# Iraq

| Republic of Iraq  Iraq Republic of Iraq  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Sirûd:**Sirûda neteweyî ya Îraqê  |
|  |
| **Iraq li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Bexda

 33°Bk, 43°Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê erebî
* zimanê kurdî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * erebiya standard a nûjen
* Assyrian Neo-Aramaic
* Xwarîn
* Bajelani
* Neo-Mandaic
 |
| Rêveberî | komara federal, federasyon  |
|  •  | Serokdewlet | Letîf Reşîd (2022–)  |
|  •  | Serokwezîr | Muhammad Shia' al-Sudani (2022–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1932  |
|  •  | Rûerd | 437.072 ±1 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 38.274.618 (2017)  |
| Dirav | - Dînarê Iraqî
 |
| Demjimêr | * UTC+3
* Asia/Baghdad
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +964 |

**Iraq** (bi kurdiya navendî: عێراق *ʿÊraq*; bi erebî: العراق *al-‘Irāq*), bi fermî **Komara Iraqê** (erebî: الجمهورية العراقية, *al-Jumhūrīyat al-‘Irāqīya*), dewleteke federal li Rojhilata Navîn e. Başûrê Kurdistan û Herêma Kurdistanê di nav sinorên Iraqê de ne.

## Dîrok

Piştî encamdana Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de Peymana Versayê hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Osmanî dê serxwebûna dewletên ereb bi şerta mandatiya Fransa û Brîtanyayê qebûl bike. Emîr Faysal 23ê tebaxa 1920an de wek keyê Iraqê hate hilbijartin. Li sala 1922an de di Cemiyeta Netewan de ev mafên van dewletan hatin pejirandin. Bi dûçûna vê rêkeftinê Iraq û Filistîn dê di bin berpirsiyariya Brîtanyayê de, Libnan û Sûrî jî dê di bin berpirsiyariya Fransayê de bin. Lê gelên herêmê ev rewş qebûl nekir.

Kurê Şerîfê Mekeyê Huseyîn; Mîr Feysal li dijî Fransayê serhildanek da destpêkirin ku Sûriyê bike di bin desthilata xwe de lê ev serhildan hate vemirandin. Piştî têkçûnê Faysal tê Iraqê. Iraq di bin hikûmraniya brîtanî de bû û baregehên brîtanî ji aliyê mesihiyên sûryanî ve dihatin parastin. Her wiha brîtanî xwest ku Iraq ji layê Mîr Feysal ve bê rêvebirin. Gelek efserên iraqî jî sunî bûn û di bin perwerdehiya Jon tirkan de bûn. Dîroknasê kurd Nejat Abdulla dibêje;

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 | Rêvebirina dewleta navendî ya Iraqê ingilîz, ji layê çandî ve Jon tirk û di pratîkê de jî jakoben bûn
 | ”
 |

Li vê derê di bin mandateriya îngîlîzan de ji çiriya pêşîn a 1922an heta 1933an keyaniya Iraqê dike û dewletê bi rê ve dibe.

#### Mandaya Brîtanî ya Iraqê

 *Gotara bingehîn: Mandaya Brîtanî ya Iraqê*
Mandata Brîtanî ya Iraqê an jî Mandata Brîtanî ya Mezopotamyayê di 23ê tebaxa 1921ê hatiye avakirin. Ev mandat di 3ê çiriya pêşîn a 1932an de wek Keyaniya Iraqê hatiye guhartin. Mandat yekem dewlet e ku piştî osmaniyan li Iraqê ava bûye.

Di navbera brîtanî û Melîk Feysel de, di sala 1930î de peymanek hate destnîşankirin. Bi dûçûna vê peymanê, dewleta Iraqê êdî azad dibe û dibe endamê Cemiyeta Neteweyan.

Berî şerê cîhanî yê duyem di nav dewletên ewropayî de li her derê cîhanê de micadeleyek hebû. Ji ber tirsa ketina almanan bo rojhilata navî di gulana 1941ê de Brîtanyayê cardîn Iraq dagir kir û hikûmeteke nêzî xwe ava kiriye.

#### Keyaniya Iraqê

 *Gotara bingehîn: Keyaniya Iraqê*
Keyaniya Iraqê di 3ê çiriya pêşîn a 1932an li ser desthilata Mandata Brîtanî ya Iraqê hatiye îlankirin. Di sala 1937an de kudetayeke neserketî ji aliyê general Bekîr Sidqî ve hat lidarxistin. Di encamê de Bekîr Sidqî hat kuştin.

