# Japon

| 日本国  Japon 日本  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Endless discovery  |
| **Sirûd:**Kimigayo  Duration: 59 seconds.0:59 |
|  |
| **Japon li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Shigaraki Palace (744–745)
* Heijō-kyō (710–784)
* Nagaoka-kyō (784–794)
* Fukuhara-kyō (–1180)
* Edo (1603–1868)
* Heian-kyō (794–1869)
* Tokyo Prefecture (1868–1943)
* Tokyo City (1889–1943)
* Tokyo (De facto, 1943–)

 35°Bk, 136°Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê japonî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê japonî
* Yoron
* Northern Amami Ōshima
* Southern Amami Ōshima
* Tokunoshima
 |
| Rêveberî | padîşahiya destûrî (1947–)  |
|  •  | Serokdewlet | Naruhito (2019–)  |
|  •  | Serokwezîr | Sanae Takaichi (2025–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 3 gulan 1947 (Constitution of Japan)  |
|  •  | Rûerd | 377.972,28 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 123.802.000 (2024)  |
| Demjimêr | * Japan Standard Time
* Asia/Tokyo
* UTC+9
 |
| Hatûçûna ajotinê | * Çep
 |
| Koda telefonê | +81 |

**Japon** (bi japonî: 日本, *Nihon* an jî *Nippon*, navê fermî 日本国, *Nihon-koku* an jî *Nippon-koku*), welatekî giravî yê li rojhilatê Asyayê ye. Japon li Okyanûsa Pasîfîk li beravên bakurê rojhilatê parzemîna Asyayê ye ku li rojava bi Deryaya Japonê ve hatiye dorpêçkirin û li bakur jî ji aliyê Deryaya Oxotskê ve hatiye dorpêçkirin ku li başûr heta Deryaya Çînê ya Rojhilat berdewam dike. Komgirav ên japonî ji çar giravên mezin ên sereke yên ji axa sereke û ji 14.121 giravên biçûk pêk hatiye. Japon ji 47 parêzgehên îdarî û heşt herêmên kevneşopî pêk tê û li dora ji %75 ê ji erdê welat çiyayî û bi daristanên giran e ku çandinî û nifûsa welat li deverên bajarî yên li deştên peravên rojhilat kom bûye. Japon bi nifûsa xwe ya nêzîkî 123 milyon kesan di sala 2026an de bûye 11em welatê herî qelebalix ê cîhanê ye. Tokyo paytext û bajarê herî mezin ê welat e.

Yekem dîroka niştecihvanên komgiravan ku hatiye zanîn vedigere serdema paleolîtîka jorîn, destpêka paleolîtîka japonî ku ev dîrok ji nêzîkî 36.000 salên b.z. vedigere. Di navbera sedsalên 4 û 6an de, padîşahiyên giravê li Nara û paşê jî li Heian-kyō di bin serweriya împeratorekî de hatin yek kirin. Ji sedsala 12an vir be desthilatdariya rastîn ji aliyê arîstokratên leşkerî yên wekê şogun û axayên feodal ên bi navê *daimyō* ve dihat girtin û ji aliyê esilzadeyên şervan ên bi navê samûrayî ve dihat bikaranîn. Piştê serweriya şogûnatên Kamakura û Ashikaga û sedsalek ji dewletên şerker, Japon di sala 1600an de ji aliyê şogûnatê Tokugawa ve hatiye yekkirin ku welat bi polîtîkayeke îzolekirî birêve biriye. Di sala 1853an de floteke amerîkî Japon neçar kiriye ku dest bi bazirganiya bi rojava bike ku ev yek bûye sedema dawiya şogûnatê û vegerandina hêza împeratoriya di sala 1868an de.

Di serdema Meiji de, Japon pîşesazîbûn, nûjenbûn, mîlîtarîzma bilez û kolonyalîzma derveyî welat pêk aniye. Hêzên japon di sala 1910an de Koreyê beşdarê axa xwe dike piştê çend salan, di sala 1937an de jî Çînê dagir kiriye û di sala 1941an de jî bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û hêzên kolonî yên ewropî şer daye destpêkirin ku bi vî awayî wekî hêzek mîhwerê tevlî Şerê Cîhanê yê Duyem bûye.

Piştî ku Japon di Şerê Pasîfîkê de têk çûye û bombebarana atomî ya Hîroşîma û Nagasakiyê ku ji aliyê Amerîkayê ve pêk hatiye, Japon di sala 1945an de radest dibe û dikeve bin dagirkeriya hevpeymanên dijber. Di dehsalên piştre de mezinbûneke bilez a aborî bidestxistiye û bûye yek ji hevalbendên sereke yên Amerîkayê yên ne-NATO. Ji hilweşîna balona bihayê mal û milkên japonî ya di destpêka salên 1990î de welat serdemeke dirêj a bêçalakiya aborî derbas kiriye ku wekê dehsalên winda hatiye binavkirin.

Japon monarşiyeke destûrî ye û li welat qanûndanînek du-odeyî heye ku wekê parêzvanên neteweyî hatiye zanîn. Welat bi berfirehî wekê hêzek mezin hatiye hesibandin û yekane endamê asyayî ya G7 e û yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê ye lê artêşê bi destûrî mafê xwe yê ragihandina şer berdaye. Japon welatekî pêşketî ye ku li gorî GDP ya nomînal yek ji aboriyên herî mezin ên cîhanê ye ku di pîşesaziyên otomatîv, elektronîk û robotîkê de yek ji welatên pêşengên cîhanê ye û di heman demê de beşdarîyên xwe yên girîng di zanist û teknolojîyê de berdewam dike. Welat yek ji wan welatan e ku xwedî temenê jiyanê yê herî bilind ên li cîhanê ye lê belê nifûs welat her ku kêm dibe. Çanda japonî li çaraliyê cîhanê bi awayeke baş tê nas kirin, bi taybetî çanda welat a populer ku di anîmasyon, huner, çîrokên, xwarin, mod, fîlm, muzîk, televîzyon û lîstikên vîdyoyê de ne li cîhanê tê naskirin.

## Bêjenasî

Di zimanê japonî de navê Japon bi kanjiya 日本 tê nivîsandin û wekê *Nihon* an *Nippon* hatiye bilêvkirin. Berî ku zimanê 日本 di destpêka sedsala 8an de were pejirandin, welat li Çînê wekê *Wa* (倭, hatiye binavkirin li Japonê jî li dora sala 757an de ev wekê 和 hatiye guhertin) û li Japonê jî bi navê *Yamato* hatiye naskirin. Nippon, xwendina resen a çînî-japonî ya karakteran, ji bo bikaranîna fermî hatiye qebûlkirin ku di nav de li ser diravên japonê û pûlên posteyê hatiye bikaranîn. *Nihon* bi gelemperî di axaftina rojane de tê bikar anîn û guhertinên di fonolojiya japonî yê di serdema Edo de nîşan dide. Tîpên 日本 tê wateya 'çavkaniya rojê' ku ev têgeh li welatên li deverên rojavayî ya herêmê bi gelemperî wekê "welatê rojê ya ku bilind dibe" hatiye bikaranîn.

