Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dîplomasî

“Dîplomasî” kar û xebatên ji bo têkiliyên navneteweyî tên bikaranîn re tê gotin. Alavê sereke yê Siyaseta derve ye

## Cureyên dîplomasiyê

* Dîplomasiya dualî
* Dîplomasiya piralî
* Dîplomasiya konferansan
* Dîplomasiya parlamenterî
* Dîplomasiya asta bilind
* Dîplomasiya giştî

## Dîplomasiya kurdan

 *Gotara bingehîn: Dîplomasiya kurdan*
## Çavkanî
# 1918

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1914 |
1915 |
1916 |
1917 |
**1918**
| 1919
| 1920
| 1921
| 1922
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

Têgeyştinî Rastî rojnameyeke nîv hefteyî bi zimanê kurdî ji hêla Artêşa Brîtanyayê ve li Iraqê tê weşandin.

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

* Ali Şen - lîstikvanê tirk
* 20ê sibatê - Dildar (Yunis Rauf), derhênanê sirûda neteweyî Ey Reqîb
* 22ê sibatê- Robert Wadlow, zilamê amerîkî ku di dîroka tomarkirî de kesê herî dirêj bû ji bo wî delîlên bênavber hene

## Mirin

* 3'ê adarê - Georg Cantor, bîrkarê almanî.
# Komara Kongoyê

| Republic of the Congo  Komara Kongoyê République du Congo  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Unity, Work, Progress  |
| **Sirûd:**La Congolaise   |
|  |
| **Komara Kongoyê li ser nexşeyê** |
| **Paytext** | * Brazzaville

 0°45'0.00"Bş, 15°22'59.99"Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê fransî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * Central Teke
* Ngom
* East Teke
* Vili
* Monzombo
 |
| Rêveberî | komara parlamenter  |
|  •  | Serokdewlet | Denis Sassou-Nguesso (1997–)  |
|  •  | Serokwezîr | Anatole Collinet Makosso (2021–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1960 (Middle Congo)  |
|  •  | Rûerd | 342.000 ±1 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 6.142.180 (2023)  |
| Demjimêr | * UTC+1
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +242 |
| **Malper**   |

**Komara Kongoyê** (bi fransî: *République du Congo*) welatekî rojavayê Afrîkayê ye. Welatên cîran ên Kongoyê, Gabon, Kamerûn, Komara Afrîkaya Navend, û Komara Demokratîk a Kongoyê ne. Li rojavayê Kongoyê Okyanûsa Atlantîkê ye. Dewlet koloniyek kevn yê Fransayê e û di sala 1960an de serxwebûna xwe îlankir. Paytext û bajarê herî mezin Brazzaville ye ku nifûsa wê 2.954.258 e.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan|

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1960 | 1.013.581 | —     |
| 1961 | 1.039.958 | +2,6% |
| 1962 | 1.067.589 | +2,7% |
| 1963 | 1.096.468 | +2,7% |
| 1964 | 1.126.573 | +2,7% |
| 1965 | 1.157.905 | +2,8% |
| 1966 | 1.190.424 | +2,8% |
| 1967 | 1.224.187 | +2,8% |
| 1968 | 1.259.394 | +2,9% |
| 1969 | 1.296.306 | +2,9% |
| 1970 | 1.335.090 | +3,0% |
| 1971 | 1.375.876 | +3,1% |
| 1972 | 1.418.556 | +3,1% |
| 1973 | 1.462.767 | +3,1% |
| 1974 | 1.508.000 | +3,1% |
| 1975 | 1.553.903 | +3,0% |
| 1976 | 1.600.295 | +3,0% |
| 1977 | 1.647.320 | +2,9% |
| 1978 | 1.695.348 | +2,9% |
| 1979 | 1.744.922 | +2,9% |
| 1980 | 1.796.412 | +3,0% |
| 1981 | 1.849.970 | +3,0% |
| 1982 | 1.905.411 | +3,0% |
| 1983 | 1.962.375 | +3,0% |
| 1984 | 2.020.333 | +3,0% |
| 1985 | 2.078.914 | +2,9% |
| 1986 | 2.138.090 | +2,8% |
| 1987 | 2.198.025 | +2,8% |