Di sala 1955an de hikûmeta Iraqê bi armanca alîkariya berxwedanê û aboriyê bi Tirkiyeyê re Pakta Bexdayê destnîşan kir. Îran, Pakistan û Brîtanya jî tevlî vê hevpeymanê bûn.

Di 14ê tîrmeha 1958an de şoreş li Iraqê pêk hat. Di encamê de Komara Iraqê hate damezrandin.

#### Komara Iraqê

Komara Iraqê di 14a tîrmeha 1958an de bi rûxandina Keyaniya Iraqê hatiye avakirin. Bi avabûna Komara Be'sî ya Iraqê ya di 17ê tîrmeha 1968an de dawî lê hat.

#### Komara Beesî ya Iraqê

Li sala 1968ê de bi rêberiya hindek pisporên leşkerî derbeya leşkerî pêkhat, di encamê grûpeke têkildarî partiya Be's bû desthilat, û Komara Beesî ya Iraqê di 17ê tîrmeha 1968an de bi rûxandina Komara Iraqê hatiye avakirin. Di nav vê grûpê de jî Sedam Huseyn jêhatî bû û xwe dida pêş.

Serokê dewleta Iraqê, Sedam Huseyn ji tevlîheviyên piştî şoreşa îslamî li Îranê, fersend dît ku êrîşî Îranê bike. Dixwast ku parêzgeha Xûzistanê ku gelheya wê bi giştî ereb in û hemî nefta Îranê ji wir derdikeve, bixe nav axa Iraqê. Di 22ê îlona 1980an de Iraqê êrişî Îranê kir. Vî şerî heşt salan berdewam kir û di 20ê tebaxa 1988an de bi agirbestekê bi dawî bû.

Piştî Şerê Iraqê bi avabûna Komara Iraqê ya di 9ê nîsana 2003an de dawî li Komara Beesî ya Iraqê hat.

### Sedsala 21ê

#### Şerê Iraqê

Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û hevalbendên wê di 20ê adara 2003an de bi hincêta ku Iraq xwedî çekên komkujî bû li dijî Iraqê şerekî îlan kir. Giraniya şer li ser milê şervanên DYA û Brîtanyayê bû, lê hejmareka kêm ji şervanên welatên mîna Polonya, Danîmarka, Spanya û Awistralyayê jî arîkariya wan kir. Piştevan anko hevalbendên DYAyê di nava Iraqê de hêzên pêşmerge yên herdu partiyên siyasî yên serekî yên Başûrê Kurdistanê anko Partiya Demokrat a Kurdistanê û Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê û hinek hêzên erebî bûn. Di encama wî şerî da desthilata Sedam Huseyn li Iraqê bi dawî bû.

Ew şer bi awayekî fermî di roja 1ê gulana sala 2003an bi dawî bû, lê şerê desthilatdariya nû ya Iraqê û dijbêrên wê heta îro jî dewam dike. Lewma jî gelek welatên din hatin rêza hevalbendên Amerîkayê (mîna Korêya Başûr) û hindek jî ji rêza wan derçûn.

Di 8ê adara 2004an de Destûra bingehîn a Demkî ya Rêvebirinê hate îlamkirin. 8ê hezîrana 2004an jî Neteweyên Yekbûyî ev makezagon pejirand.

20ê kanûna paşîn a 2005an li tevahiya Iraqê hilbijartin hatin kirin. Di encamê de hikûmeta nû hate hilbijartin.

## Dabeşên îdarî

### Parêzgehên Iraqê

|  | * Bexda (bi erebî: بغداد‎)
* Selahedîn (bi erebî: صلاح‌الدین‎)
* Diyala (bi erebî: دیاله‎)
* Wasit (bi erebî: واسط‎)
* Meysan (bi erebî: میسان‎)
* Besre (bi erebî: بصره‎)
* Zîqar (bi erebî: ذي قار‎)
* Misena (bi erebî: المثنی‎)
* Qadisiye (bi erebî: القادسیة‎)
* Helebce
 | * Babîl (bi erebî: بابل‎)
* Kerbela (bi erebî: کربلا‎)
* Necef (bi erebî: نجف‎)
* Enbar (bi erebî: الأنبار‎)
* Nînewa (bi erebî: نینوا‎)
* Dihok (bi erebî: دهوك‎)
* Hewlêr (bi soranî: هه‌ولێر‎, bi erebî: أربیل‎, lat. *Erbîl*)
* Kerkûk (bi erebî: کرکوک‎)
* Silêmanî (bi erebî: السلیمانیة‎)
 |

