Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Balinde

| Balinde
 |
| --- |
|  |
| Çûkên cure bi cure
 |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Heywan |
| Filûm:
 | Stûnpiştdar |
| Binefilûm:
 | Guhandar |
| Bir:
 | Aves L., 1758 |
| Bineçîn
 |
| * †Archaeornithes \*
* †Enantiornithes
* †Hesperornithes
* †Ichthyornithes
 |

**Balinde**, **firinde**, **çûk** an jî **teyr û tû** (*Aves*), bira ku hemû canewerên bi per yên ku difirine.

Di gelek devokên kurdî de ji bo bilindeyê çûk jî tên bikaranîn lê bi rastî çûk firindeyên biçûk in. Navê xwe ji biçûkiyê xwe tê. Teyr jî firindeyên mezin in. Ji wan gelek cure yên neçîrvan in. Pê re dibêjin firindeyên dirende balindeyên dirende an teyrên seyfî.

## Şayes

### Anatomî

**Morfolojiya çivîkê**:
1. Nikul
 2. Ser
3. Reşika çav
4. Bibiya çav
5. Pişt
6.
 7. Pûrtên sermil
 8.
 9.
 10.
 11. Perikên dest
 12. Qûn
 13. hêt an ran
 14. Girêçka navbera lûleqa stûr û bazinê pê
 15. Bazinê pê
 16. Pê
 17. Lûleqa stûr
18. Zik
 19. Tenişt
 20. Sîng
 21. Stû
 22.
Bi giştî nikulên balindeyan yên bi jêrda xwar in. Di çenda Kurdan da bi pozên şîrin ra dibêjin pozê teyrînî, yanê pozê wek mîna nikula balindeyan şîrin.

### Fizyolojî

## Reftar

Balinde çêlikan nakin, hêkan dikin. Bi giştî derê ku lê dijîn bi pûş û pelax çêdikin bi ev şûnan re dibêjin hêlin.

## Dabeşandin

## Pêşangeh

* Pûrteke çivîkan
* Pûrteke çivîkan
* Perekî çivîkan

## Binêre

* Balindeyên li Kurdistanê
* Çûk
* Teyr

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Balinde de hene

 Aves, ser Wîkîcureyê.
 **Wîkîferheng: balinde** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
* Avibase Girêdana arşîvê 2008-10-20 li ser Wayback Machine—The World Bird Database
* Birdlife International—Dedicated to bird conservation worldwide; has a database with about 250,000 records on endangered bird species.
* Essays on bird biology
* North American Birds for Kids Girêdana arşîvê 2010-08-09 li ser Wayback Machine
* Ornithology
* Sora—Searchable online research archive; Archives of the following ornithological journals The Auk, Condor, Journal of Field Ornithology, North American Bird Bander, Studies in Avian Biology, Pacific Coast Avifauna, and the Wilson Bulletin.
* The Internet Bird Collection—A free library of videos of the world's birds
* The Institute for Bird Populations, California
# Dirûvdanê çivîkan

| Psittacopasserae Temporal range: Early Eocene - Recent |
| --- |
|  |
| Çîvik, *Passer domesticus* |
|  |
| Tûtî boz, *Psittacus erithacus* |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Chordata |
| Bir:
 | Aves |
| Jêrebir:
 | Neognathae |
| (ne aşkera ye):
 | **Psittacopasserae** Suh *et al.*, 2011 |
| Koman
 |
|
Passeriformes
Psittaciformes

 |

**Psittacopasserae**, taksonek yan komeke ne eşkere ye ji balindeyan e, ku jê Passeriformes (wek fîkar û cîq) û Psittaciformes wek tûtî hatiye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Dirûvdanê çivîkan de hene
# Nikilê balindeyan

Nikulên çûkên cuda
**Nikul** an **nikil**, organê balindeyan yê ku dev û poz pêve ye. Nikul wek çengeyê ajalan du parçe ne. Ew di navberê ew du parçeyan ra dibêjin dev. Di ber kokê nikulî ser de di qulik hene ewan jî pozên balindeyane. Li ser nikulan ve çerm tunneye wê lomê nikul yên wek hestiyan in.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
# Balindeyên dirûvê qazan

| Balindeyên dirûvê qazan
 |
| --- |
|  |
| Qû (*Cygnus olor*), balindeyeke famîleya *Anatidae* ye
 |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Ajal |
| Filûm:
 | Stûnpiştdar |
| Bir:
 | Balinde |
| Binebir:
 | Neornithes |
| Jêrebir:
 | Galloanserae |
| Kom:
 | **Anseriformes** Wagler, 1831 |
| Famîleyên qazan
 |
|
Anhimidae
Anseranatidae
Anatidae

 |

**Balindeyên dirûvê qazan** (*Anseriformes*), komeke ji çîna balindeyan e. Li vê komê nêzîkî 150 cureyên balinde hene û di sê famîleyan de (an jî çar famîleyan, li gorî Sibley & Ahlquist, 1990) tên parvekirin: *Anhimidae*, *Anseranatidae* û *Anatidae*.

