Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Yewnaniya kevn

| Yewnaniya kevn
Ἀρχαία Ἑλληνική  |
| --- |
| * Ziman
* zimanê dîrokî
 |
|  |
| Pêk tê ji | * yewnaniya kevn
* yewnaniya klasîk
* yewnaniya koine
* bêjeya yewnaniya kevn
 |
| * yewnaniya mîkênî

* yewnaniya nûjen
* zimanê tsakonî
* yewnaniya koine
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Yewnaniya kevn** an jî **yewnaniya klasîk** (bi yewnaniya kevn: Ἑλληνική; bi yewnanî: Αρχαία Ελληνική) an jî **grekî** zimanê Yewnanistana kevnare bûye. Li rojhilata Deryaya Navîn derdora di sedsalên 9ê b.z. heta 3ê p.z. de hatiye bikaranîn. Ew ziman îro mirî ye, lê wekê zimanê yewnanî a pêşîn tê hesibandin. Lê gelek cudahî di navbera wan de heye. Cudahiyên di gramer, herfên nivîsandinê û devokan de hene.

## Çavkanî
# Bajar-welat

| Bajar-welat |
| --- |
|  |
| Sîngapûr, bajar-welatekî Asyayê |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Bajar-welat** ew herêm in ko bi tivavî ji aliyê bajêrekî ve dihên rêvebirên û bi giştî serwrî ya xwe ya sîyasî heye. Bi awayekê dîrokî, bajar-welat ser bi deverên ferhengî yên mezintir yên mîna Yewnana Kevnar, Aztek û Maya û bajêr-welatên Îtalya ya Rênêsansê bûne.

Bajar-welat di zemanên berê da mişetir bûne. Herçind e ko wan serwerî ya xwe hebûye jî, lê gelek caran di hevalbendî yên fermî û nefermî da li bin serwerî ya Şayekê Bilind bûne. Ev hevalbendî hindek caran bi darê zorê (mîna Romayê) an jî aştîyane (mîna Hevalbendî ya Polêponizi bûne.

Li çaxên navîn, bajêr-welat nemaze ji saloxetên wan deveran bûn ko niha dibêjinê Almanya, Îtalya û Rûsya. Hindek ji wan Hevalbendiya Hansiyatîk pêkanîn ko jibo heyama çend sedsalan di warê aborî û bazirganiyê da dewrekê pir giring lîst.

## Bajar-welatên Ewropayê

### Monako

Şanişîna Monakoyê bi hemî ramanan ve bajar-welatekê nûdem e: Monaco-Ville bi ramana *bajarê Monako* para şûrekirî ya bajarî ye û bajêrokê navdar Montê Karlo di rastiyê da rendekên bajarî in. Tuxîb anko sînorê axa weltî her sînorê axa bajarî ye (yek dewlet û yek civata bajarî, her yekê jî desthilata xwe heye): Şanişîna Monakoyê û Bajarê Monakoyê.

### Singapûr

Herdu salên ko Singapûr ser bi Malîzyayê ve bû miştî alozî û netenahiyê bûn. Pevçûnên nejadî di navbera piranî ya Çînî û kêmanî ya Malayî li bajêrî mişe bûn. Hukmeta federal ko di bin desthilata Rêxistina Neteweyî ya Yekgirtî ya Malayî (RNYM) da bû digel hukmeta herêmê ko di bin desthilata Partî ya Kar ya Gelêrî (PKG) kevt nav şerî. RNYM ditirsa ko PKG di lihevnegirtinên nejadî da li hikûmeta federal jî piraniyê bi dest xwe ve biînit, lewa li sala 1965ê biryar da ko Singapûrê ji federalîyetê derbikit û wekî hukmeteka xweser niyasî.