 |

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1988 | 2.258.785 | +2,8% |
| 1989 | 2.320.488 | +2,7% |
| 1990 | 2.383.283 | +2,7% |
| 1991 | 2.447.020 | +2,7% |
| 1992 | 2.511.819 | +2,6% |
| 1993 | 2.578.424 | +2,7% |
| 1994 | 2.647.817 | +2,7% |
| 1995 | 2.720.633 | +2,8% |
| 1996 | 2.797.572 | +2,8% |
| 1997 | 2.878.333 | +2,9% |
| 1998 | 2.961.357 | +2,9% |
| 1999 | 3.044.444 | +2,8% |
| 2000 | 3.126.204 | +2,7% |
| 2001 | 3.205.636 | +2,5% |
| 2002 | 3.283.719 | +2,4% |
| 2003 | 3.363.418 | +2,4% |
| 2004 | 3.448.868 | +2,5% |
| 2005 | 3.542.867 | +2,7% |
| 2006 | 3.646.653 | +2,9% |
| 2007 | 3.758.858 | +3,1% |
| 2008 | 3.876.475 | +3,1% |
| 2009 | 3.995.146 | +3,1% |
| 2010 | 4.111.715 | +2,9% |
| 2011 | 4.225.359 | +2,8% |
| 2012 | 4.337.051 | +2,6% |
| 2013 | 4.447.632 | +2,5% |
| 2017 | 5.260.750 | +18,3% |
| 2023 | 6.142.180 | +16,8% |

 |
| Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne  |

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Komara Kongoyê de hene.
# Tarragona

| Tarragona
Tarragona  |
| --- |
| * Şaredariya Ketelonyayê
 |
| * Tarragona
 |
|  |
|  **AlaMertal** |
| ﻿ / ﻿ |
| Welat | Ketelonya |
| Dewlet | Spanya  |
| Paytexta | * Tarragonès
* parêzgeha Tarragonayê
* Camp de Tarragona (Reus)
* Roman Catholic Archdiocese of Tarragona
 |
| Li beşa îdarî | * Tarragonès
 |
| Paytext | * Bajarê Tarragonayê
 |
| Dema avabûnê | * 1165
 |
| Birêvebirin |
|  • Serokê rêveberiyê | Rubén Viñuales (2023–)  |
| Rûerd | * 57,9 km² (2016)
 |
| Bilindahî | * 68 ±1 metre
 |
| Nifûs | 143.649 (2025)  |
| Saet | * UTC+1
 |
| Koda postayê | 43001–43008  |
| Plakaya erebeyê | T |
| Malper | tarragona.cat  |
| * Colonia Iulia Urbs Triumphalis Tarraco
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Tarragona** bilêvkirina ketelanî: [tərəˈɣonə], bajar û şaredariyek e li herêma Camp de Tarragona û navenda parêzgeha Tarragonayê li Ketelonya, Spanya. Ew navenda navçeya (*comarca*) Tarragonès e.

## Wêne

* Dîmenek ji Rambla Nova li Tarragonayê
* Amfîteatra romayî li Tarragonayê

## Mijarên têkildar

* Lîsteya herêmên Ketelonyayê (vegueria)
* Lîsteya navçeyên Ketelonyayê (comarca)
* Lîsteya parêzgehên Ketelonyayê (província)