Navê "Japon" li ser bilêvkirina çînî ya Min an Wu ya 日本 hatiye çêkirin û bi rêya bazirganiya destpêkê ketiye nav zimanên ewropî. Di sedsala 13an de, Marco Polo bilêvkirina tîpên çînî di zimanê mandarînî ya destpêkê de wekê Cipangu tomar kiriye. Navê kevin ê malayî yê Japon, *Japang* an *Japun* bû ku ji zaravayekî çînî ya peravê başûr hatiye deynkirin û ev peyv ji aliyê bazirganên portûgalî ve ku li başûrê rojhilatê Asyayê bihîstin e û di destpêka sedsala 16an de peyva Japon anîne Ewropayê. Yekem guhertoya navê bi îngilîzî di pirtûkek ku di sala 1577an de hatiye weşandin de hatiye dîtin ku tê de nav di wergera nameyek portûgalî ya sala 1565an de wekê *Giapan* hatiye nivîsandin.

## Dîrok

### Pêşdîrok û dîroka klasîk

Împeratorê efsanewî Jimmu (武天皇 Jinmu-tennō)
Mirovên nûjen nêzîkî 38.000 sal berê (36.000 b.z.) gihîştine Japonê ku destpêka paleolîtîka japonî nîşan dide. Li dora sala 14.500 b.z. (destpêka serdema Jōmon), çandeke nîv-rûniştvanî ya nêçîrvan-berhevkar a ji serdema mezolîtîk heta serdema neolîtîk e ku bi jiyana di avahiyên di bin erdê de û bi çandiniya sereke ve hatiye diyar kirin, derketiye holê. Kelûpelên ji gilê yên vê serdemê di nav kevintirîn mînakên seramîkê yên mayî de ne. Gelê Yayoi yê ku bi zimanê japonî diaxivin ji nîvgirava Koreyê derbarê girava japonî bûne û bi gelê Jōmon re tevlihev bûne. Serdema Yayoi şahidiya danasîna pratîkên nûjen ên wekê çandiniya birincê şil ên ji Çîn û Koreyê û şêwazek nû ya seramîkê û metalurjiyê kiriye. Li gorî evsaneyê, împerator Jimmu (nifşê amaterasu) di sala 660 berî zayînê de li Japonê padîşahiyekê damezrandiye ku rê li ber rêzeke împeratorî ya berdewam vekiriye.

Japon cara yekem di dîroka nivîskî de di pirtûka Han a çînî de ku di sala 111 p.z. de temam bûye, hatiye nivîsandin û li wir Japon wekê welateke sed padîşahiyên piçûk hatiye ravekirin. Piştî sedsalek pirtûka Wei tomar kiriye ku padîşahiya Yamataî (dibe ku behsa Yamato bike) piraniya van padîşahiyan yek kiriye. Budîzm di sala 552an de ji Baekje (padîşahtiyeke koreyî) hatiye Japonê lê pêşketina budîzma japonî bi giranî ji aliyê Çînê ve bi bandor bûye. Tevî berxwedana destpêkê, budîzm ji aliyê çîna serdest ve ku di nav de kesayetiyên mîna Prens Shōtoku ve hatiye pêşve xistin û di destpêka serdema Asuka (592–710) de pejirandineke berfireh bi dest xistiye.

Di sala 645an de hikûmeta bi serokatiya qiral Naka no Ōe û Fujiwara no Kamatari Reformên Taika yên berfireh pêşxistine û bicih anîne. Ev Reform bi reforma axê dest pê kiriye ku li ser bingeha raman û felsefeyên konfuçyûsî yên ji Çînê bû. Wî ferman daye ku hemî erdên li Japonê were neteweyîkirin, bi awayekî wekhev di navbera cotkaran de werin belavkirin û tomarên malbatan wekê bingeha pergaleke bacê ya nû werin çêkirin. Armanca rastîn a reforman ew bû ku navendîbûnek mezintirîn çêbikin û hêza dadgeha împeratoriyê zêde bikin ku ew jî li ser bingeha rêveberiya hikûmî ya Çînê bû. Ji bo fêrbûna nivîsandin, siyaset, huner û dînên çînî, nûner û xwendekaran şandine Çînê.

Şerê Jinshin ê sala 672an, pevçûneke xwînî di navbera prens Ōama û biraziyê wî prens Ōtomo de, bûye katalîzatoreke girîng ê ji bo reformên îdarî yên din. Ev reform bi pejirandina qanûna Taihō gihîştin bilindeyê ku qanûnên heyî yek kiriye û awayê hikûmetên navendî û hikûmetên herêmî yên binî ava kiriye. Ev reformên qanûnî dewleta ritsuryō afirandiye ku sîstemek hikûmeta navendî ya bi şêwaza çînî ava kiriye ku ev hikûmet 500 sal li ser rêveberiya welat maye.

Serdema Nara (710–784) nîşana derketina holê ya dewleteke japonî ye ku navenda dewletê dadgeha împeratorî ya li Heijō-kyō (Nara ya îro) bû. Ev serdem bi derketina holê ya çandeke wêjeyî ya nûjen bi temamkirina Kojiki (712) û Nihon Shoki (720) û her wiha bi pêşxistina huner û avahîsaziya ku ji budîzmê îlhama xwe girtibû, hatiye taybetmendî kirin. Tê bawerkirin ku di salên 735-737an de ji ber nexweşiya xureyê (smallpox) heta sêyeka nifûsa Japonê jiyana xwe jidest daye. Di sala 784an de împerator Kanmu paytext veguhestiye û di sala 794an de li Heian-kyō (Kiotoya îro) wekê paytext diyar kiriye. Vê yekê destpêka serdema Heian (794–1185) nîşan daye ku di vê demê de çandeke xwemaliyên japonî derketiye holê. Çîroka Genji ya Murasaki Shikibu û gotinên sirûda neteweyî ya Japon "Kimigayo" di vê demê de hatine nivîsandin.

### Serdema feodal

Samûrayekî japonî di dema dagirkirina mongolan a Japonê de li keştiyeke mongolan siwar dibin ku di Mōko Shūrai Ekotoba de hatiye nîşandan (1293)
Serdema feodal a Japonê bi derketin û serdestiya çînek serdest a şervanên bi navê samûrayan hatiye kategorîzekirin. Di sala 1185an de piştî têkçûna qebîleya Taira ku ji aliyê eşîra Minamoto ve di Şerê Genpei de hatiye têk birin, samûray Minamoto no Yoritomo li Kamakura hikûmetek leşkerî damezrandiye. Piştî mirina Yoritomo, eşîra Hōjō wekê cîgirên şogûn hatine ser desthilatê. Dibistana Zen a budîzma di serdema Kamakura (1185–1333) de ji Çînê hatiye anîn û di nav çîna samurayan de populer bû.

Şogunatiya Kamakura di salên 1274an û di sala 1281ê de êrîşên mongolan paşve kişand lê di dawiyê de ji aliyê împerator Go-Daigo ve hatiye hilweşandin. Go-Daigo di sala 1336an de ji aliyê Ashikaga Takauji ve hatiye têkbirin û serdema Muromachi (1336–1573) dest pê kiriye. Şogunata Ashikaga ya piştî wê nekarî serwerên şer ên feodal (daimyō) kontrol bike û di sala 1467an de şerekî navxweyî dest pê kiriye û serdema Sengoku (dewletên şer) ya sedsal a dirêj daye destpêkirin.

Di sedsala 16an de, bazirganên portûgalî û mîsyonerên cezûît cara yekem gihîştin Japonê û danûstandina rasterast a bazirganî û çandî di navbera Japon û welatên rojava de dest pê kiriye. Oda Nobunaga teknolojî û çekên agirîn ên ewropî bikar aniye ku gelek *daimyō* yên din desteser bike û bi vê yekê re xurtkirina desthilatdariya wî dest pê kiriye û wekê serdema Azuchi-Momoyama hatiye binavkirin. Piştî mirina Nobunaga di sala 1582an de cîgirê wî, Toyotomi Hideyoshi di destpêka salên 1590î de neteweyê dike yek û di salên 1592 û 1597an de du caran êrîşî Koreyê kiriye û di van her du êrîşan de têk çûye.