Piştî xweserî ya nexwestî ya Singapûrê, wan bilez welat ber bi pêşkevtina pîşesazî (sen'etî) bir û li demeka kurt Singapûr bû yek ji çar welatên ko bi navê "Pilingên Asyayê" dihên niyasîn. Ew niha yek ji bajêrên herî mezin yên cîhanê ye ko armancên wê yên cîhanbajêrî (kosmopolitan) hene.

## Çavkanî
# Alaska

| State of Alaska  Alaska |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**North to the Future  |
| **Sirûd:**Alaska's Flag  Duration: 1 minute and 15 seconds.1:15 |
|  |
| **Alaska li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Juneau

64°Bk, 150°Ra |
| Zimanên fermî | * zimanê inglîzî
* Tlingit
* ik
* Yupik
* Alutiiq
* Aleut
* Dena'ina
* Deg Xinag
* Holikachuk
* Koyukon
* Upper Kuskokwim
* Gwich’in
* Tanana
* Tanacross
* Hän
* Ahtna
* Eyak
* Haida
* Tsimshian
* Tsetsaut
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * Northern Haida
* Central Alaskan Yup'ik
* Holikachuk
* Ahtna
* Lower Tanana
 |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 3 kanûna paşîn 1959 (An Act to provide for the admission of the State of Alaska into the Union)  |
|  •  | Rûerd | 1.717.856 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 733.391 (2020)  |
| Demjimêr | * UTC-9
* UTC+14
* Hawaii–Aleutian Time Zone
* America/Anchorage
 |
| **Malper**   |

**Alaska** eyaleteke Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya ne hevgirtî ye ku li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur e. Eyaleta herî bakur, a herî rojava û a herî rojhilata Dewletên Yekbûyî ye. Giravên Eleutî ji merîdyana 180an derbasê nîvkada rojhilatê dibe.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1960 | 226.167 | —     |
| 1970 | 300.382 | +32,8% |
| 1980 | 401.851 | +33,8% |
| 1990 | 550.043 | +36,9% |
| 2000 | 626.932 | +14,0% |
| 2010 | 710.231 | +13,3% |
| 2015 | 738.432 | +4,0% |
| 2020 | 733.391 | −0,7% |
| Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne  |

## Wêne

* Qeşa li Tengava Frederick a Alaskayê
* Besteleka li Kendava Leconte ya Alaska

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Alaska de hene.
# Hawaii

| Hawaii
Hawaii  |
| --- |
| * Dewletên DYAyê (50)
 |
| * State of Hawaii
 |
|  |
|  **AlaNîşanMertal** |
| Bernav: The Aloha State  |
| ﻿ / ﻿ |
| Dirûşm: Ua Mau ke Ea o ka ʻĀina i ka Pono  |
| Parzemîn | Okyanûsya  |
| Dewlet | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Li beşa îdarî | * Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
 |
| Paytext | * Honolulu
 |
| Ziman | Hawaiian Pidgin, Hawaiʻi Sign Language û zimanê hawaiiyî  |
| Dema avabûnê | * 21 tebax 1959
 |
| Birêvebirin |
|  • Serokê rêveberiyê | Josh Green (2022–)  |
| Rûerd | * 28.311 km²
 |
| Bilindahî | * 925 metre
 |
| Nifûs | 1.455.271 (2020)  |
| Saet | * Hawaii–Aleutian Time Zone
* Pacific/Honolulu
 |
| Malper | portal.ehawaii.gov/  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Hawaii** (bi zimanê hawaiiyî: *Mokuʻāina o Hawaiʻi*) dewleta herî nû ya DYAyê ku di 21ê tebaxa 1959an de bû dewleta 50em a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.

Hawaii ji 137 giravan pêk tê û di nav Okyanûsa Mezin de ye dikeve. Wargeheke turîstîk e. Bi milyonan tûrîst her sal diçin Hawaiiyê û aboriya wê jî li ser turîzmê ye.