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya ketelanî* pêk tê.*

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya îngilîzî* pêk tê.*
# Engîzîsyona spanî

| Engîzîsyona spanî
Inquisición española  |
| --- |
| * Defunct organization
* ecclesiastical court
* religious persecution
 |
| Mohra Dadgeha Engîzîsyona Spanyayê |
|  **Logoya Engîzîsyona spanî** |
| Dewlet | Împeratoriya Spanî  |
| Dema avabûnê | * 1478
 |
| Pêk tê ji | * engîzîsyona meksîkî
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Engîzîsyona spanî** (bi spanî: *Inquisición española*) an bi fermi **Dadgeha Daîreya Pîroz a Engîzîsyonê** (*Tribunal del Santo Oficio de la Inquisición*), di sala 1478an de ji hêla hikûmdarên katolîk key Ferdînand II yê Aragonê û keybanû Îsabela I ya Kastîlyayê ve hate damezrandin. Ew di dawiya Rekonkîsta de dest pê kir ji bo ku ortodoksiya katolîk di padîşahiya wan de bidome û bikeve şûna Engîzîsyona navîn, ya ku di bin kontrola Papa de bû. Armanc kontrolkirin û entegrekirina ew kesan bû, yên ku bi darê zorê ji cihûtî û îslamê derbasî katolîkiyê bûbûn. Ew di nav sê diyardeyên cihêreng ên Engîzîsyona katolîk a berfireh de, ligel Engîzîsyona romayî û Engîzîsyona portûgalî bû ya herî bingehîn.

Engîzîsyona spanî li Spanyayê û li hemî kolonî û deverên spanî hate xebitandin, ku Giravên Kenariyê, Padîşahiya Napolê û hemî milkên spanî yên li Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr di nav de bûn. Li gorî texmînên nûjen, li dora 150,000 kes ji ber sûcên cûrbecûr di dema sê sedsalên engîzîsyona spanî de hatin darizandin, ku ji wan di navbera 3.000 û 5.000 de hatin îdamkirin Lêbelê engîzîsyon, ji damezrandina dadgehên amerîkî ve, tu carî li ser xwecihên amerîkî ne xwedî hiqûq bû. Keyê Spanyayê ferman da ku engîzîtor tu carî li dijî xwecihên amerîkî negerin, lê divê ew li dijî xiristiyanên kevn û neviyên wan û kesên din ên ku di van padîşahiyan Spanyayê de dijîin.

Armanca engîzîsyonê di eslê xwe ew bû ku kesên ku ji cihûtî û îslamê derbasî katolîkiyê bûbûn bêne kontrolkirin. Ev kontrolkirin li pey rekonkîstayê (1492-1502) hate derxistin. Di vê serdemê de ji cihû û misilmanan re ferman hat dayîn ku an bibin katolîk an jî Kastîlyayê biterikînin. Di encamê de bi sedhezaran bi darê zorê bûn katolîk, kesên *conversos* (yên wergerandî) û *moriscos* (yên bi eslê mexrebî) hatin çewsandin û bi girseyî cihû û misilman bi girseyî ji Spanyayê hatin qewitandin. Engîzîsyon di sala 1834an de, di dema serweriya Isabela II de, piştî kêmbûna bandora wê di sedsala pêşîn de hate hilweşandin.

## Çavkanî
# CNN

| CNN |
| --- |
| * United States cable news
* kanala bi entereseya taybet
* websîteya xeberan
* film production company
 |
|  **Logoya CNN** |
| Dirûşm: Go There  |
| Dewlet | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Ziman | Inglîzî  |
| Dema avabûnê | * 1 hezîran 1980
 |
| Damezrîner | * Ted Turner
* Reese Schonfeld
 |
| Cihê baregehê | * CNN Center
* New York City
 |
| Cihê weşandinê | New York City  |
| Xelat | * xelatên Peabody
* Golden Nymph for Best 24-Hour News Program
* Four Freedoms Award – Freedom of Speech
* George Polk Award
* Four Freedoms Award
* News and Documentary Emmy Awards
* Walter Cronkite Award for Excellence in Journalism
* Princess of Asturias Award for Communications and Humanities
 |
| Malper | cnn.com  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Cable News Network** (**CNN**), anku "Tora nûçeyan a bikablo", kanalek televîzyona nûçegihanên amerîkî ye, ku xwedan (CNN Worldwide) e. CNN di sala 1980 de ji hêla xwediyê medyaya amerîkî ve Ted Turner û Reese Schonfeld ve wekî kanaleka nûçeyan a 24 saet hate damezrandin. Di 1980an de, dema ku hate weşandin, CNN yekemîn kanala televîzyonê bû ku nûçegihaniya wê bi şevûroj bû, û yekemîn kanala televîzyonê ya ku taybet bû bi hemû demê xwe ve ji bo nûçeyan li Dewletên Yekbûyî yên Amrîkaye.