Tokugawa Ieyasu di konseya pênc rûspiyan de kurê Hideyoshi wekê wekîlê Toyotomi Hideyori cih girtiye û vê meqamê ji bo bidestxistina piştgiriya siyasî û leşkerî bi kar aniye. Dema ku şerê vekirî dest pê kiriye, Ieyasu di Şerê Sekigahara di sala 1600an de eşîrên dijberan têk biriye. Ew di sala 1603an de ji aliyê împerator Go-Yōzei ve wekê şogun hatiye erkdar kirin û li Edo (Tokyoya îro) şogunata Tokugawa ava kiriye. Şogunatê tevdîrên wekê Buke shohatto ku wekê rêziknameyeke ji bo kontrolkirina *daimyō* ya xweser û di sala 1639an de siyaseta îzoleker a *sakoku* (welatê girtî) ku du sedsal û nîv yekîtîya siyasî ya nerm a wekê serdema Edo (1603–1868) berdewam kiriye, girtiye. Mezinbûna aborî ya Japon a nûjen di vê serdemê de dest pê kiriye ku di encamê de rê (*Kaidō*) û rêyên veguhastina avê û her wiha amûrên darayî yên wekê peymanên pêşerojê, bank û sîgortaya bazirganên birincê yên Osakayê çêbûne. Lêkolîna zanistên rojavayî (rangaku) bi rêya têkiliya bi herêma holendî ya li Nagasakiyê berdewam kiriye. Serdema Edo bûye sedema derketina *kokugaku* (lêkolînên neteweyî), lêkolîna Japonê ye ku ji aliyê japonan ve hatiye lêkolîn kirin.

### Serdema nûjen

Împerator Meiji 明治天皇 1852–1912Împeratoriya Japon û bandora împeratoriyê ya sala 1942an
Hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Komodore Matthew C. Perry şandiye ku Japonê bi darê zorê ji cîhana derve re veke. Sefera Perry ya di tîrmeha sala 1853an de bi çar "keştiyên reş" gihîştiye Ûragayê û di encamê de di meha adara sala 1854an de Peymana Kanagawayê hatiye şanenav kirin. Peymanên bi heman awayê ku paşê bi welatên din ên rojavayî re hatine şanenav kirin, krîzên aborî û siyasî bi xwe re anîne. Îstifaya şogun bûye sedema Şerê Boşînê û damezrandina dewleteke navendî ku bi navê (restorasyona Meiji) împerator re yekgirtî bû. Bi pejirandina saziyên siyasî, dadwerî û leşkerî yên rojavayî, kabîneyê konseya taybet ava kiriye, destûra Meiji xistiye meriyetê (29ê mijdara 1890an) û parlamentoya împeratorî kom kiriye.

Di serdema Meiji (1868–1912) de împeratoriya Japonê wekê dewleta herî pêşketî ya Asyayê û wekê hêzek cîhanî ya pîşesazîkirî derketiye holê ku ji bo berfirehkirina qada bandora xwe şerê leşkerî daye meşandin. Piştî biserketinên di şerê Çîn û Japonê ya yekem (1894–1895) û Şerê Rûs û Japonê (1904–1905) de, Japon kontrola Taywan, Kore û nîvê başûrê Sakhalinê bi dest xistiye û di sala 1910an de Koreyê tevlî axa xwe kiriye. Nifûsa Japonê ji 35 milyon ê di sala 1873an de du car zêde bûye û di sala 1935an de gihîştiye 70 milyonan û di heman demê de veguherîneke girîng ê ber bi bajarvanibûnê ve çêbûye.

Di destpêka sedsala 20an de serdemeke demokrasiya Taishō (1912–1926) pêk hatiye ku di bin siya zêdebûna berfirehbûn û leşkerîkirinê de maye. Şerê Cîhanî yê Yekem rê daye Japonê ku tevlî hêzên hevpeyman bibe ku di dawiyê de bûye sedem ku di sala 1920an de erdên alman ên li Pasîfîkê û Çînê dagir bike. Di salên 1920î de guhertinek siyasî ber bi dewletparêziyê ve, serdemek bêqanûnî ya piştî Erdheja Mezin a Tokyoyê ya 1923an, derxistina qanûnên li dijî muxalefeta siyasî û rêze hewldanên darbeyan li dijî hikumetê pêk hatiye.

Ev pêvajo di salên 1930an de bileztir bûye û çend komên neteweperest ên radîkal derxistiye holê ku dijminatiya wan a li dijî demokrasiya lîberal û dilsoziya wan a ji bo berfirehbûna li Asyayê hevpar bû. Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Çînê kiriye û Mançûrya dagir kiriye ku ev yek bûye sedema avakirina dewleta qûkle ya Mançukuo ya di sala 1932an de ku piştî şermezarkirina dagirkeriyê ji aliyê navneteweyî ve ku di sala 1933an de hatibû şermezar kirin ku di encama vê şermezarkirinê Japon ji komeleya neteweyan vekişiya ye. Di sala 1936an de Japon peymana dij-komintern bi Almanyaya Nazî re şanenav kiriye û bi peymana sêalî ya sala 1940an dibe yek ji hêzên mîhwerê.

Kabîneya Kantarō Suzuki ya di hezîrana 1945an de ku konseya bilind rêveberiya şer bû
Împeratoriya Japonê di sala 1937an de deverên din ên Çînê dagir kiriye û bûye sedema şerê Çîn û Japonê ya duyem (1937–1945). Di sala 1940an de împeratoriyê êrîşî Indoçîna Fransayê kiriye ku ev êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ambargoya petrolê dayne ser Japonê. Di 7 û 8ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hêzên japonî êrîşên ji nişka ve li ser Pearl Harbor, û her wiha li ser hêzên brîtanî ya li Malaya, Sîngapûr û Hong Kongê û êrîşên din pêk aniye ku bi van êrîşan re Şerê Cîhanê yê Duyem li Pasîfîkê dest pê kiriye. Li seranserê deverên ku di dema şer de ji aliyê Japonê ve hatine dagirkirin ku gelek binpêkirin li dijî welatiyên herêmî hatine kirin. Di encama van êrîşan de gelek jin bi darê zorê hatine neçar kirin ku koletiya cinsî qebûl bikin.

Piştî serketinên hevalbendan di çar salên pêş de ku bi dagirkirina Mançuryayê ya ji aliyê Sovyetê ve û bombebarana atomî ya Hîroşîma û Nagasakî ya di sala 1945an de bi dawî bûye ku Japon radest bûnekê bê şert û merc qebûl kiriye. Ev şer bûye sedema mirina bi milyonan kesan ji Japonê û windakirina gelek deverên ku Japonê dagir kiribû ku di nav de deverên wekê Kore, Taywan, Karafuto û Giravên Kurîlê habûn. Hevalbendan, bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî, bi milyonan koçberên japonî ji koloniyên xwe yên berê û kampên leşkerî yên li seranserê Asyayê vegerandin welatê wan û bi vî awayî Împeratoriya Japonê û bandora împeratoriyê ya li ser herêmên ku hatibû dagirkirin bi giranî ji holê rakirine. Hevalbendan dadgeha leşkerî ya navneteweyî ji bo rojhilata dûr ava kirine ku ji xeynî împerator, rêberên din ên japonî ji ber sûcên şer ên japonî werin darizandin.