## Giravên sereke yên Hawaiiyê

Rêzegirava Hawaiiyê
* Hawaii
* Maui
* Kahoolawe
* Lānai
* Molokai
* Oahu
* Kauai
* Niihau

## Mijarên têkildar

* Girava Hawaiiyê
* Rêzegirava Hawaiiyê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Hawaii de hene.
# Kentucky

| Kentucky
Kentucky  |
| --- |
| * Dewletên DYAyê
 |
| * Commonwealth of Kentucky
 |
|  **AlaNîşan**  |
| Bernav: Bluegrass State  |
| ﻿ / ﻿ |
| Dirûşm: United we stand, divided we fall  |
| Duration: 1 minute and 51 seconds.1:51 Sirûd: My Old Kentucky Home, Blue Moon of Kentucky  |
| Parzemîn | Amerîkaya Bakur  |
| Dewlet | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Li beşa îdarî | * Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
 |
| Paytext | * Frankfort
 |
| Dema avabûnê | * 1 hezîran 1792
 |
| Birêvebirin |
|  • Serokê rêveberiyê | Andy Beshear (2019–)  |
| Rûerd | * 104.659 km²
 |
| Bilindahî | * 230 metre
 |
| Nifûs | 4.505.836 (2020)  |
| Saet | * Eastern Time Zone
* America/New\_York
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Kentakî**, anku **Kentucky** bilêvkirina îngilîzî: [kənˈtʌki] (bi inglîzî: *Kentucky*) yek ji federaldewletên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1910 | 2.289.905 | —     |
| 1920 | 2.416.630 | +5,5% |
| 1930 | 2.614.589 | +8,2% |
| 1940 | 2.845.627 | +8,8% |
| 1950 | 2.944.806 | +3,5% |
| 1960 | 3.038.156 | +3,2% |
| 1970 | 3.218.706 | +5,9% |
| 1980 | 3.660.777 | +13,7% |
| 1990 | 3.685.296 | +0,7% |
| 2000 | 4.041.769 | +9,7% |
| 2010 | 4.339.367 | +7,4% |
| 2015 | 4.425.092 | +2,0% |
| 2020 | 4.505.836 | +1,8% |
| Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne  |

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Kentucky de hene.
# Mîsîsîpî

| Mîsîsîpî
Mississippi  |
| --- |
| * Dewletên DYAyê
 |
| * State of Mississippi
 |
|  **AlaNîşanMertal** |
| Bernav: The Magnolia State  |
| ﻿ / ﻿ |
| Dirûşm: Virtute et armis  |
| Parzemîn | Amerîkaya Bakur  |
| Dewlet | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Li beşa îdarî | * Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
 |
| Paytext | * Jackson
 |
| Ziman | Louisiana French, Natchez û cho  |
| Dema avabûnê | * 10 kanûna pêşîn 1817
 |
| Birêvebirin |
|  • Serokê rêveberiyê | Tate Reeves (2020–)  |
| Rûerd | * 125.443 km²
 |
| Bilindahî | * 91 metre
 |
| Nifûs | 2.961.279 (2020)  |
| Saet | * UTC-6
* Central Time Zone
* America/Chicago
 |
| Malper | www.ms.gov/  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Mîsîsîpî** (bi inglîzî: *Missisippi*) yek ji dewletên federal ên DYA ye.

## Çavkanî
# Ohio

| Ohio
Ohio  |
| --- |
| * Dewletên DYAyê
 |
| * State of Ohio
 |
|  |
|  **AlaNîşanMertal** |
| Bernav: The Buckeye State  |
| ﻿ / ﻿ |
| Dirûşm: With God, all things are possible  |
| Duration: 3 minutes and 1 second.3:01 Sirûd: Beautiful Ohio  |
| Parzemîn | Amerîkaya Bakur  |
| Dewlet | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Li beşa îdarî | * Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
 |
| Paytext | * Columbus
 |
| Ziman | Pennsylvania German  |
| Dema avabûnê | * 1 adar 1803
 |
| Birêvebirin |
|  • Serokê rêveberiyê | Mike DeWine (2019–)  |
| Rûerd | * 116.096 km²
 |
| Bilindahî | * 260 metre
 |
| Nifûs | 11.799.448 (2020)  |
| Saet | * Eastern Time Zone
* America/New\_York
 |
| Malper | ohio.gov  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Ohio** (bilêvkirina îngilîzî: [oʊˈhaɪ.oʊ]) yek ji dewletên DYAyê ye.
# 1953