## Xelat û rûmet

2020: Ed Lavandera ya CNN-ê ji bo "Hêza Karkerê Veşartî: Li Amerîkayê Bê Belge" Peabody hate xelat kirin.

2019: Dibistana USC Annenberg xelata Walter Cronkite da CNN.

2018: Nima Elbagir a CNN dê Xelata Rojnamegeriya Wêrekiyê ya 2018 ji Weqfa Ragihandina Jinên Navneteweyî bistîne.

1998: CNN ji bo azadiya axaftinê xelata çar azadiyê stend.

## Wêne

* CNN Navenda Atlanta
* Cihên buroya CNN
* CNN li Bajarê New York
* Stûdyoyên Navenda CNN

## Çavkanî

* "Cable+News+Network", *Core.ac.uk*, Open access research papersgirêdan=|weşana gihîştina vekirî - xwendin belaş

## Girêdanên derve

* Malpera fermî
* CNN Live Stream Girêdana arşîvê 2023-02-02 li ser Wayback Machine
# Papa

| Papa
Pontifex Romanus  |
| --- |
| * Roman Catholic episcopal title
 |
| * Episcopus Romanus, Vicarius Iesu Christi, Successor principis apostolorum, Summus Pontifex Ecclesiae Universalis, Primatus Italiae, Archiepiscopus metropolitanus provinciae Romanae, Superanus sui iuris civitatis Vaticanae, Servus Servorum Dei
 |
|  **NîşanMertal** |
| Dewlet | Vatîkan  |
| Xwediyê meqamê | Papa Leo XIV (2025–)  |
| Dema avabûnê | * 33
 |
| Qada xebatê | Papacy û Petrine ministry  |
| Malper | * www.vatican.va/holy\_father/index.htm
* www.vatican.va/holy\_father/index\_it.htm
* www.vatican.va/holy\_father/index\_ge.htm
* www.vatican.va/holy\_father/index\_sp.htm
* www.vatican.va/holy\_father/index\_po.htm
* www.vatican.va/holy\_father/index\_fr.htm
* www.vatican.va/latin/latin\_popes.html
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Papa**, serokê dînî yê xristiyanên katolîk û serokê Vatîkanê ye. Peyva *papa* (bi yewnanî: *πάππας, páppas*) tê maneya "bav".

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Papa de hene.
# Matematîknas

| Matematîknas |
| --- |
| * Pîşe
* kar
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Matematîknas**, **bîrkar** an jî **werzek**, ew kesin ku zanyariyên berfireh yên derbarê matematîkê di karên xwe de bi kar tînin, bi piranî ji bo çareserkirina problemên matematîkê dişixulin. Matematîk bi hejmar, dane, miqdar, avanî, feza, model û guhertinan re têkildar e.

Peyva matematîk ji μάθημα (*máthēma*) ya yewnanî tê.