Di sala 1947an de Japon destûreke bingehîn a nû pejirandiye ku tekez li ser pratîkên lîberal û demokratîk kiriye. Dagirkirina hevpeymanan bi peymana San Fransîskoyê ku di sala 1952an de bi dawî bûye û Japon di sala 1956an de bûye endamê Neteweyên Yekbûyî. Di serdema mezinbûna rekor de Japon bûye duyem aboriya herî mezin ê cîhanê ku ev yek di nîvê salên 1990î de piştî teqîna balona bihayê mal û milkan bi dawî bûye û "dehsala winda" dest pê kiriye ku bûye sedema sekinandina aborî ya Japonê. Di 1ê gulana sala 2019an de, piştî destberdana dîrokî ya împerator Akihito, kurê wî Naruhito dibe împerator û serdema Reiwa dest pê kiriye.

## Erdnîgarî

Nexşeya topografî ya Japonê
Japon ji 14.125 giravan pêk hatiye ku bi hev re, bi paralelekî erdnîgarî li ser peravên Pasîfîk ên Asyayê dirêj dibin. Welat ji Deryaya Okhotskê heta Deryaya Rojhilatê Çînê bi dirêjahiya 3000 kîlometreyê ji aliyê bakurê rojhilat ve ber bi başûrê rojava ve dirêj dibe. Pênc giravên sereke yên welat hene ku ji bakur ber bi başûr ve giravên Hokkaido, Honshu, Shikoku, Kyushu û girava Okînawa ye. Giravên Ryukyu ku girava Okînawa jî di nav de ye, zincîregirva li başûrê Kyushu ye. Giravên Nanpō jî li başûr û li rojhilatê giravên sereke yên Japon e. Giravên japonî bi hev re pir caran wekê arşîpela japonî (komgiravên japonî) têne zanîn. Ji sala 2019an vir ve rûbera axa Japonê 377.975,24 km² ye. Japon bi dirêjahiya 29.751 kîlometreyê xwediyê şeşem xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye. Ji ber giravên xwe yên dûr û dirêj, herêma aborî ya taybet a Japonê heştem mezintirîn herêma cîhanê ye ku bi qasê 4.470.000 km² rûber vedigire.

Arşîpela japonî ji %67 ji qadên daristanî û ji %14 jî ji qadên çandinî yê pêk hatiye. Erdê welat bi giranî asê û çiyayî ye û ji bo qadên jiyanî bi sinor e. Ji ber vê yekê, herêmên guncaw ên jiyanê, bi taybetî li deverên peravê, xwedî rêjeya giran a nifûsa zêde ye ku Japon welatê 40em e ku xwedî nifûsa giran a li serê km² ye. Honshu xwediyê rêjeya giran a nifûsê ya herî bilind e ku ev rêje 450 kes/km² ye û di heman demê de Hokkaido jî xwedî rêjeya giran a nifûsê ya ya herî nizm e ku ev rêje li gorî daneyên sala 2016an 64.5 kes/km² bû. Ji sala 2014an vir ve bi qasî ji %0,5ê tevahiya rûbera Japonê erdên ji nû ve hatine çandin (umetatechi) e. Gola Biwa golek kevnar e û mezintirîn gola ava şirîn a welat e.

Japonya ji ber ku li ser Çembera Agir a Pasîfîkê (an Xeleka Agir a Pasîfîkê) ye ku deverekî erdhejî ya zêde ye ku li welat gelek caran tsûnamî û teqînên volkanî pêk tên. Li gorî Endeksa Xetere ya Cîhanê ya 2016an, Japon xwediyê 17em xetereya herî bilind a karesatên xwezayî ye. Bi tevahî li Japonê 111 çiyayên volkanî yên çalak hene. Erdhejên wêrankar ku pir caran dibin sedema tsûnamiyê, salane bi çend caran de diqewimin ku di erdheja Tokyoyê ya sala 1923an zêdetirî 140.000 kes jiyana xwe jidest dane. Erdhejên mezin ên ku di salên dawiyê de pêk hatine, erdheja mezin a Hanshin a 1995an û erdheja Tōhoku ya sala 2011an e ku bûye sedema tsûnamiyeke mezin.

### Avhewa

Dîmenek ji çiyayê Fujiyê û Shinkansen
Avhewaya Japonê bi piranî nerm e lê ji bakur ber bi başûr ve avhewayeke guherbar heye. Herêma herî bakur, Hokkaido, xwedan avhewayek parzemînî ya şil e ku li giravê zivistanên dirêj û sar û havînên pir germ û hinêk hene. Barîn zêde tuneye lê girav bi gelemperî di mehên zivistanê de bi berf e.

Li herêma Deryaya Japonê, li perava rojavayê Honshuyê, bayên zivistan a bakurê rojava di mehên zivistanê de berfeke zêde ber bi giravê ve tîne. Di mehên havînê de bayê Foehnê carînan dikare germahiyên pir zêde bi xwe re bîne herêmê. Bilindahiya navendî xwedî avhewayek parzemînî ya hundirîn a şil a ji rêzê ye ku cudahiyên germahiyê yên mezin di navbera havîn û zivistanê de hene. Çiyayên herêmên Chūgoku û Shikoku Deryaya Hundir a Seto ji bayên demsalî diparêzin û di tevahiya salê de li deverê hewayeke nerm çêdikin.

Perava Pasîfîkê xwedî avhewayek subtropîkal a şil e ku zivistanên nermtir bi berfên carinan û havînên germ û şil ê ji ber bayê demsalî yê başûrê rojhilat heye. Di heman demê giravên Ryukyu û Nanpōyê jî xwedî avhewayeke subtropîkal in ku bi zivistan û havînan germ e. Nemaze di demsala baranê de, barîn a li giravan pir zêde ye. Demsala sereke ya baranê di destpêka gulanê de li Okinawa dest pê dike û eniya baranê hêdî hêdî ber bi bakur ve diçe.

Di dawiya havînê û destpêka payîzê de, tofan gelek caran barana giran ber bi giravê ve tînin. Li gorî wezareta jîngehê, barana zêde û germahiya zêde di sektora çandiniyê û deverên din de bûye sedema pirsgirêkan. Li gorî wezareta jîngehê, barana zêde û germahiya zêde di sektora çandiniyê û deverên din de bûye sedema pirsgirêkan. Germahiya herî bilind a ku heta niha li Japonê hatiye pîvandin, 41,8 °C e ku di 5ê tebaxa sala 2025an de hatiye tomarkirin.

### Pirrengiyabiyo

Japon ji neh herêmên ekolojîk ên daristanan pêk hatiye ku avhewa û erdnîgariya giravên nîşan didin. Girav ji daristanên pelfireh ên avhewaya şil ên subtropîkal ên li giravên Ryūkyū û Bonin bigire heya daristanên pelfireh ên avhewaya hênik û daristanên tevlihev ên li herêmên bi avhewaya hinek ên li giravên sereke pêk hatine û daristanên pelşûjinî yên avhewaya nerm ên li beşên zivistan ên sar ên giravên bakur diguherin. Li gorî daneyên sala 2019an li Japonê zêdetirî 90.000 cureyên jiyana kovî hebûn ku di nav wan de hirçê qehweyî, makaka japonî, kûçikê rakûn ê japonî, mişkê zeviyê yê piçûk ê japonî û salamanderê mezin ê japonî hebûn. Li Japonê 53 deverên avî yên Ramsar hene. Pênc cih ji ber nirxa xwe ya xwezayî ya berbiçav di lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê de hatine tomar kirin.