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1949 |
1950 |
1951 |
1952 |
**1953**
| 1954
| 1955
| 1956
| 1957
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* 1ê kanûna paşîn – Mehmet Uzun (m. 2007), nivîskarekî kurd
* – Hozan Şiyar (m. 2001), hunermendekî kurd
* 21ê tîrmehê – Benazir Bhutto (m. 2007), siyasetmedar û serokwezîreke pakistanî
* – Vedat Aydin – siyasetmedarekî kurd
* 1ê tebaxê – Anders Fogh Rasmussen, siyasetmedar û serokwezîrê berê yê Danîmarkayê

## Mirin

* 5ê adarê – Yosîf Stalîn (jdb. 1878), duyem sekreterê giştî yê YKSSê
# Okyanûs

| Okyanûs |
| --- |
|  |
|  |
| Pêk tê ji | * Ava Deryayê
* derya
* deryaya dorgirtî
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Okyanûs** an jî **oqyanûs**, deryayên herî fireh û kûr û girseyên avê yên herî mezin ên dinyayê ne.

## Etîmolojî

Navê *Okyanûs* ji xwedêyê yewnanî yê mîtolojîk ê Ωκεανός, *Okeanós* tê. Bi tunî %71ên erdê ji okyanûs û deryayên dor pêk tê.

## Okyanûsên dinyayê

* Okyanûsa Pasîfîk (Okyanûsa Pasîfîkê, Pasîfîk)
* Okyanûsa Atlantîk (Okyanûsa Atlantîkê, Atlantîk)
* Okyanûsa Hindî (Okyanûsa Hindê, Hind)
* Okyanûsa Arktîk (Deryaya Qeşayê ya Bakur)
* Okyanûsa Antarktîkayê (Okyanûsa Başûr, Deryaya Qeşayê ya Başûr)

## Galerî

* Okyanûs û parzemînên dinyayê
* Okyanûsên Cîhanê

## Çavkanî
# Încîl

Încîla Johannes Gutenbergê**Kitêba muqedes** an jî **Pirtûka pîroz**, navê berhevkiriya nivîsaran e yên ku ji aliyê bawermendên xiristiyan ve pîroz û peyva Xwedê tên hesibandin.

Încîl ji du beşên esasî pêk tê, yanî ji Peymana Kevin û ji Peyama Nû.

## Wergera Încîlê bi kurdî

Wergereke Pirtûka Pîroz ji aliyê weşanxaneya GBV-DILLENBURG li Eschenburg, Almanya hat pêk anîn. Wergêr Mehmet Sait Alpaslan (Seîdê Dêwreş) û Resul Yildirim (Resûlê Qereqoçanî) bûn. Pirtûk di tebaxa 2004'an de derket û ji 1340 rûpel pêk te.

## Mijarên têkildar

* Încîla Barnabas

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Încîl de hene.
# Stres

**Stres** tê wateya "giraniya borandina jiyanê". Di jiyanê de hêz û giraniyeka her tiştî heye. Di kargehê de, di têkiliyên mirovan de, di malbatê de hwd jiyan xwedî tempoyek e. Ev tempoya han hin caran zora tempoya mirov dibe û mirov xwe di bin giraniyê de hîsdike. Ev e stres.

Stres herçendî negatîv, ewçendî jî pozîtîv e. Stres mirov ditetikîne ku mirov karê xwe di tempoya jiyanê de bike û biserbikeve. Her mirovek xwedî toleransek e. Hin kes zû dikevin stresê, hin jî dereng an kêm.