Li gorî taksonomiya Sibley-Ahlquist binefamîleya *Dendrocygninae* ji famîleya *Anatidae* derketiye û famîleyeke cuda çêbûye.

## Famîle û binfamîle

* + †*Brontornis*
	+ † Dromornithidae
	+ † Gastornithidae
	+ **Anseres**
		- Famîleya Anhimidae
		- Famîleya Anseranatidae
		- Jorefamîleya **Anatoidea**
		- Famîleya Anatidae
			* Binfamîleya *Dendrocygninae*
			* Binfamileya *Thalassorninae*
			* Binfamileya *Anserinae*
			* Binfamileya *Stictonettinae*
			* Binfamileya *Plectropterinae*
			* Binfamileya *Tadorninae*
			* Binfamileya *Anatinae*
			* Binfamileya *Aythyinae*
			* Binfamileya *Merginae*
			* Binfamileya *Oxyurinae*
		- † Famîleya *Presbyornithidae*
		- †*Vegavis*

## Pêşangeh

* (*Chauna torquata*)
* (*Anseranas semipalmata*)
* Kakûtê hestiyê *Dromornis stirtoni*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Anseriformes, ser Wîkîcureyê.
 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Balindeyên dirûvê qazan de hene
# Qitik

| Qitik
 |
| --- |
|  |
| Qitikên Kurdistanê (Pterocles orientalis)
 |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Chordata |
| Bir:
 | Aves |
| Jêrebir:
 | Neognathae |
| Kom:
 | Pteroclidiformes |
| Famîle:
 | **Pteroclididae** Bonaparte, 1831 |
| Cins
 |
| * *Pterocles* Temminck, 1815
* *Syrrhaptes* Illiger, 1811
 |

**Qitik**, **ketîk**, Kurdiya soranî: *kurrkurr, qetê* (*Pteroclididae*), famîleyeke çûkan ji 16 cureyan e ji koma dirûvê kurkurran (*Pteroclidiformes*) e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Pteroclididae, ser Wîkîcureyê.
* Vîdiyoyên Qitikan Girêdana arşîvê 2016-04-26 li ser Wayback Machine
# Pêngwîn

| Pêngwîn |
| --- |
| * Takson
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Pêngwîn** an jî **pêngiwîn**, carina wek *pênguen*, *pîngûîn*, *pengûen* yan jî *betrîq* (ji erebî *batriq*) jî tên binavkirin, komeke çûkên avî yên bêfirok in ji famîleya *Spheniscidae* ji rêza *Sphenisciformes*. Ew hema hema tenê li Nîvkada Başûr dijîn; tenê celebek, pêngwînê Galápagosê, li bakurê Ekvatorê tê dîtin. Pêngwîn ji bo jiyanê di ava deryayê de pir adapte bûne, ji bo melevaniyê pêlên tarî û spî û pêlên reş li hev kirine. Piraniya pêngwînan xwe bi krîl, masî û cureyên din ên deryayê xwedî dikin. Dema nêçîrê dikin, ew xwarina xwe bi devikên xwe digirin û bi tevahî dadiqurtînin. Pêngwîn xwedî zimanekî zirav in û çenên xwe gelekî bi hêz in da ku nêçîra şemitok bigire.

Pêngwîn nîvê jiyana xwe li bejahiyê û nîvê din jî li behrê derbas dikin. Cureyê zindî yê herî mezin pêngwînê împerator (*Aptenodytes forsteri*) ye. Mezinahiya vî cureyî digihêje 1,1 m û giraniya wî 35 kg e. Cureyê herî biçûk pêngwînê şîn ê biçûk (*Eudyptula minor*). Mezinahiya wî digihêje 30-33 cm û giraniya wî 1,2-1,3 kg e. Îro, pêngwînên mezin bi gelemperî li herêmên sartir dijîn û pêngwînên piçûktir li herêmên bi avhewa nerm an tropîkal dijîn. Hin cureyên pêngwînên pêşdîrokî pir mezin bûn û bi mezinahî û giraniya xwe digihîştin qasî mirovekî mezin. Li herêmên subantarktîk cureyên curbecur ên mezin hebûn û li herêmeke li dor 2000 km li başûrê ekvatorê herî kêm celebekî mezin di eosena paşîn de jiyaye.