### Jîngeh

Di serdema mezinbûna bilez a aborî ya piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, hikûmet û pargîdaniyên pîşesaziyê polîtîkayên jîngehê paşguh kirine ku di encamê de qirêjiya jîngehê di salên 1950 û 1960an de berbelav bûye. Ji bo bersiva fikarên zêdebûyî, hikûmetê di sala 1970î de qanûnên parastina jîngehê derxistiye. Krîza petrolê ya sala 1973an jî ji ber kêmbûna çavkaniyên xwezayî yên Japonê, teşwîqa bikaranîna enerjiya bi bandor bi xwe re aniye.

Japon di Endeksa Performansa Jîngehê ya 2018an de di rêza 20an de ye ku pabendbûna welatekî bi berdewamiya jîngehê dipîve. Japon pêncem welatê cîhanê ye ku herî zêde karbondîoksîtê belav dike. Japon wekê malavan û şanenavkarê Protokola Kyoto ya sala 1997an e ku di bin mecbûriyeta peymanê de ye ku emîsyonên karbondîoksîtê kêm bike û gavên din bavêje ku guherîna avhewayê kêm bibe. Di sala 2020an de, hikûmeta Japonê xayeya xwe ya bêalîbûna karbonê heta sala 2050an ragihandiye. Pirsgirêkên jîngeha li Japonê pirsgirêkên jîngehê qirêjiya hewaya bajaran (NOx, madeyên perçeyî yên daliqandî û jehr), rêveberiya bermahiyan, otrofonksiyona avê, parastina xwezayê, guherîna avhewayê, rêveberiya kîmyewî vedihewîne.

## Rêveberî û polîtîka

Împerator NaruhitoSerokwezîra Japonê Sanae Takaichi
Japon dewletek yekgirtî û monarşiyeke destûrî ye ku tê de desthilata împerator (Tennō) bi roleke merasîmî ve sînordar e. Desthilata rêveberiyê li cihê împerator di destê serokwezîr û kabîneyê de ye ku serweriya wan di destê gelê japonî de ye. Naruhito împeratorê Japonê ye ku piştî ku bavê xwe Akihito di sala 2019an de li ser Textgeha Krîzanthemûmê rûniştiye ku wî cihê bavê xwe girtiye.

Dîmenek ji svahiya Meclîsa Neteweyî
Dezgeha qanûndanînê ya Japonê meclîsa neteweyî ye ku ji parlementoyeke du-meclîsî pêk hatiye. Parlamento ji meclisa nûneran a jêrîn pêk tê ku ji 465 kursiyan pêk hatiye ku her çar salan carekê an jî dema ku tê hilweşandin bi dengdana gel têne hilbijartin û meclisa şêwirmendan a jorîn e ku ji 248 kursiyan pêk hatiye ku endamên meclîsê ji aliyê gel ve têne hilbijartin û şeş salan jî xizmetê dikin. Ji bo kesên ji 18 salî mezintir mafê dengdana gerdûnî heye ku bi dengdana veşartî dikarin dengê xwe ji bo hemî meqaman bikar bînin. Serokwezîr wekê serokê hikûmetê xwediyê desthilatê ye ku wezîrên dewletê erkdar bike û ji kar dûr bixe û piştî ku ji nav endamên meclîsê were destnîşankirin ji aliyê împerator ve tê erkdar kirin. Sanae Takaichi serokwezîra Japonê ye ku piştî di hilbijartina serokatiya Partiya Lîberal Demokrat a 2025an de bi ser ketiye û bi pêkanîna peymanek bawerî û dabînkirinê bi Ishin re, dest bi kar kiriye. Partiya Lîberal Demokrat a muhafezekar a berfireh ji salên 1950î yê vir ve partiya serdest a welet e ku pir caran wekê sîstema sala 1955an hatiye binavkirin.

Di dîrokê de sîstema qanûnî ya Japonî ji qanûna çînî bi bandor bûye ku di serdema Edo de bi rêya nivîsên wekê *Kujikata Osadamegaki* bi awayekî serbixwe pêş ketiye. Ji dawiya sedsala 19an û vir ve pergala dadwerî ya japonî bi giranî li ser bingeha qanûna sivîl a Ewropayê ye ku bi taybetî li ser bingeha qanûn a Almanyayê ye. Japon li ser bingeha qanûna Bürgerliches Gesetzbuch a almanî qanûneke sivîl ava kiriye ku bi guhertinên piştî Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve hê jî di meriyetê de ye. Destûra Bingehîn a Japonê ku di sala 1947an de hatiye pejirandin, destûra bingehîn a herî kevn a cîhanê ye ku heya roja îro nehatiye guhertin. Qanûn ji meclîsa qanûndanînê derdikevin û destûr destnîşan dike ku împerator qanûnên ku ji aliyê meclîsê ve hatine derxistin bipejirîne lê qanûna bingehîn destûrê nade împerator ku li dijî van qanûnên çêkirî derkeve. Beşa sereke ya qanûna Japonî bi navê "Şeş Qanûnan" hatiye binavkirin. Pergala dadgehê ya Japonê li çar astên bingehîn ên wekê dadgeha bilind û ji sê dadgehên astên jêrîn pêk hatine.

### Dabeşên îdarî

Japon ji 47 parêzgeh û herêman pêk hatiye ku her yek ji wan ji aliyê parêzgar û meclîseke hilbijartî ve tê çavdêrîkirin. Di tabloya jêrîn de, parêzgeh li gorî herêman hatine komkirin:

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Nexşeya herêmên Japonê |      **Hokkaido**

---

1. Hokkaido

 | **Tōhoku**

---

2. Aomori
3. Iwate
4. Miyagi
5. Akita
6. Yamagata
7. Fukushima

 | **Kantō**

---

8. Ibaraki
9. Tochigi
10. Gunma
11. Saitama
12. Chiba
13. Tokyo
14. Kanagawa

 | **Chūbu**

---

15. Niigata
16. Toyama
17. Ishikawa
18. Fukui
19. Yamanashi
20. Nagano
21. Gifu
22. Shizuoka
23. Aichi

 |
| **Kansai**

---

24. Mîe
25. Shiga
26. Kyoto
27. Osaka
28. Hyōgo
29. Nara
30. Wakayama

 | **Chūgoku**

---

31. Tottorî
32. Shimane
33. Okayama
34. Hiroshima
35. Yamaguchi

 | **Shikoku**

---

36. Tokushima
37. Kagawa
38. Ehime
39. Kōchi

 | **Kyūshū**

---

40. Fukuoka
41. Saga
42. Nagasaki
43. Kumamoto
44. Ōita
45. Mîyazakî
46. Kagoshima
47. Okînawa

 |

### Têkiliyên derve

Japon hem endamê G7 û hem jî endamê G20 e
Japon ku ji sala 1956an vir ve endama Neteweyên Yekbûyî ye, yek ji wan welatên G4 e ku daxwaza reformkirina konseya ewlekariyê dike. Japon endamê G7, APEC û "ASEAN Plus Three" ye û beşdarê bilindeya rojhilatê Asyayê dibe. Welat pêncem mezintirîn bexşkarê alîkariya geşepêdana fermî ya cîhanê ye ku di sala 2014an de 9,2 milyar dolarê amerîkî bexş kiriye. Di sala 2024an de, Japon xwediyê çarem tora dîplomatîk a herî mezin a cîhanê bû. Ji ber hêza xwe ya aborî û bandora xwe ya siyasî, çandî û leşkerî Japon bi berfirehî wekê hêzek mezin hatiye hesabkirin.