Stres xwedî vizyonên biyologîk, psîkologîk û fîzyologîk in. Li ser fîzyologiya stresê gelek xebat hatine kirin. Dema organîzmaya mirov bikeve xetereyekê yan bar giran bibe, organîzma dikeve alarmê. Bi her aliyê ve berpêyên xwe nîşandide. Organîzma dixwaze û lêdigere ku serî bi vê rewşa nû re derîne, dengeyekê avabike. Helbet organîzmaya her mirovek gorî taybetiya xwe reaksiyon dide. Heger organîzma serî bi vê rewşa nû re derneyne, ango stres zora mirov bibe, ziyanê dide. Ziyan xwe bi her alî ve dide der. Hin cureyên sîmptomên psîkosomatîk ji ber stresê ne. Herwekî stresa mezin ziyanên biyologîk, fîzyologîk û civakî didin.

Pispor di wê baweriyê de ne ku, jiyana nûjen û tempoya wê gelek ziyanan dide mirovan. Mirov dikare bêje stres, pirsgirêkeka mezin a jiyana nûjen e.
# Reklam

Reklameke kevn 1890
**Reklam** beşeke danasîn, hilberîn û sermayeyê ye.

Di serdema nû de bêyî reklam karsaz nikarin malê xwe bifiroşin lewra kapîtal êdî tixûban nasnake û ji yek cureyê bi hezaran hilberîn ne.

Reklam bi rêbazên afirandêr bandor li daxwaza kirînê ya kiryar kirin e. Wekî tê zanîn di bazarê de dengeya daxwaz û pêşberîkirinê heye. Heger pêşberîkirin zêde lê daxwaz kêm be, karsaz mecbûr dimînin ku berdêla hilberînê erzan bikin. Berevajiya wê jî rast e.

Reklam bi riyên ku bandora xwe bi erzanî û bihêz li kiryar dikin tê kirin. Erzan, lewra reklam jî bi dirav, berdêl tê kirin.

Li Kurdistanê fîrmayên reklamê di destên tirk, ereb û farisan de ne. Kurd bo firotin û danasîna hilberînên xwe karê reklamê bi destê biyanan dikin. Li Kurdistana Azad jî rewş her wiha ye. Kêm be jî di TV yên Kurdan de cih ji reklaman re tê veqetandin daku TV hinde aboriya xwe birêvebibe.

## Hin alav û rêbazên reklamê

* Kovar, rojname
* Televîzyon, radyo û înternet
* Li derveyî derî ango panoyên kolanan
* Sînema
* Rêbazên afirandêr
# Hêkesork

Hêkesork li Romayê li gorî John Frederick Lewis
**Hêkesork,* **cejna vejînê** , **cejna rabûnê**, **zadik** an jî **paskalya** cejneke xiristiyanî û betlaneya çandî ye ku vejîna Îsa ji nav miriyan tê bibîranîn, ku di Peymana Nû de tête diyar kirin ku di roja sêyem de piştî veşartina wî piştî xaçkirina wî ji hêla Romayiyan ve li Çiyayê Golgotayê li dora 30 PZ. Ew lûtkeya Derdên Îsa Mesîh e, ku berî Deynê (an jî Rojiya Mezin), heyamek rojî, parîn û tobeyê ya 40 rojî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
# Sûdan

| Sudan  Sûdan جمهورية السودان  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**النصر لنا  |
| **Sirûd:**Nahnu Jund Allah Jund Al-watan   |
|  |
| **Sûdan li ser nexşeyê** |
| **Paytext** | * Xartûm

