# Derman

Derman
Bi giştî, xaşxaş cureyekî tiryak e, lê di bijîşkiyê de wekî dermanekî êşbir jî tê bikaranîn, lewra li Kalîforniya (DYA) dikanên xaşxaşfiroşiyê hene.
**Derman**, ji bo qenckirin an jî pêşlêgirtin an jî nasîna nexweşiyan hatiyî ne çêkirin. Her wisa wek berhemên kîmyewî jî tên zanîn.

## Dabeşandin

Derman bi gelek rêyan dikare bê dabeşandin. Mînak bi pênasên kîmyewî an jî bi rêyên sepan an jî bi tesîrdana sîstema biyolojîk an jî tesîrên tedawîker. Sîstema dabeşandin ya belave Sîstema dabeşandina anatomîk a terapeutîk a kîmyewî (koda ATCê) ye. Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê lîsteya dermanên sereke tomar dike.

Mînaka beşên dermanan van dihundirîne :

1. Dermanên dijta (antîpîretîk): tayê kêm dike
2. Dermanên dijêş (analjezîk): êşê kêm dike
3. Dermanên dijmalaryayî (dermanên antîmalaryal): tedawîkerê malarya
4. Dermanên dijbakterî (antîbakteriyel): înhîbekerê mezinbûna mîkroban
5. Dermanên dijseptîk (antîseptîk): pêşlêgirê mezinbûna mîkroban li nêzîkî sotinan,biriyan,birînan
6. Stabîlîzorê madê: Lîtyûm û Valpromîd
7. Replasmana hormon: Premarîn
8. Hebên pêşîlêgirtina ducanîbûnê ên bi riya dev: Enovîd, heba dufaz û heba sêfaz
9. Hişyarker (stîmulan): Metîlfenîdat (Ritalin)
10. Trankîlîzan: meprobamat, klorpromazîn, rezerpîn, klordîazepoksîd, dîazepam û alprazolam
11. Statîn: lovastatîn, pravastatîn û sîmvastatîn

## Tîpên dermansaziyê

### Ji bo sîstema hezmê (Sîstema givêrdar an dehandinê)

* Sîstema hezmê ya jor : antîasîd|, pêşlêgirên refluyê, antîflatulent, antîdopamînerjîk,înhîbîtorên pompa protonê(PPI), antagonîstên H2-reseptorê, sîtoprotektan, analogên prostoglandînê
* Sîstema hezmê ya jêr : laksatîv,antîspazmodîk, antîdiyareîk, sekestranên asîdê zeravê, opiyoîd

### Ji bo sîstema gera xwînê

* Giştî : Blokerên β-receptorê, Blokerên Kalsiyûm Kanalê, dîuretîk, glîkozîtên kardiyak, antîarîtmîk, nîtrat, antîanjînal, vazokonstrûktor, perîferal aktîvator
* Tesîrdarên fişara xwûnê (dermanên antîhîpertansîf) :
* Koagûlasyon : antîkoagûlan, heparîn, dermanên antîplatelet, fîbrînolîtîk, faktorên antîhemofîlîk, dermanên hemostatîk
* Ateroskleroz/înhîbîtorên kolesterolê : ajanên hîpolîpîdemîk, statîn

### Ji bo sîstema rehikan ya navendî

Dermanên tesîrdarên sîstema rehikan ya navendî van dihundirîne: psîkedelîk, hîpnotîk, anestezîk, antîpsîkotîk, antîdepresan (trîsîklîk antîdepresanan, înhîbîtorên monoamîn oksîdazAN, lîtyum û înhîbîtorên selektîf ya reuptakeya serotonîn (SSRI) dihundirîne), antîemetîk, antîkonvûlsan/antîepîleptîk, anksiyolîtîk, barbîtûrat, dermanên nexweşiyên hereketê (mînak;Nexweşiya Parkînson), hişyarker-stîmulan (amfetamînan dihudirîne), benzodîazepîn, sîklopîrolon, antagonîstên dopamînê, antîhîstamînîk, kolînerjîk, antîkolînerjîk, emetîk, kannabînoîd û antagonîstên 5-HT (serotonin)

### Ji bo êş û hiş (dermanên analjezîk)

Beşên sereke yên êşbiran NSAID, opiyoîd û hindek cureyên orfanan wek parasetamol.Dermanên din jî yên wekî anestetîk dikare bo kêmkirina êşê an jî bo tevizandina hiş bê bikaranîn.