Japon pêwendiyên nêzîk ên aborî û leşkerî bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re berdewam dike û di heman demê de bi Dewletên Yekbûyî re hevpeymaniyeke ewlehiyê jî berdewam dike. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bazareke sereke ye ji bo hinardekirinên japonî û çavkaniyeke sereke ya hawirdekirina japonî ye û bi baregehên leşkerî yên li Japonê, bi biryar e ku bi parastina welat pêk bîne. Di sala 2016an de Japon vîzyona Hind-Pasîfîkê ya azad û vekirî ragihandye ku polîtîkayên wê yên herêmî çarçove dike. Her wiha endameke diyaloga ewlehiyê ya çaralî ("Çaralî") ye ku diyalogeke ewlehiyê ya piralî di sala 2017an de ji nû ve hatiye nûvekirin û armanc dike ku bandora Çînê li herêma Hind-Pasîfîkê, ligel Dewletên Yekbûyî, Awistralya û Hindistanê, bi sinor bike.

Japon bi cîranên xwe re di nav gelek nakokiyên axê de ye. Welat kontrola Rûsyayê ya li ser Giravên Kurîl ên Başûr ku di sala 1945an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetê ve hatine dagirkirin, qebûl neke. Kontrola Koreya Başûr a li ser Zinarên Liancourtê ji ber ku Japon jî îdîa dike ku ew axa wan e bi gelemperî nehatiye qebûl kirin. Pêwendiyên Japon û Çînê hem bi têkiliyên kûr ên aborî û hem jî bi rageşiyên li ser Taywan, ewlehî û Giravên Senkaku hatiye destnîşankirin.

### Hêz

Dîmenek ji keştiya şer a pola Kongō ya hêza parastina deryayî ya Japon
Japon di endeksa aştiya cîhanî ya sala 2024an de welatê sêyem ê asyayî ya bi rêza herî bilind e. Welat ji %1,4ê GDPya xwe ya giştî li ser lêçûna xwe ya parastinê xerc kiriye û di sala 2024an de xwedî sermiyana leşkerî ya dehem a herî mezin ê cîhanê ye. Artêşa welat hêzên parastina xweparastinê ya Japon e ku ji aliyê benda 9an a destûra bingehîn a Japonê ve hatiye sînordarkirin ku mafê Japon a ragihandina şer an jî bikaranîna hêza leşkerî di nakokiyên navneteweyî de napejirîne. Artêş ji aliyê wezareta parastinê ve tê birêvebirin ku ji artêşên hêza parastina bejayî ya Japon, hêza parastina bejayî ya Japon û hêza parastina hewayî ya Japon pêk hatiye. Şandina leşkeran ji bo şerên Iraq û Efxanistanê, ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve yekem şandina leşkerî ya ji bo derveyî welat bû.

Hikûmeta Japonê di siyaseta xwe ya ewlehiyê de guhertinan pêk aniye ku di nav wan de avakirina konseya ewlekariya neteweyî, pejirandina stratejiya ewlekariya neteweyî û pêşxistina rêbernameyên bernameya parastina neteweyî hene. Di sala 2015an de, parlamena Japonê qanûna aştî û ewlehiyê pejirandiye ku rê daye artêşê ku di "rewşa krîzeke hebûnî" de beşdarî şerên biyanî bibe. Di kanûna sala 2022an de serokwezîr Fumio Kishida ferman daye hikûmetê ku heta sala 2027an lêçûna artêşa bi rêjeya ji %65 zêde bike. Aloziyên dawî bi taybetî yên bi Koreya Bakur û Çînê re, nîqaşa li ser rewşa artêşa Japonê û têkiliya artêşê bi civaka japonî re ji nû ve zêde kiriye.

### Bicîhanîna qanûnê

Dîmenek ji navenda departmena polîsên li metropolîtan a Tokyoyê
Ewlekariya navxweyî li Japonê bi giranî ji aliyê departmena polîsên parêzgehê ve tê pêkanîn ku di bin çavdêriya ajansa polîsê neteweyî de ye. Wekê dezgeha koordîne kirina navendî ya departmena polîsên parêzgehê, ajansa polîsên neteweyî ji aliyê komîsyona ewlehiya giştî ya neteweyî ve hatiye birêvebirin.

Tîma êrîşa taybet ji yekîneyên taktîkî yên dijîterorê yên asta neteweyî pêk tê ku bi tîmên li dijî çekên agir ên asta herêmî û bi tîmên li dijîterorê yên NBCyê re hevkariyê dikin. Hêzên ewlehîya peravên Japon avên herêmî yên derdora Japonê diparêze û tevdîrên çavdêrî û kontrola li dijî qaçaxçîtîyê, sûcên hawîrdorê yên deryayî, nêçîrvanîya neqanûnî, korsanîyê, keştîyên sîxurî, keştîyên masîgiriyê yên biyanî yên bê destûr û koçberîya neqanûnî pêk tîne.

Qanûna kontrolkirina çek û şûran xwedîbûna sivîlan a çek, şûr û çekên din bi tundî birêve dibe. Li gorî ofîsa neteweyên yekbûyî ya li ser narkotîk û sûc ku di nav dewletên endam ên Neteweyên Yekbûyî de statîstîkên sala 2018an radigihînin, rêjeyên bûyerên sûcên tundûtûjî yên wekê kuştin, revandin, şîddeta cinsî û dizî li Japonê pir kêm in.

### Mafên mirovan

Civaka japonî bi kevneşopî girîngiyek mezin dide aheng û lihevhatina kolektîv ku ev yek bûye sedema tepeserkirina mafên takekesî. Destûra bingehîn a Japonê cudakariya nijadî û dînî qedexe dike û welat şanenavkarê gelek peymanên navneteweyî yên mafên mirovan e. Lêbelê ti qanûnek li dijî cudakariya li ser bingeha nijad, etnîsîte, dîn an nasnameya zayendî tune ye û saziyek mafên mirovan a neteweyî jî tune ye.

## Aborî

Dîmenek ji avahiyên li Nakanoshima, Osaka ku navendeke darayî ya mezin ê li Japonê ye
Japon piştî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Çîn, Almanya û Hindistanê, ji aliyê GDPya nomînal ve, xwediyê pêncemîn aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê GDPya li gorî hêza kirînê ve jî pêncemîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Ji sala 2023an vir ve hêza kar a Japonê di cîhanê de di rêza dehem de ye ku ji zêdetirî 69,2 milyon karkeran pêk hatiye. Ji sala 2024an vir ve rêjeya bêkariyê li Japonê kêm e û li dora ji u %2,6 e. Rêjeya hejariyê ya welat di nav welatên G7 de duyem rêjeya herî bilind e û ji %15,7ê ji nifûsa heyî pêk pêk tîne. Japon di nav aboriyên pêşketî de xwedî rêjeya deynê giştî ya herî bilind a GDP ye ku bi deynê neteweyî yê ku di sala 2026an de li gorî GDPyê ji %237 hatiye texmînkirin. Yenê japonî piştî dolarê amerîkî û euroyê sêyem mezintirîn diravê rezervî ya cîhanê ye.