## Mijarên têkildar

* Matematîk

## Çavkanî
# Dêra katolîk

| Dêra katolîk
Ecclesia Catholica Romana  |
| --- |
| * Mezhebên xiristiyanî
* dêra dîrokî
* dêr
* church congregation
 |
|  |
|   **Mertal** |
|  **Logoya Dêra katolîk** |
| Dewlet | Vatîkan  |
| Dema avabûnê | * Sedsala 1an
* 33
 |
| Damezrîner | * Îsa
 |
| Cihê damezrandinê | * Orşelîm
 |
| Serok | * Papa Leo XIV (2025–)
 |
| Cihê baregehê | * Vatîkan
 |
| Xelat | * xelata Verschlossene Auster
 |
| Pêk tê ji | nîşan bide* Dêra katolîk a latînî
* Dêra katolîk a keldanî
* Dêra katolîk a qiptî
* Dêra katolîk a asûrî
* Dêra katolîk a maronî
* Dêra katolîk a yewnanî ya padîşahî
* Dêra katolîk a suryanî ya malabar
* Dêra katolîk a suryanî ya malankarî
* Dêra katolîk a yewnanî ya romanî
* Dêra katolîk a yewnanî ya ûkraynî
* Dêra katolîk a bîzansî
* Dêra katolîk a etiyopî
* Dêra katolîk a yewnanî ya slovakî
* Dêra katolîk a erîtreayî
* Dêra katolîk a yewnanî ya mecarî
* Dêra katolîk a yewnanî ya bulgarî
* Greek Byzantine Catholic Church
* Italo-Albanian Catholic Church
* Greek Catholic Church of Croatia and Serbia
* Macedonian Greek Catholic Church
* Albanian Greek Catholic Church
* Russian Greek Catholic Church
* Belarusian Greek Catholic Church
* Dêra katolîk a ermenî
* Catholic laity
* Catholic clergyman
* Catholic theology
 |
| Hj. endaman | * 1.272.000.000 (2025)
 |
| Birêvebirin |
|  • Awayê birêvebirinê | Episcopal polity  |
| Malper | vatican.va  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Dêra Katolîk a Romayê** dêra xiristiyan e ku ji hêla episkopa Romayê (papa) ve tê rêvebirin. Piştî Parçebûna Mezin a Dêra Katolîk û Dêra Ortodoks di sala 1054-an de, Dêra Katolîk di Serdema Navîn de dêra rojavayê Ewropayê bû. Di sedsala 21an de, Dêra Katolîk ji dêrên xiristiyanan mezintirîn û şaxa herî qelebalix a Xirîstiyaniya Rojavayî ye.

Di Serdema Navîn de Dêra Katolîk bû dêra herî bihêz a xirîstiyanan û papa jî epîskopa herî bi hêz ê cîhana xiristiyanan e. Piştî Ronesansê, Reformatio bû sedema perçebûnê Xirîstiyantiya Rojavayî : Protestantîzm li perçeyên rojava û bakurê Ewropayê bû ola dewletê, lê dewletên din Dêra Katolîk parastin. Di serdema kolonîtî de, Dêra Katolîk a Romayê ji ber girêdana împeratoriyên Spanî, Fransî û Portekîzî ji Dêra Katolîk û papa re bû ola beşek mezin a cîhanê. Dêra Katolîk li gelek dewletan ola fermî dimîne.

## Çavkanî
# 1757

◄ |
Sedsala 17an |
**Sedsala 18an**
| 19an
| ►

◄◄ |
◄ |
1753 |
1754 |
1755 |
1756 |
**1757**

| ►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

* Kanûna paşîn — Keyaniya Yekbûyî bajarê Hindistanê Kolkata dagir kir.

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* Şêx Xalib — zanist û helbestvanî osmanî

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Derazînka xizaniyê

**Derazînka xizaniyê** an **hêla xizaniyê** an **tuxîbê xizaniyê** qedareyeka dahatî ye ko wesa dihêt berisandin (xeminandin) ko têra standera jiyanê dikit. Her mîna pênasekirina xizanî anko nedariyê, pênasekirina hêla nedarî û xizaniyê jî li welatên werarkirî û welatên werarker da newekhev e.

Hema bibêj, li hemî civak û welatan kesên xizan û nedar anko feqîr û hejar hene, lê pênasekirina derazînka xizaniyê alavekê bihêz yê aborî ye jibo vedîtina wan kesan û vedîtina çareseran jibo bernameyên baştirkirina rewşa jiyana wan (mîna bernameyên jînfirhî (welfare) û ewlekariya bêkariyê).