### Ji bo nexweşiyên maskûlî-kakûtî

Kategoriyên sereke yên dermanên nexweşiyên maskûlî-kakûtî ev in : NSAID(înhîbîtorên selektîf yên COX-2 dihundirîne),maskûle sistker, dermanên noromûskûler û antîkolînesteraz

### Ji bo çav

* Giştî : blokerên adrenerjîk noronan, astrenjan, okûler lubrîkant
* Teşhîsker: anestezîkên topîkal, sempatomîmetîk, parasempatomîmetîk, mîdriyatîk, sîkloplejîk
* Antîbakteriyel: Dermanên dijbakterî, antîbiyotîkên topîkal, sûlfonamîd, amînoglîkozîd, flurokînolon
* Dermanên Antîvîral
* Antîfungal: îmîdazol, polîen
* Antîînflamatuar: NSAID, kortîkosteroîd
* Antîalerjîk: înhîbîtorên mastsel
* Antîglokom: agonîstên adrenerjîk, beta bloker, înhîbîtorên karbonîk anhîdrazê/hîperosmotîk, kolînerjîk, miyotîk, parasempatomîmetîk, agonîstên prostoglandînê/înhîbîtorên prostoglandînê, nîtroglîserîn

### Ji bo guh,difin û orofarînks

Sempatomîmetîk, antîhîstamîn, antîkolînerjîk, NSAID, steroîd, antîseptîk, anestezîkên lokal, antîfungal

### Ji bo sîstema bêhngirtinê

Bronkodîlator, NSAID, antîalerjîk, antîtussîf, mukolîtîk, dekonjestan, kortîkosteroîd, agonîstên Beta2-adrenerjîk, antîkolînerjîk, steroîd

### Ji bo pirsgirêkên endokrînê

Androjen, antîandrojen, gonadtropîn, kortîkosterîd, hormonê mezinbûnê, însûlîn, antîdiyabetîk(sûlfonîlûreaz,bîguanîd/metformîn, tiyazolîdîndîon, însûlîn), hormonên tîroîdê, dermanên antîtîroîd, kalsîtonîn, dîfosfonat, analogên vasopressîn

### Ji bo sîstema zêdebûn an jî ûrînerê

antîfungal, ajanên alkalînîze, kînolon, antîbiyotîk, kolînerjîk, antîkolînerjîk, antîkolînesteraz, antîspazmodîk, înhîbîtorên 5-alfa redûktazê, blokerên selektîv alfa-1, sîldenafîl, dermanên zayînker

### Ji bo kontrasepsiyonê

* Kontrasepsiyona hormonal
* Ormeloksîfen
* Spermîsîd

### Ji bo zayîn û nexweşiyên jinan

NSAID, antîkolînerjîk, dermanên hemostatîk, antîfîbrînolîtîk, Terapiya Replasmana Homonê (HRT), sererastkerên hestî, agonîstên beta-reseptorê, hormonê hişyarkerê folîkûlê, lûteînîze hormon, LHRH, gamolenîk asîd, înhîbîtorên berdana gonadotropîn, progestojen, agonîstên dopamînê, ostrojen, prostoglandîn, gonadorelîn, klomîfen, tamoksîfen, dîetîlstîlbestrol

### Ji bo çermî

emolîyent, antîprurîtîk, antîfungal, dîsînfektant, skabîsîd, pedîkûlîsîd, berhemên qetranê, retînoîd, analogên vîtamîn D, keratolîtîk, abrasîv, antîbiyotîkên sîstematîk, antîbiyotîkên topîkal, hormon, ajanên deslojîng, eksuda mêjker, fîbrînolîtîk, proteolîtîk, kremên rojê, antîperspîrant, kortîkosteroîd

### Ji bo enfeksiyonê

Dermanên dijbakterî, antîfungal, antîleprotîk, dermanên antîtuberkûloz, Dermanên dijmalaryayî, antîhelmîntîk, emobîsîd, antîvîral, antîprotozoal

### Ji bo sîstema parastinê (sîstema îmmun )

vaksîn, îmmunoglobulîn, îmmunosupresant, înterferon, antîbodiyên monoklonal

### Ji bo nexweşiyên hestokî

antîallerjîk, antîstamînîk, NSAID

### Ji bo xudanbûnê

### Ji bo nexweşiyên neoplastîk

### Ji bo teşhîsê

kontrast medya

### Ji bo otenaziyê

## Sepan

Sepan ji bo nexweşan belavkirina dermanên farmasotîk e.Sê kategoriyên sereke yên sepana derman hene : Enteral (wergirtina dermanî bi rêya devî), Parenteral (dermankirina Sîstema Gerana Xwûnê dihundirîne) û yên din (van rêyên dermankirinê dihundirîne: întranazal, topîkal, înhalasyon û rektal

Sepana dermanan dikare bi dozaj formên wek heb, tablet an jî kapsûl bê kirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* WHO Model List of Essential Medicines
* New Medicines Database | PHRMA Girêdana arşîvê 2010-09-29 li ser Wayback Machine
* Informations and Leaflets of approved pharmaceutical drugs | Diagnosia Girêdana arşîvê 2016-11-13 li ser Wayback Machine
* SuperCYP: Database for Drug-Cytochrome- and Drug-Drug-interactions Girêdana arşîvê 2011-11-03 li ser Wayback Machine