 15°Bk, 32°Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê erebî
* zimanê inglîzî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * Sudanese Arabic
* zimanê inglîzî
* Tar Gula
* Afitti
* Tumtum
 |
| Rêveberî | komara federal  |
|  •  | Serokdewlet | Abdel Fattah al-Burhan (2019–)  |
|  •  | Serokwezîr | Abdalla Hamdok (2019–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1 kanûna paşîn 1956  |
|  •  | Rûerd | 1.886.068 kîlometre çargoşe, 1.840.687 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 40.533.330 (2017)  |
| Demjimêr | * UTC+2
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +249 |
| **Malper**   |

**Sûdan** welatekî li rojhilata Afrîkayê ye.

## Dîrok

Welatê Sûdan li sala 1899ê de bi alikariyê Misirê ji aliyê Brîtanyayê ve hate dagir kirin û hikûmeteke anglo-misirî hate ava kirin. Sala 1955ê de Misirê û Brîtanyayê hêzên xwe vekêşandin û dewleta Sûdanê hate ava kirin. Lê ev jî bo pêşeroja dewleta Sûdanê destpêka rojên reş bû. Li parêzgehên başûrê Sûdanê serhildan û şerên gerîllayî hatin destpê kirin.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 2008 | 30.894.000 | —     |
| 2015 | 40.235.000 | +30,2% |
| 2017 | 40.533.330 | +0,7% |
| 2025 | 48.945.000 | +20,8% |
| Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne  |

## Mijarên têkildar

* Sûdana Başûr

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Sûdan de hene.
# Çapemenî

**Çapemenî**, ragihandinê tîne ser ziman. Weke amûrên ragihandinê televizyon, rojname, kovar, radyo, înternet û hwd têne ser ziman. Di roja me de, di temenê ragihandinê de çapamenî gelek şax û lingên wê pêşketine. Di roja me de dema ku bahse çapameniyê tê kirin, qadak giring bahse wê tê kirin. Çapemeni weke rêya ragihandin a gihiştina zanînê û ragihandina rûdaw û pêşveçûnên ku di nava civatê û bigiştî kî li cihanê ku dibin. Mirovê ku têde kar dike Rojnemavan a. Bi nasnema rojnemavantiyê kar dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Çapemenî de hene.
# Keştiya fezayê

Wêneyekî ji keştiya fezayê ya *Mercury*
**Keştiya fezayê** ji bo derketina ji deratmosfer û gerîna li fezayê ew wesayîte hatiye sêwirandin.

Keştiya fezayê yên bi mirov û bêyî mirov henin. Yên bêyî mirov bi qumandayê tê beralîkirin. Deratmosfer û fezayê mîna cîhanê li van deran hewa û oksîjen tune ye. Ji ber wê wesayîtên ên li cîhanê nikare li vir bifire, wekî balafir û firoke.

## Şandina ji fezayê re

Keştî heta deratmosferê bi roketên bihêz ve diçe, piştî ku gihîşt fezayê li vir ser rêgehekê birûne êdî hewce ji roketê re namîne. Li ser rêgehekî dirûne û li dora germiçanga gerdûnî dizivire.

Keştiya yekê ji fezayê re 4ê cotmeha 1957an de bi navê **Sputnik** jî aliyê DYAyê ve hate şandin. Ew keştî nêzî sê mehan ma ser rêgeha xwe.

Niha jî teknolojî gelek pêşketiye ji aliyê ezmannasî ve û hatiye rewşekî wisa ku êdî fezayê re rêwî tên veguhêztin.

Rayedarên NASAyê dibêjin ku demekê kin de êdî em bi lez û bez rêwî veguhêzin fezayê re.