Derazînka xizaniyê bi hesibandina tevaya mezaxtinên ko kesekê asayî anko normal jibo dabînkirin û ewlekirina pêdvîtiyên herî destpêk yên jiyaneka asayî anko normal dikit dihêt pênasekirin. Ev pêdvîtî ew in yên ko bi kêmanî jiyanê dikin tiştekê tehemulkirinê. Xwarin, vexwarin, kinc, xanî û pêdvîtiyên nivistin û bçhnvedanê, sexbêriya destpêkî ya saxlemiyê, û hwd. ji wan pêdvîtiyan in ko jibo hesibandina mezaxên tevane dihên berçavgirtin. Li piraniya welatan pareka mezin ji mezaxan jibo ewlekirina cihê manê anko xanî ne.

## Arîşeyên bikaranîna derazînka xizaniyê

Bikaranîna zarava derazînka xizaniyê bê arîşe jî nîne. Jibo mînak, jiyana hema li serveyî hêla xizaniyê û hema li bin derazînkê ne gelek ji hev cihê ne. Wesa diyar e ko xizanî bi awayekê berdewam, ne dabirkirî, tesîrê li jiyana mirovan dikit. Hemî kes jî bi yek awayî bi wê nahên hingavtin. Lewa niha sirêmek anko hezek heye ko li şûna derazînka xizaniyê zarava nîşanek anko îndeksên xizaniyê bikarbînin. Jibo gengeşeyeka vî babetî, li pîvanên newekheviyên dahatê binihêre.

Jibo hesibandina derazînka xizaniyê dahat bi awayekê çendatî anko hijmar û reqeman dihêt hesibandin. Lê standera jiyanê, nemaz eger mirov bixwazit tiştên mîna xwîndin û perwerdeyê anko saxlemiyê jî li ber çavan bigirit, ewqas bi hêsanî bi hijmar û reqeman nahên hesibandin.
# Neoklasîzm

**Neoklasîzm**, berdewamiya bizava klasîzmeye.

Di sedsala 20. da hinik kesên wek Jean Moreas, Ernest Raymaud, Charles Maurras ev cûre parastinê û hinik berhemên li ser van pîvanên klasîzme nivisîne û ew jî wek Neoklasîzm hatine binavkirin.
# Pê (yekeya pîvanê)

**Pê** (bi înglîzî *foot*) yekeyeke pîvana dirêjahiyê ye. Li goreyê gelek sîstemên yekeyan pê bi gelek awayan dihêt pênasekirin. Lê bi giştî, ji sê-yeka heta çar-yeka metreyê ya SIyê ye. Her yardek 3 pê ye û her pêyek jî 12 înç e.

## Pênase

Li sala 1958an, DYA û welatên Hevberjewend yarda navneteweyî 0,9144 metre dana. Bi vî awayî her pêyek dibit 0,3048 metre.

## Dîrok

Di gelek kultur û ferhengên cîhanê de zarav û yekeya pê heye. Cara pêşîn, li sala 2575ê berî zayînê, sûmeriyan ev yeke bikaraniye.

## Çavkanî
# Althea Gibson

Althea Gibson

|  |  |
| --- | --- |
| Jidayikbûn | 25ê tebaxa 1927an Silver (d) |
| Mirin | 28ê îlona 2003an (76 salî) East Orange (en) |
| Cihê goristanê | Rosedale Cemetery (en) |
| Hevwelatî | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê |
| Perwerde | Florida A&M University (en) Williston School (en) |
| Pîşe | Tenîsvan, tennis coach, golfer, aktrîs, professional golfer |
| Salên çalak |
Heta 1958an |
| Endama | Alpha Kappa Alpha (en) |
| Bejn | 1,8 m |
| Werziş | Tenîs, Golf |
| Yane | United States Wightman Cup team (en) (1957-1958) |
| Destê raketê | Right-handedness (d) |
| Xelat | **Lîsteya berfireh**Associated Press Athlete of the Year (1957 û 1958) International Tennis Hall of Fame (en) (1971) Candace Award (en) (1988) Theodore Roosevelt Award (en) (1991) Women's Collegiate Tennis Hall of Fame (d) (1995) Florida Women's Hall of Fame (en) (1999) National Women's Hall of Fame (en) (2001) Silver Olympic Order (d) (2004) New Jersey Hall of Fame (en) (2009) |

