketî yên din kêmtir in. Ji sala 2023an vir ve temenê jiyanê ya giştî li Rûsyayê ji dema jidayîk bûnê ve 73 sal e ku ev ji sala 2005an vir ve bi qasî 8 salan zêdetir bûye. Li Rûsyayê, cudahiya zayendî di temenê jiyanê de yek ji wan welatên herî zêde ye ku ji bo jinan 78 û ji bo mêran 68 sal e ku ev cudahî bi navînî 10 sal e. Welat xwedî yek ji rêjeyên nehevsengiyeke di navbera jin û mêran de ye ku serê her jinekê 0,859 mêr dikevin ku ev yek ji ber rêjeya mirina mêran a zêde derketiye holê. Rêjeya mirina dergûşan li Rûsyayê pir kêm e ku ev rêje ji 1000 zayînê zindî 4 mirinên zarokan e.

Nexweşiyên dil û temaran ji nîvê zêdetir mirinên salane li Rûsyayê pêk tînin ku yek ji rêjeyên herî bilind ên cîhanê ye. Rêjeya vexwarina alkolê di dîrokê de wekê pirsgirêka herî mezin a tenduristiyê hatiye dîtin lê ji sala 2008an vir ve ji ber tevdbîrên hikûmetê yên sinordar kêmbûnek berbiçav ê vexarina alkolê çêbûye. Qelewbûn pirsgirêkek tenduristiyê ya berbelav e ku piraniya mezinan li kêleka cixarekêşanê zêde giran an qelew in ku rêjeya kişandina titûnê ya Rûsyayê di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye. Rêjeya xwekuştinê ya bilind a li welat jî wekê pirsgirêkek civakî ya girîng dimîne.

## Çand

Çanda rûsî tevlîheviyek dirêj e ku hêdî hêdî û tevlihev a hêmanên cihêreng nîşan dide ku bi sedsalan ji pêşketin, berfirehbûn û têkiliya bi gelên cûda, tevgerên hunerî û bi çandan re hevdem bû. Rûsyayê bandorek mezin li ser muzîka klasîk, balet, şano, bîrkarî, werzîş, wênesazî û sînemayê kiriye. Nivîskar û fîlozofên rûsî di pêşketina wêje û ramana ewropî de roleke girîng lîstine. Rûsyayê di zanist, teknolojî û keşifkirina fezayê de jî beşdariyên pêşengî kirine.

Rûsya xwediyê 32 Cihên Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye ku 21 ji wan çandî ne û 31 jî di lîsteya demkî de ne. Diyasporaya mezin a cîhanî ya sûsî jî roleke mezin di belavkirina çanda rûsî ya li çaraliyê cîhanê de lîstiye. Sembola neteweyî ya Rûsyayê, bazê du serî ye ku dîroka sembolê vedigere serdema tsardomê û di nîşan welat û di nîşana xanedaniyan de cih digire. Hirça rûsî wekê sembola û dayika rûsî jî gelek caran wekê kesayetiyên neteweyî yên welat hatine binavkirin. Bûkên matryoshka îkoneke çandî ya Rûsyayê ye.

## Nîşe

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Rûsya de hene.