## Girêdanên derve

* NASA: Zanizta Fezayê Girêdana arşîvê 2005-11-08 li ser Wayback Machine
* NSSDC Lêgerîna Keştiya Fezayê Girêdana arşîvê 2014-08-01 li ser Wayback Machine
* Dîroka Keştiya Fezayê
* Serekeyên Fezayê
* Muzexaneya Navneteweyî ya Keştiya Fezayê

## Çavkanî

* **Dîroka Keştiyan(Wîkîpediya Îngilizî)
# Şebenga siyasî

**Şebenga siyasî** awayekê berçavkirina pçgehên cidacida yên hizir û baweriyên siyasî li ser hêlekê an zêdetir ji hêlekê ye. Jibo ko şebengeka siyasî hebit, dibê komeka hizirên cidacida li ser babetekî bi tenê hebin. Sîstemên siyasî yên wesa ko piraniya xelkî bi awayekê gelek eşkira û zelal li ser hindek babetan dabêşî desteyekê an yeka dî dibin û çi destekên dî nakevin navbera wan (mîna lihevnegirtinên navbera netweperweran) bi awayê şebenga siyasî nahên sinfandin.
# Leonardo DiCaprio

| Leonardo DiCaprio |
| --- |
| 2008'an de li Londonê |
|  |
| Navê rastî | Leonardo Wilhelm DiCaprio |
| Jidayikbûn | 11'ê sermawezê 1974 Los Angeles, California |
| Esil | Amerîkan |
| Hevwelatî |  DYA |
| Pîşe | Aktor, fîlmçêker |
| Xebatên navdar | Titanic, Perav |
| Malper | www.leonardodicaprio.com |
|  |
| biguhêre |

**Leonardo Wilhelm DiCaprio** (di 11'ê sermawezê 1974'an li bajarê Los Angeles, California ji dayîk bûye) aktorekî amerîkan e. Gelek xelatên mezin bi destve anîne, wek: Baştirîn Aktorê Xelata Gerdûna Zêrîn li filmê The Aviator ya sala 2004'an û beşdarî di van hemiyan de kiriye: Xelata Oscarê, Screen Actors Guild, British Academy Of Film And Television Arts.
Ewî li sala 1989'an dest bi kar kir û hê jî berdewam dike.

## Destpêka Jiyanê

DiCaprio zaroke êkane li Los Angeles, Kalîforniya dest bi jiyanê kir. Dayika wî ya li Almanya xwedê dayî Irmelin (neé Indenbirken), sekretera parêzeran bî, û bavê wî George DiCaprio çêkerê kovarên komêdî bî. Dayika wî ew bi navê Leonardo Da Vinci rakir, bes Leonardo 1 sal bo dema dayîka wî û babê wî ji hev veqetiyan, bes ew pitir digel dayika xwe bû.

## Fîlmografî

## Çavkanî
# Xwarina bilez

**Xwarina bilez** an jî **Fastfood** (îngilîzî. *fast food* = zû xwarin, bilez xwarin) ji xwarinên di demekê kurt de amade dibin re tê gotin.

Dema mirov behsa xwarina bi lezê dike, pirranî hambûrger, kartolên sorkirî, sosîsên biraştî yan kelandî tên bîra kurdan. Ji ber ku xwarina bi lez bo tenduristiyê ne baş e, jê re di zimanê kolanî de wekî îroniyekê junkfood dibêjin.

Hambûrger, xwarineke tîpîk ê fastfoodê ye

## Xwarina bilez û pêjgeha kurd

Baskên mirîşkan
Xwarina bilez di pêjgeha kurd de ne ewçend cihekê girîng digire. Kurd pirranî li malê, di atmosfera malbatî de, yan heger li xaringehan jî bin, bi hevaltî û civakî xwarinê dixwin. Kurd li ser destexaneyê gelek dimînin, suhbetê dikin. Ji xwe bijîşk jî viya temî dikin. Lewra bo hezmandina xwarinan dem pêwîst e, baş e ku mirov hêdî xwarinê bixwe.

Xwarina bi lez encameke jiyana nûjen e. Li bajaran jiyan divê birêkûpêk û bilez be. Wextê gelekan nîne ku bi hêviya amadebûna xwarinên giran bimîne. Sosîseke kelandî, ketçap, stekanekê kola carnan dibe xwarina danekê.