lewheya yadîgar
**Althea Neale Gibson** (jdb. 25ê gelawêja 1927an - m. 28ê îlona 2003an) lîstikvanek tenîsê ya amerîkî û golfera profesyonel bû. Ew yekem lîstikvana afroamerîkî bû ku Open French, US Open û Wimbledon bi dest xist.

Di sala 1956an de, ew bû yekem afroamerîkî ku sernavek Grand Slam (Şampiyoniya Fransa) bi dest xist. Sala paşîn wê hem Wimbledon û hem jî US Nationals (pêşengê US Openê) qezenc kir, dûv re di sala 1958an de her du jî bi ser ketin û di her du salan de ji hêla Associated Press ve wekî Werzişvana Jinê ya Salê hate hilbijartin. Bi tevayî, wê 11 tûrnûvayên Grand Slamê bi dest xist, di nav wan de pênc sernavên yekane û pênc sernavên double.

Gibson di Salona Navnetewî ya Tenisê ya Navnetewî û Salona Navnetewî ya Sporê ya Jinan de hate destnîşan kirin. Bob Ryland, hevdemê tenîsê û rahênerê berê yê Venus û Serena Williams, got: "Ew yek ji lîstikvanên herî mezin e ku heya niha jiyaye." "Martina [Navratilova] nikarîbû dest li wê bikira. Ez difikirim ku wê xûşkên Williams bixista."

Di destpêka salên 1960an de ew di heman demê de bû yekem lîstikvana reş a ku di Tûra Golfê ya Profesyonel a Jinan de pêşbaz kir.

Di demekê de ku nijadperestî û pêşdarazî di werzîşê û civakê de belav bû, Gibson pir caran bi Jackie Robinson re hate berhev kirin. Gibson ji bo lîstikvanên afroamerîkî - wek Venus û Serena Williams bû mînakek girîng.
# Dîktatorî

| Dîktatorî |
| --- |
| * Pergala siyasî
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Dîktatorî** (lat. *dictatura*) ew teşeyê kargeriyê ku dîktatorek, partîyek,an hindikahiyê grupa mirovanê li ser komeke serwerîye dajo ye. Ew dîktatoriyê ji aliya leşkeran pêk tê re Cûnta tê gotin.

## Girêdanên derve
# Carl Friedrich Gauss

| Carl Friedrich Gauss |
| --- |
|  |
|  |
| Navê rastî | Johann Carl Friedrich Gauß  |
| Jidayikbûn | 30 nîsan 1777  Braunschweig (Brunswick-Wolfenbüttel, Împeratoriya Romayê ya Pîroz)  |
| Mirin | 23 sibat 1855  Göttingen  |
| Cihê goristanê | Albanifriedhof  |
| Hevwelatî | Rheinbund, Keyaniya Hannoverê  |
| Perwerde | * University of Helmstedt (–1799)
* Zanîngeha Göttingenê (1795–1798)
* Collegium Carolinum (1792–1795)
 |
| Pîşe | * Matematîknas
* stêrnas
* fizîknas
* surveyor
* mamosteyê zanîngehê
* statistician
* geodesist
 |
| Xebat | * Gauss–Seidel method
* Gauss's law
* Gauss's law for magnetism
* Gauss's law for gravity
* normal distribution
 |
| Bandorbar | * Leonhard Euler
* Adrien-Marie Legendre
 |
| Hevjîn | * Friederica Wilhelmine Waldeck (1810–1831)
* Johanna Osthoff (1805–1809)
 |
| Zarok | * Eugene Gauss
* Joseph Gauß
* Wilhelmine Gauss
* Therese Gauss
* Wilhelm Gauß
 |
| Dê û bav | * Gebhard Dietrich Gauss  (bav)
* Dorthea Benze  (dê)
 |
| Xelat | * Pour le Mérite for Sciences and Arts order (1842)
* Endamê Royal Society (1804)
* Copley Medal (1838)
* Bavarian Maximilian Order for Science and Art (1853)
* Lalande Prize (1809)
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Carl Friedrich Gauss**, (30 nîsanê 1777 – 23 adarê 1855) matematîkzan, astronom û fîzîknasê alman e. Ji ber ku alikariya gelek mezine zanistî kiriye wek "Princeps Mathematicorum" (Prensê Matematîkzanan) jî tê zanîn.

