Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Henrik Pontoppidan

Henrik Pontoppidan.
**Henrik Pontoppidan** (jdb. 24ê tîrmehê 1857 li Fredericia; m. 21ê tebaxê 1943 li Kopenhagen) nivîskarekî Danîmarkî bû.

Sala 1917î de bi tevî Karl Gjellerup Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtin. Ew yek ji natûralîstên mezin ên Danîmarka ye. Di nava komeke natûralîstan a bi navê *"Det moderne Gennembrud"* de xebata xwe ya wêjeyî didomîne. Sala ku xelatê distîne kerr dibe, êdî nabihîse. Sala 1927î de hew dikare jiyana xwe ya civakî bimeşîne, îzole dibe.

## Berhemên wî (bi Almanî)

* Die Sandinger Gemeinde (1883, dt. 1905)
* Henrik, der Eisbär Henrik, Hirçê spî (1887, dt. 1903)
* Das gelobte Land - Welatê pesindayî (1891/95, dt. 1908)
* Nachtwache - Panêrê şevê (1894, dt. 1896)
* Der alte Adam - Kal (1894, dt. 1912)
* Hans im Glück - Hans ê bêmirad (1898-1904, dt. 1906)
* Rotkäppchen - Kumsorik (1900, dt. 1904)
* Hans Quast (1907, dt. 1929)
* Totenreich - Dewlemendiya mirinê (1912/16, dt. 1920)
# Rasyonalîzm

**Rasyonalîzm** (ji Latînî *ratio* – ango *aqil*) yek ji ekolên felsefe û lênerîna jiyanê û dinêyê ko bi aqil realîteyan fehm dike. Ew bi felsefeya xwe li hembera Emprîzmê ko agahiyên mirov bi hesên mirov rave dike dime. Ew herdu ekolan çiqas li hembera hev dimên jî emprîst bitunî realîzmê, realîst jî bitunî emprîzmê red nakin. Di ciyawaziya navbera wan de ewê ko rasyonalîst lênerînê xweya dinê li ber gîşkê didina ber aqil, emprîst jî li ber gîşke lênerîna xweyên dinê didina ber hesan.

Rasyonalîzm di sedsala 17'an de li Fransayê derketibû. Pêşenga vê fîlozofiyê René Descartes bû. Descartes fikrên xwe bi zanyarî û felsefeya ko bi geometrî şirove kirinî der xistibûn. Wî digot ko bingehên feresatê bi êqil pêk tê. Yên li ser wê wan bilind kirin jî, mirov dikare bi têkdehatinê(deduktion) çareser bike.

Fîlozofê Holandî Baruch Spinoza û almanî Gottfried Wilhelm Leibniz rasyonalîzma kartezyênî pêşdexist. Fikrên wan li hembera emprîstîn brîtanî John Locke û David Hume disekinî. Dîsa rasyonalîzm bi armanca xweyê agahiyên vebirî li hembera Skeptîzmê disekinî.

Epîstemolojîyê (lêkolîna zanînê) Rasyonalîzmê li felsefe derve di beşên zanyariyên din jî hat nerîtandin.

## Girêdanên derve

* Rasyonalîzm û Empîrîzm
* Aqilparêzî - Rasyonalîzm
# Derûnnasî

**Derûnnasî** yan jî **psîkolojî** şaxeke zanistê ye ku li ser hiş, fikir û tevgera mirovan û candarên din lêkolînan dike. Qada psîkolojiyê tevgerên mirov û candaran, hem diyardeyên zanebûn û hem jî diyardeyên nezanebûnî û pêvajoyên psîkolojîk ên wekî raman, hest û motîvasyonan vedihewîne. Psîkolojî dîsîplîneke akademîkê pir berfireh e ku dikare zanistên xwezayî û zanistên civakî bi hev re lêkolîn bike. Psîkologên biyolojîk li têgihîştina taybetmendiyên nûjen ên mêjî digerin ku dîsîplînê bi zanistên rîşeyê (neuroscience) ve girê bidin. Bi psîkolojiyê zanyarên civakî û psîkolog armanc dikin ku tevgera kes û koman fem bikin.

Ji kesên pispor an lêkolîner re ku bi dîsîplînê re têkildar in wekê psîkolog (hinek caran wekê derûnnas) tê binavkirin. Ji bo qada zanyariyê ya psîkologan li gorî qada pisporiya wan ji bo hinek psîkologan dikare wekî zanyarên tevgerê û ji bo hinek psîkologên din jî dikare wekê zanyarên zihnî (fêmî) werin dabeş kirin. Cûreyek din ên psîkologan pêvajoyên fîzyolojîk û norobiyolojîk ên ku di bin fonksiyon û tevgerên zanyariyê de ne lêkolînên dikin.

Psîkolog beşdarê lêkolînên li ser têgihiştin, zanîn, baldarî, hest, hişmendî, tecrûbeyên subjektîf, motîvasyon, fonksiyona mêjiyê û kesayetiyê dibin. Qada ku psîkolog pê re eleqedar dibin têkiliyên navkesane, berxwedana psîkolojîk, berxwedana malbatê (berxwedana malbatekî li hemberî bûyerên neyînî) û qadên din ên di nav psîkolojiya civakî ne. Di heman demê de hişê bêşiûr jî dihesibînin. Psîkologên lêkolînê rêbazên empîrîk bikar tînin ku têkiliyên sedem û pêwendiyê di navbera guhêrbarên psîkososyal de destnîşan bikin. Hinek ji psîkologên klînîkî û psîkologên şêwirmendiyê baweriya xwe bi şiroveyên sembolîk tînin.