## Çavkanî
# Kund

| Kund
 |
| --- |
|  |
| Two Rinjani Scops Owls perched on a branch
 |
|  |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Chordata |
| Bir:
 | Aves |
| Binebir:
 | Neornithes |
| Jêrebir:
 | Neognathae |
| Jorekom:
 | Neoaves |
| Kom:
 | **Strigiformes** Wagler, 1830 |
| Famîleyên kundan
 |
|
Strigidae
Tytonidae
Ogygoptyngidae (fosîl)
Palaeoglaucidae (fosîl)
Protostrigidae (fosîl)
Sophiornithidae (fosîl)

 |
|  |
| Belavbûna Famîle û cureyeên kundan
 |
| Hevwate
 |
|
Strigidae sensu Sibley & Ahlquist |

**Kund** (Strigiformes), komeke balindeyên dirende yên ku jê du famîleyên mayî hene:

* Famîleya kundan (Strigidae)
* Famîleya kundên kadînan (Tytonidae)

## Şayes û reftar

Kund balindeyekî şevger û goştxwer e. Serê wan mezin û bi pûrt e. Teriyan kin e lê bazikên wan drêj û fireh in. Dîtin û bihîstina wan gelek peşveketiye. Mê ya kundan ji nêran mezintir e. Di nava 2 û 10 hêkan dike û di navbêna 30-40 rojan li ser hêkan qurp dimîne.

## Hinek cureyên kundan

* Kundê bor
* Kundê çiçk
* Kundê goran
* Kundê spî
* Kundê şaxdar

## Pêşangeh

* Bûmekorik an kundê çiçk ji Bismilê, 2011 (*Athene noctua*)
* Bûmekorik (*Athene noctua*)

## Çavkanî

## Girêdanên deve

 Strigiformes, ser Wîkîcureyê.
 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Kund de hene

* The Owl Pages
* Animal Diversity Web Page: Owls Girêdana arşîvê 2008-09-06 li ser Wayback Machine
* Owl Brain Atlas
* Smithsonian Snowy Owl Info Girêdana arşîvê 1999-11-27 li ser Wayback Machine
* Owls of the Harry Potter movies Girêdana arşîvê 2009-06-09 li ser Wayback Machine - learn about the owls featured in the films, threats to the species, and conservation activities
* World Owl Trust Girêdana arşîvê 2006-01-18 li ser Wayback Machine
* Athenian Owl coins Girêdana arşîvê 2006-12-06 li ser Wayback Machine
* Owl videos Girêdana arşîvê 2013-11-04 li ser Wayback Machine on the Internet Bird Collection

Eurasia:

* World of Owls - Northern Ireland's only Owl, Bird of Prey and Exotic Animal Centre
* Current Blakiston's Fish Owl Research in Russia

North America:

* List of Owl Species Breeding In North American and Owl Photos

Oceania:

* iprimus Girêdana arşîvê 2007-02-08 li ser Wayback Machine info. re Australian owls and frogmouths
# Fîkar

| Fîkar
 |
| --- |
|  |
| Beytik (*Passer domesticus*)
 |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Chordata |
| Bir:
 | Aves |
| Binebir:
 | Neornithes |
| Jêrebir:
 | Neognathae |
| Jorekom:
 | Neoaves |
| Kom:
 | **Passeriformes** Linnaeus, 1758 |

**Fîkar** an jî **xwendok** (navê zanistî: *Passeriformes*), koma çûkên ku difîkînin. Li dunyê nêviyê çûkan di vê komê de ne û bi qeysî 5000 cureyên wan he ne.

## Binkoma tîranîdan (Fîkarên derewkar)

* Tyrannidae
* Pittidae
* Eurylaimidae
* Dendrocolaptidae
* Furnariidae
* Thamnophilidae
* Formicariidae
* Conopophagidae
* Rhinocryptidae
* Cotingidae
* Pipridae
* Philepittidae
* Acanthisittidae

## Binkoma paserîdan (Fîkarên bera)

* Menuridae
* Atrichornithidae
* Climacteridae
* Maluridae
* Meliphagidae
* Pardalotidae
* Petroicidae
* Orthonychidae
* Pomatostomidae
* Cinclosomatidae
* Neosittidae
* Pachycephalidae
* Dicruridae
* Campephagidae
* Oriolidae
* Artamidae
* Paradisaeidae
* Corvidae
* Corcoracidae
* Irenidae
* Laniidae
* Vireonidae
* Ptilonorhynchidae
* Turnagridae
* Alaudidae
* Chloropseidae
* Aegithinidae
* Picathartidae
* Bombycillidae
* Ptilogonatidae
* Cinclidae
* Motacillidae Terîhejok
* Prunellidae
* Melanocharitidae
* Paramythiidae
* Passeridae
* Estrildidae
* Parulidae
* Thraupidae
* Peucedramidae
* Fringillidae
* Drepanididae
* Emberizidae
* Nectariniidae
* Dicaeidae
* Mimidae
* Sittidae
* Certhiidae
* Troglodytidae
* Polioptilidae
* Paridae
* Aegithalidae
* Hirundinidae
* Regulidae
* Pycnonotidae
* Sylviidae
* Hypocoliidae
* Cisticolidae
* Zosteropidae
* Timaliidae
* Muscicapidae
* Turdidae
* Sturnidae