## Demografî

### Nifûs

Nifûs li gorî salan|

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1960 | 7.289.759 | —     |
| 1961 | 7.475.354 | +2,5% |
| 1962 | 7.674.220 | +2,7% |
| 1963 | 7.888.914 | +2,8% |
| 1964 | 8.122.200 | +3,0% |
| 1965 | 8.375.791 | +3,1% |
| 1966 | 8.651.167 | +3,3% |
| 1967 | 8.947.399 | +3,4% |
| 1968 | 9.260.685 | +3,5% |
| 1969 | 9.585.576 | +3,5% |
| 1970 | 9.917.982 | +3,5% |
| 1971 | 10.255.904 | +3,4% |
| 1972 | 10.599.846 | +3,4% |
| 1973 | 10.951.169 | +3,3% |
| 1974 | 11.312.304 | +3,3% |
| 1975 | 11.684.585 | +3,3% |
| 1976 | 12.068.300 | +3,3% |
| 1977 | 12.461.337 | +3,3% |
| 1978 | 12.859.762 | +3,2% |
| 1979 | 13.258.367 | +3,1% |
| 1980 | 13.653.358 | +3,0% |
| 1981 | 14.045.450 | +2,9% |
| 1982 | 14.435.914 | +2,8% |
| 1983 | 14.822.565 | +2,7% |
| 1984 | 15.202.850 | +2,6% |
| 1985 | 15.576.396 | +2,5% |
| 1986 | 15.941.197 | +2,3% |
| 1987 | 16.301.879 | +2,3% |

 |

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1988 | 16.672.907 | +2,3% |
| 1989 | 17.073.500 | +2,4% |
| 1990 | 17.517.521 | +2,6% |
| 1991 | 18.009.865 | +2,8% |
| 1992 | 18.547.047 | +3,0% |
| 1993 | 19.123.947 | +3,1% |
| 1994 | 19.731.733 | +3,2% |
| 1995 | 20.363.138 | +3,2% |
| 1996 | 21.017.108 | +3,2% |
| 1997 | 21.693.597 | +3,2% |
| 1998 | 22.387.179 | +3,2% |
| 1999 | 23.091.408 | +3,1% |
| 2000 | 23.801.156 | +3,1% |
| 2001 | 24.516.842 | +3,0% |
| 2002 | 25.238.267 | +2,9% |
| 2003 | 25.959.531 | +2,9% |
| 2004 | 26.673.536 | +2,8% |
| 2005 | 27.377.045 | +2,6% |
| 2006 | 28.064.095 | +2,5% |
| 2007 | 28.740.630 | +2,4% |
| 2008 | 29.429.829 | +2,4% |
| 2009 | 30.163.199 | +2,5% |
| 2010 | 30.962.380 | +2,6% |
| 2011 | 31.760.020 | +2,6% |
| 2012 | 32.578.209 | +2,6% |
| 2013 | 33.417.476 | +2,6% |
| 2016 | 37.202.572 | +11,3% |
| 2017 | 38.274.618 | +2,9% |

 |
| Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne  |

### Ziman

76% Iraqê bê Zimanê erebî diaxifin, 10% bê Zimanê kurdî diaxifin, an ji bê kurmancî, Soranî û Hewramî. 15% bê Turki, Suryanî û Lurî diaxifin.

### Dîn

95% - 98% ji niştecihên Iraqê misilman (64% - 69% şiî û 29% - 34% sunî) in. 1% jî mesihî û 1-4% yên din e.

## Mijarên têkildar

* Konseya Bilind a Îslamî ya Iraqê
* Hereketa Nuceba
* Ketîbeyên Iraqê yên Hîzbullahê
* Heşda Şebî
* Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê
* Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Iraqê
* Têkiliyên Îran û Iraqê
* Têkiliyên Tirkiyeyê û Iraqê

## Çavkanî

### Not

### Jêder

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Iraq de hene