## Psîkolojiya bingehîn an hîmê derûnnasiyê

* Perwerdeya metodên derûnnasiyê, dibistanên derûnnasiyê
* Derûnnasiya giştî
* Derûnnasiya biyolojîk
* Derûnnasiya gihîştinê
* Derûnnasiya civakî
* Derûnnasiya kesayetî û cudatiyê

## Derûnnasiya bi zanîstiyên din re kar dike

* Derûnnasiya klînîkê
* Derûnnasiya aborîzaniyê
* Derûnnasiya perwerdeyê

## Destewajey serekî saykolojî (alfûbêy)

lê ra xiştekêk le desrewajey serekî dete nîşandan, ke derwanête buarêkî Frewan le têoryekan û bernamey xwêndinekan. Desitnîşan bo babete têorîyekan, taybete bo têoriyek yan têoriyekan.

* Hest
* kesayetî
* Nasname
* Xud
* Bîrkirdinewe
* Peresendin

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Danasîna derûnnasiyê
* Bineşaxên derûnnasiyê Girêdana arşîvê 2016-03-14 li ser Wayback Machine
* Di Psîkolojîyê De Rêbaz û Teknîkên Lêkolînê Girêdana arşîvê 2016-03-05 li ser Wayback Machine
* Têkiliya Psîkolojî û Zanistên Din Girêdana arşîvê 2016-03-13 li ser Wayback Machine
* Nêzîkayîtêdanên Psîkolojîk û Taybetmendiyên Wan Girêdana arşîvê 2016-03-13 li ser Wayback Machine
# Pestoya atmosferê

**Pestoya atmosferê**, sepandina hewa vekirî a ku ji ber giraniya hewa atmosferê çêdibe.
Pestoya atmosferê, di histuna cîvayêde bi bilindahîyek 76 cm/Hg dide nîşandan.Amûra ku mirov pê pestoya hewayê dipîvîne pestopîv e.
# Xinhua

| Xinhua
新华通讯社  |
| --- |
| * News agency
* public institution directly owned by State Council
 |
| * 新华通讯社
 |
|  |
| Dewlet | Çîn  |
| Li beşa îdarî | * Pekîn
 |
| Ziman | Çînî  |
| Dema avabûnê | * 1931
 |
| Damezrîner | * Partiya Komunîst a Çînê
 |
| Cihê baregehê | * Pekîn
 |
| Qada xebatê | State media  |
| Adres | 北京市宣武门西大街129号金隅大厦  |
| Malper | www.news.cn  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Xinhua** (bi Çînî 新华通讯社/新華通訊社, *Xīn Huá tōngxùnshè*) ajansa nûçeyan a desthilatdariya Komara Gel a Çînê ye.

Di sala 1931ê de hatiye damezrandin û navenda wê li bajarê Pekînê ye. Pirranî nûçeyên dewleta Çîn di qada navneteweyî de belavdike.

## Girêdanên derve

* Malpera Xinhua (Îngîlîzî)
# Zanîn

**Zanîn** wekî karnav bi ramana hemî wan tiştan e yên ko hatine zanîn û mirov pêhesyaye. Di vê ramana berfireh da zanist û felsefe jî dibin parek ji zanînê. Pênasekirina zanînê ne karekê wesa sanahî ye û yek ji babetên gelek gengeşebar yên felsefeyê ye. Pênaseya kevn a peyva zanînê ew e ya Eflatûnî û dibêjit ko ji bo destenerbûna zanînê dibê sê saloxet hebin: her axivtinek hingî pişkek ji zanînê ye ko bihêt berhozandin, rast bit û bibit bawerî. Hindek kes hene ko dibêjin ev sê saloxet tenê têra hindê nakin ko gotinek bibit zanîn. Pênaseyên berdêl hene: Robert Nozick dibêjit ko zanîn *li pey rastiyê ye*, Simon Blackburn dibêjit ko nabit desteberbûna van saloxetan bi rêyên şaş bihên kirin, Richard Kirkham pêdivî dibînit ko belgeyên bawerî ya axivtinkerî dibê bi rêya mentiqî rastî ya wê baweriyê bikin tiştekê fer û pêdivî.

Lê Wittgenstein bervajî van pênaseyan, piştî hevdijiya Morî, dibêjit ko mirov dikarit bibêjit *Filan bawere ko wesa ye, lê wesa nîne.*, lê mirov nikarit bibêjit *Filan kes filan tiştî dizanit, lê wesa nîne*. Vîtginiştayn pêve diçit û dibêjit ko ev herdu mînak du rewşên jihevcida yên hizirê nîşa nadin, ew du awayên cida yên axivtina li ser hindek tiştên wesa ne ko em li ser wan rêkkevtine. Tiştê ko di wan du mînakan da jihev cida ye ne rewşa hizirî ya axivtinkeran, lê coreyê wî karî ye ko ew dikin. Ji bo mînak, dema kesek *dizanit* ko ava kitrî di kelê daye ramana wê ne ew e ko rewşeka hizirî ya taybet heye. Raman ew e ko ew dibê bi wê gotinê karekî derheqa wê kelîna kitrî da bikit. Vîtginiştaynî bizav kir ko bi rêya lêkolîna li ser bikaranîna *zanînê* di zimanê xweriskî da xwe ji pênasekirina zanînê bidit paş. Wî zanîn wekî rewşeka wekheviya malbatî didît.

Jiber ko her zanînek çemik û têgehan bi xwe ve digirit û bi rêya zaravan anko terman dihêt derbirîn, hevbendî û hevhavildarî ya ziman û zanînê jibo pênasekirinê tiştekê gelek pêdivî û bingehîn e. Li vê dawiyê jî Jonathan Hey ev bi başî berçav kirîye.

## Çavkanî