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Passeriformes, ser Wîkîcureyê.
 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Fîkar de hene
# Thomas Stearns Eliot

| Thomas Stearns Eliot |
| --- |
|  |
|  |
| Navê rastî | T. S. Eliot  |
| Jidayikbûn | 26 îlon 1888  St. Louis  |
| Mirin | 4 kanûna paşîn 1965  Kensington  |
| Sedema mirinê | Pulmonary emphysema (Sedemên sirûştî) |
| Cihê goristanê | Church of Saint Michael  |
| Hevwelatî | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (relinquishment of United States nationality, –1927), Keyaniya Yekbûyî (1927–), Keyaniya Yekbûyî  |
| Perwerde | * Sorbonne Zanîngeha Parîsê
* Zanîngeha Harvardê
* Koleja Merton
* Milton Academy
* Harvard College
 |
| Pîşe | * Şanonivîs
* helbestvan
* ceribanvan
* rexnegira/ê edebî
* nivîskar
* nobel prize winner
 |
| Xebat | * The Waste Land
* Four Quartets
 |
| Bandorbar | * Dante Alighieri
* Κυριάκος Χαραλαμπίδης
* John Donne
* Alfred Tennyson
* James George Frazer
 |
| Hevjîn | * Vivienne Haigh-Wood Eliot (1915–1947)
* Valerie Eliot (1957–1965)
 |
| Dê û bav | * Henry Ware Eliot  (bav)
* Charlotte Champe Stearns  (dê)
 |
| Xelat | * Xelata Nobelê ya Wêjeyê (1948)
* Pour le Mérite for Sciences and Arts order (1948)
* doctor honoris causa from the University of Paris (1951)
* Emerson-Thoreau Medal (1959)
* Presidential Medal of Freedom (1964)
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Thomas Stearns Eliot** (jdb. 26ê îlona 1888an li St. Louis, Missouri, DYA; m. 4ê kanûna paşîn a 1965an li London) lîrîker, dramatîker û nivîskarê ceribandinê yê amerîkî bû. Di sala 1948î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye.

Li DYA û Fransayê perwerdeya matematîk, fîlolojiya zimanên Asya û Ewropa û fîlozofiyê dîtiye. Bi qasî demekê di bankayekê de xebitiye. Sala 1952î dibe gerînendeyê pirtûkxaneya Londonê. Bi navê *Faber and Faber* weşanxaneyek dadimezirîne. Di bin bandora Vergilius, Dante û William Shakespeare de bi taybetî lîrîkên bêhempa nivîsiye. Ew xwedî gelek payeyên doktoriyê yên gelek zankoyan bû.

## Berhem

### Helbest

* *Prufrock* and Other Observations *(1917)*
* *Poems* (1920)
* *Whispers of Immortality* (1920)
* *The Waste Land* (1922)
* *The Hollow Men* (1925)
* *The Journey of the Magi* (1927)
* *Ash Wednesday* (1930)
* *Ariel Poems* (1930)
* *Coriolan* (1931)
* *Old Possum's Book of Practical Cats* (1939)
* *Four Quartets* (1945)

### Drama

* *Sweeney Agonistes*
* *The Rock* (1934)
* *Murder in the Cathedral* (1935)
* *The Family Reunion* (1939)
* *The Cocktail Party* (1949)
* *The Confidential Clerk* (1954)
* *The Elder Statesman*

### Tevlîhev

* *The Sacred Wood: Essays on Poetry and Criticism* (1920)
* *The Second-Order Mind* (1920)
* *Tradition and the individual talent* (1920)
* *Homage to John Dryden* (1924)
* *Shakespeare and the Stoicism of Seneca* (1928)
* *For Lancelot Andrewes* (1928)
* *Dante* (1929)
* *Selected Essays*, 1917–1932 (1932)
* *The Use of Poetry and the Use of Criticism* (1933)
* *After Strange Gods* (1934)
* *Elizabethan Essays* (1934)
* *Essays Ancient and Modern* (1936)
* *The Idea of a Christian Society* (1940)
* *Notes Towards the Definition of Culture* (1948)
* *Poetry and Drama* (1951)
* *The Three Voices of Poetry* (1954)
* *On Poetry and Poets* (1957)