Di sala 2024an de, Japon heştem hinardeya herî mezin ê cîhanê bû û şeşem derhanîn a herî mezin ê cîhanê bû. Hinardekirina welat di sala 2024an de gihîştiye ji %22,8ê GDPya welat ya giştî. Di sala 2025an de, bazarên sereke yên hinardeya Japonê bi Çînê (%22,8, tevî Hong Kongê) û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (%18.5) re bû. Hinardeya sereke yê Japonê wesayîtên motorî, berhemên hesin û pola, nîvragihbar û parçeyên otomobîlan bûn. Bazarên sereke yên derhanîn ên Japonê di sala 2025an de Çîn (%23.8) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (%11.4) bûn. Hinardeya sereke yên Japonya makîne û alav, sotemeniyên fosîlî, xwarin, kîmyewî û madeyên xam in.

Guhertoya kapîtalîzm a japonî gelek xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku pargîdaniyên keiretsu bi bandor in û karê jiyanî û pêşveçûna kariyerê ya li ser bingeha pileya bilind di hawîrdora kar a japonî de gelemperî ne. Japon xwedî sektoreke kooperatîf a mezin e ku sê ji deh kooperatîfên herî mezin ên cîhanê li Japonê ne ku di nav de mezintirîn kooperatîfa xerîdaran û mezintirîn kooperatîfa çandiniyê heye. Welat di warî pêşbazî û azadiya aborî di rêza herî bilind ê cîhanê de ye. Welat di sala 2024an de 36,9 milyon geştiyarên navneteweyî kişandiye û di sala 2019an de ji bo geştiyariya hatinê di rêza yanzdehem a cîhanê de cih girtiye. Rapora pêşbazîya geştyarî û geştyarîyê ya sala 2024an, Japon di nav 117 welatan de di rêza sêyem a cîhanê de bi cih kiriye. Dahata welat a geştiyariya navneteweyî di sala 2019an de gihîşt 46,1 milyar dolarê amerîkî.

## Demografî

Ji ser Skytree yê dîmenek ji Tokyoyê. Dîmen ji devera Tokyoya Mezin e ku wekê herêma metropolîtan a herî qelebalix a cîhanê tê qebûlkirin.
Dîroka nifûsa Japonê
Li gorî daneyên sala 2024an nifûsa Japonê ji 123 milyonî zêdetir bû ku ji wan nêzîkî 120 milyon hemwelatiyên japonî bûn. Nifûseke piçûk jî şêniyên biyanî yên mayî yên ku li welat dijîn pêk tîne. Japon yek ji wan welatan ew ku şêniyên welat bilez kal û pîr dibin û xwediyê rêjeya welatiyên pîr û kal ên herî bilind e ku ev nifûs sêyeka nifûsa giştî pêk tîne; ev encama bi zêdebûna zarokan a piştî Şerê Cîhanê yê Duyem e ku piştre jî bi zêdebûna temenê jiyanê û kêmbûna rêjeyên jidayikbûna zarokan pêk hatiye.

Rêjeya giştî ya jidayîk bûna Japonê 1,2 ye ku ji rêjeya guherîna 2,1 ê kêmtir e û di nav rêjeyên herî nizm ên cîhanê de ye û temenê navîn a welat 48,4 e ku temenê navîn a herî bilind ê cîhanê ye. Ji sala 2025an vir ve ji %29,3ê nifûsê ji 65 salî mezintir e an jî ji her çar kesan yek zêdetir ji nifûsa japonî ye. Ji ber ku hejmareke zêde ya ciwanên Japonî nezewicin an jî bêzarok dimînin, tê payîn ku nifûsa Japonê heta sala 2065an dakeve dora 88 milyonan.

Guhertinên di avaniya demografîk de bûne sedema çend pirsgirêkên civakî, bi taybetî kêmbûna nifûsa kar û zêdebûna lêçûnên feydeyên ewlehiya civakî. Hikûmeta Japonê pêşbînî dike ku heta sala 2060an nêzîkî yek kesê di temenê kar de dê ji bo her kesekî keseke bi temen hebe. Carinan teşwîqên koçberî û jidayikbûnê wekê çareseriyek têne pêşniyar kirin ku karkerên ciwan peyda bikin ku piştgiriyê bidin nifûsa bi temen a welat. Di 1ê nîsana 2019an de, qanûna koçberiyê ya sererastkirî ya Japonê hatiye pejirandin ku mafên karkerên biyanî diparêze ku kêmbûna karkeran di hinek beşên kar de kêm bike.

Di sala 2023an de ji %92ê nifûsa japonî li bajaran dijiyan. Li bajarê paytext a Tokyoyê 13,9 milyon (2022) kes dijîn. Tokyo beşek ji devera Tokyoya mezin e ku mezintirîn herêma metropolîtan a cîhanê ye û nêzîkî 37,4 milyon (2024) kes lê dijîn. Japon ji aliyê nîjadî û çandî ve civatek homojen e ku gelê japonî ji %97,4 ê nifûsa welat pêk tîne. Komên etnîkî yên kêmneteweyên li welat gelên xwemalî yên Ainu û Ryukyuan in. Koreyîyên zainichî, çînî, filîpînî, brezîlyayîyên bi piranî bi eslê xwe japonî û perûyîyên bi piranî bi eslê xwe japonî jî di nav komên hindikahîyên piçûk ên Japonê de ne. Burakumin komeke hindikahiyên civakî pêk tînin.

### Ziman

Nîşanên kanjî û hîragana
Zimanê japonî, zimanê neteweyî ya de facto yê Japonê ye û zimanê sereke yê nivîskî û axaftinê ya ku ji aliyê piraniya gelên welat ve tê bikaranîn. Nivîsandina Japonî kanji (tîpên çînî) û du komên kana (nivîsandina kitekitî ya li ser bingeha tîpên rêzkirî û kokî yên ku ji aliyê kanji ve têne bikar anîn) û her wiha alfabeya latînî û hêjmarên erebî bikar tîne. Li Japonê zimanê îngilîzî wekê zimaneke karsaziyê û pêwendiyên navneteweyî roleke girîng dilîze û di astên dibistana seretayî û lîseyê de perwerdehiyeke mecbûrî ye. Zimanê îşaretan ê japonî zimanê îşaretên sereke ye ku li Japonê tê bikaranîn û hinek nasnameyên fermî bi dest xistiye lê bikaranîna vê zimanê di dîrokê de ji ber polîtîkayên cudakar û nebûna piştgiriya perwerdehiyê hatiye astengkirin.

Ji xeynî zimanê japonî, zimanên ryukyuanî (amami, kunigami, okînawanî, miyakoyî, yaeyamayî û yonagunîyî) ku beşek ji malbata zimanê japonî ne ku li zincîregiravên Ryukyuyê têne axavtin. Hêjmareke kêm ên zarokan fêrê van zimanan dibin lê hikûmetên herêmî hewl dane ku di nav civakê de hişmendiya li ser zimanên kevneşopî zêde bikin. Zimanê ainuyî ku zimanekî îzolekirî ye, li ber mirinê ye û heta sala 2014an tenê çend axavtvanên xwemalî mane. Di heman demê de hejmarek zimanên din ji aliyê kêmneteweyên nîjadî, civakên koçber û hejmareke zêde ya xwendekarên zimanên biyanî ve têne hînkirin û bikar anîn ku di nav van zimanan de zimanên wekê koreyî (di nav de zaravayekî cuda yê zainichi ya koreyî), çînî û zimanê portûgalî hene.