Fastfoodê sazûmaniya xwaringehan jî guhertiye. Berê garson li pey mişteriyan digeriyan, niha kiriyar bi xwe xwarina xwe digire. Herwiha pergala servîskirin û rûniştinê jî hatiye guhertin.

## Pîşesaziya xwarina bilezê berfireh e

McDonald’s bûye wekî semboleke xwarina bilezê
Zincîre-kargehên xwarina bilezê vebûne û gelek markayên wê derketine. Li bajarên Kurdistanê jî şaxên wan vebûne û vedibin. Di van dikanan de bi diravekê erzan xwarin tên dayîn. Pirranî adan û berkeliyên qerimandî ji sarincan tê derxistin, wan germ dikin û didin muşteriyan. Him ew kar dikin, him jî kiriyar xwarina xwe bilez dixwin.

Lê lêkolînên zanistî dane nîşandan ku xwarina bi lez ziyanê dide laşê mirov.

## Dîrok

Di serdemên antîk de jî xwarina bilez hebûye lê pirranî bi jiyana nûjen re berfireh bûye. Li Kurdistanê kuftefiroş, lazûtfiroş, tablakar ûêd jî xwarinên wiha bilez tên amadekirin û xwarin didin. Lê li Kurdistanê jî hêdî hêdî fastfoodên qerimandî yên li cîhana rojava tên xwarin bipêşdikevin. Xwarina bilezên Kurdistan û Asyayê bi qasî yên rojavayiyan ziyanê nadin laşê mirov.

## Herwiha binêrin

* Convenience Food

## Çavkanî

* Fröschl, Cornelia: *Architektur für die schnelle Küche - Esskultur im Wandel*, Verlagsanstalt Alexander Koch, Leinfelden-Echterdingen 2003, ISBN 3-87422-654-9 (almanî)
* Schlosser, Eric: *Fast Food Gesellschaft*, Riemann Verlag, München 2002, 3-570-50023-3 (almanî)
* Spurlock, Morgan: *Angriff der Killer-Burger Wie Fast Food uns krank macht*. 2006. Droemer/Knaur, ISBN 3-426-77855-6 (almanî)

## Fîlmên li ser babeta xwarina bilezê

* *Super Size Me* ji derhênerê DYAyî Morgan Spurlock (pûşper 2004) - fîlma rexneyê li ser *Fast Food*

## Girêdanên derve

* FAQ der Usenet-Gruppe de.alt.fan.fastfood
* Fast-Food-Konsum im Jugendalter Girêdana arşîvê 2011-07-04 li ser Wayback Machine (almanî)
# WWE

**WWE** kurteya **World Wrestling Entertainment, Inc.** e, kompaniyeke Amerîkayî ye, ya ku bi karê Pro Wrestlingê radibe. Li sala 1952'an hate damezirandin.

## Beşên WWE'yê

WWE sê beşên serekî hene: RAW, SmackDown û ECW, vêga li şûna ECW, NXT heye. Li NXT hindek yarîzanên nû yên FCW tên bo WWE, li destpêke her yarîzanê nû dibejinê Rookie anku hêşta ne profesyonel û her yek profêşnelekê digel bo fêrbinê. Her beşekê yarîzan û yariyên xwe cuda hene, belê hindek caran beşên dî jî gelêk dikin.

Her beşekê kanalên xwe cuda hene, û kanalên pereyên wan hene heyvê carekê PPV *(Pere bo her Yariyê)*, ew divêt mirov bi pere bikirin ji ber yariyên herî giring li ser wan têt xarê, bo nimune: WrestleMania, Royal Rumble, SummerSlam û Survivor Series.

## Yarîzanên WWE'yê

Vêga WWE 70% ya yarîzane bi nav û deng Triple H û jina wî Stephanie McMahon ye, kontora wê ya serekî li Stamford, Connecticut (DYA) ye.

## Çavkanî