### Dîn

Deriyên torii yên perestgeha şîntoyê ya Itsukushima ya li nêzîkî Hîroşîmayê
Destûra bingehîn a Japonê azadiya dînî ya bê kêmasî ji bo welatiyên Japonê garantî dike. Texmînên jorîn nîşan didin ku ji sedî 84–96ê nifûsa japonî baweriya Şîntoyê wekê dînî xwe yên sereke dibînin. Lêbelê ev texmîn li ser bingeha mirovên ku bi perestgehekê ve girêdayî ne hatine kirin ne li ser bingeha hejmara bawermendên rastîn. Gelek japonî baweriya xwe hem bi baweriya şîntoyê û hem jî bi baweriya budîzmê tînin ku dikarin xwe bi herdu dînam ve girêbidin an jî xwe wekî ne-dîndar an xwe giyanî bi nav dikin. Asta beşdarbûnên di merasîmên dînî de wekê kevneşopiyeke çandî ya bilind dimîne, nemaze di festîval û boneyan de wekê serdana yekem a perestgehê ya sersalê japonî beşdarê merasîm an jî rîtûelên dînî dibin. Taoîzm û konfuçyusîzm ên ji Çînê bandor li bawerî û edetên japonî jî kirine.

Di sala 2018an de ji %1 heta %1,5ê nifûsê japonî xiristiyan bûn. Di sedsala dawî de, adetên rojavayî yên ku di destpêkê de ku bi xiristiyaniyê ve girêdayî bûn ku di nav de dawetên bi şêwaza rojavayî, roja evîndaran û noel hene ku di nav gelek japoniyan de wekê edetên sekuler populer bûye.

Li gorî daneyên sala 2016an bi rêjeyeke zêde kesên ku li Japonê baweriya îslamê qebûl dikin, ji koçberên ku li derveyî welat ji dayik bûne pêk hatiye. Di sala 2018an de, li Japonê bi texmînî 105 mizgeft û 200.000 misilman hebûn ku 43.000 ji wan welatiyên japonî bûn. Dînên hindikahî yên din hindûîzm, cihûtî û baweriya baha'î û her wiha baweriyên anîmîst ên aînu ne.

### Perwerdehî

Dîmenek ji avahiya yekem a enstîtuya zanistên tibî ya Zanîngeha Tokyoyê
Ji qanûna bingehîn a perwerdehiyê ya sala 1947an vir ve, perwerdehiya mecbûrî li Japonê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk hatiye ku bi hev re neh sal berdewam dike. Nêzîkî bi tevahiya hemî zarokên Japonî perwerdehiya xwe li dibistana amadeyî ya sêsalî didomînin. Zanîngeha Tokyoyê zanîngeha herî baş ê welat e ku di rêza yekem a Japonê de ye. Ji nîsana sala 2016an vir ve dibistanên cûrbecûr ku nav de dibistana seretayî û dibistana navîn hene bi bernameyeke perwerdehiya nehsalî ya dibistana mecbûrî de hatine yekkirin. Wezareta perwerde, çand, werzîş, zanist û teknolojiyê plan dike ku ev rêbaz li seranserê welêt were pejirandin.

Bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê OECDyê ve tê koordîne kirina, zanîn û jêhatîyên xwendekarên 15 salî yên japonî wekê sêyem çêtirînên cîhanê bi nav kiriye. Japon yek ji welatên OECDyê ye ku di warê xwendin û nivîsandin, bîrkarî (matematîk) û zanistê de bi navînî 520 puanên xwendekaran di warê performansa herî baş de ye û di nav welatên OECDyê de yek ji hêzên kar ên herî zêde xwendewar ên cîhanê ye. Welat di sala 2021ê de ji %7,4ê GDPya xwe ya giştî li ser perwerdehiyê xerc kiriye.

Di sala 2023an de Japon di rêjeya kesên di navbera 25 û 64 salî de ku perwerdehiya bilind wergirtine, bi rêjeya ji %56, di rêza sêyem de bû. Nêzîkî ji %65,5ê japonên ku temenê wan di navbera 25 û 34 salî de ne xwedî formeke perwerdehiya bilind in û ji %34,8ê japonên ku temenê wan di navbera 25 û 64 salî de xwediyê bawernameya lîsansê ne ku ev jî piştî Koreya Başûr di rêza duyem a welatên OECDyê de rêjeya herî zêde ye. Jinên japonî bi rêjeya ji %59an xwedî dîplomeya zanîngehê ne ev rêje di navbera mêran de ji %52 ye ku dîplomeya zanîngehê wergirtine.

### Tenduristî

Dîmenek ji nexweşxaneya Zanîngeha Tokyoyê
Lênêrîna tenduristiyê li Japonê ji aliyê hikûmetên neteweyî û herêmî ve tê peyda kirin. Lêçûna xizmetên bijîşkî yên kesane bi rêya sîstemeke sîgorteya tenduristiyê ya gerdûnî tê pêşkêş kirin ku wekheviya nisbî ya gihîştinê peyda dike û lêçûn ji aliyê komîteyeke hikûmetê ve têne destnîşankirin. Kesên sîgorteya wan ên tenduristiyê tune ye dikarin beşdarî bernameyek sîgorteya tenduristiyê ya neteweyî bibin ku ji hêla hikûmetên herêmî ve tê birêvebirin. Ji sala 1973an vir ve hemî kesên bi temen bi sîgorteya ku ji aliyê hikûmetê ve tê piştgirî kirin ve têne dermankirin.

Japon di sala 2022an de ji %11,42ê GDPya xwe ya giştî li ser tenduristiyê xerc kiriye. Di sala 2020an de, temenê jiyanê yê giştî li Japonê ji dema jidayikbûnê ve 85 sal bû (82 sal ji bo mêran û 88 sal ji bo jinan) ku ev yek temenê herî bilind li cîhanê ye û di heman demê de rêjeya mirina dergûşan (2 ji her 1.000 jidayikbûnên zindî) pir kêm e. Ji sala 1981ê vir ve sedema sereke ya mirinê li Japonê penceşêr e ku di sala 2018an de ji sedî 27ê tevahî mirinan pêk aniye, piştre jî nexweşiyên dil û demaran hatiye ku bûye sedema ji sedî 15ê mirinên li Japonê. Japon xwedî yek ji rêjeyên herî bilind ên xwekuştinê li cîhanê ye ku ev yek wekê pirsgirêkek civakî ya girîng hatiye dîtin. Pirsgirêkeke din a girîng a tenduristiya giştî cixarekêşandin ê di nav mêrên japonî de ye. Japon di nav welatên OECDyê de xwedî rêjeya herî nizm a nexweşiya dil e û di nav welatên pêşketî de jî xwedî asta herî nizm a demansê ye.

## Çand

Çanda japonî ya hemdem ji çandên Asya, Ewropa û Amerîkaya Bakur bi bandor dibe. Hunerên kevneşopî yên japonî karên hunerî yên wekê seramîk, tekstîl, alavên lakkirî, şûr û bûk; performansên bunraku, kabuki, noh, reqs û rakugo û pratîkên din, merasîma çayê, ikebana, hunerên şerî, xetnivîsî, orîgamî, onsen, geisha û lîstik vedihewîne. Japon xwedî sîstemeke pêşketî ye ku ji bo parastin û pêşvebirina hem mal û milkên çandî yên berbiçav û hem jî milkên berbiçav û zezîneyên neteweyî heye. Bîst û du cih di lîsteya mîrata cîhanî ya UNESCOyê de hatine tomar kirin ku hejdeh ji wan xwedî girîngiya çandî ne. Japon wekê hêzek çandî ya super hatiye hesibandin.

## Mijarên têkildar

* Aboriya Japonê

## Nîşe

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Japon de hene.