## Çavkanî
# Gola Titicaca

| Gola Titicaca |
| --- |
| * Gol
* monomictic lake
* cihê turîstîk
* mountain lake
 |
|  |
| ﻿ / ﻿ |
| Dewlet | Perû, Bolîvya  |
| Li beşa îdarî | * Puno
* La Paz Department
 |
| Tejaneya çem | Titicaca basin  |
| Welatê tejaneya çem | Bolîvya, Perû  |
| Devera veqetîna avê | 56.270 km²  |
| Dirêjbûn | 204 km  |
| Pêk tê ji | * Puno Bay
* Golfo de Achacachi
 |
| Rûerd | * 8372 km²
 |
| Bilindahî | * 3812 metre
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Gola Titicaca** yan **zeryaçeya Titicaca** (bilêvkirina spanî: [titiˈkaka], bi zimanê qîçwa: *Titiqaqa qucha*, bi spanî: *Lago Titicaca*) goleke mezin e di tixûbê Bolîvya û Perûyê de. Li parzemîna başûrê Amerîkayê ye. Rûerda wê 8.288 km² ye û di nava Çiyayên Andê de ye. Gola ku axa wê herî bilind e. Ji rûyê avê 3.830 m bilindahiyê de ye. 194 km dirêjahî, 65 km firehî, kêmzêde 140-180 m jî kûr e. Cihê herî kûr ê golê 280 m ye. Zêdetirî 25 çem diherikin ser golê. Gelek girav hene li ser golê û li wan bermahiyên girîngên înkayan hene.

Navê xwe ji efsaneyeke înkayan digire û wateya wê zinarê pûmayê ye. Dema mirov ji jor li golê binêre dişibe serê pûmayê. Hin giravên cih diguherin lê hene.

## Galeriya wêneyan

* Dîmenek ji golê, axa Bolîvyayê
* Pêşî: girava Taquile; paşî: dîmenek ji çiyayên Andê
* Keynikek li girava Isla del Sol

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Gola Titicaca de hene
# Apartheid

| Apartheid |
| --- |
| * Rêbaz
* Nîjadperestî
 |
|  |
| Dema avabûnê | * 1948
 |
| Kaşîf/Îcadker | * Hendrik Frensch Verwoerd
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

*Ji bo spiyan – Ji bo ne spiyan qedexe ye!*, Peravên deryayê li Muizenberg a nêzîkî Kapstadt 1985
**Apartheid** navê sazûmaniya kolonyalîstan a berê ya li Afrîkaya Başûr li ser desthilatiyê bû ye. Bêje ji zimanê afrîkaanî tê û wateya wê bi taybetî "veqetandin" e. Îro ji bo tevgerên dijmirovane û cudaxwaz ên nîjadperestiyê tê bikaranîn. Tê zanîn ku beriya ku Nelson Mandela û ANC a ku hevyekiya nîjadan diparastin bibe desthilatdar bi dehan salan li vî welatî mirovên çermereş ji dagirkerên çermespî yên bermahiyên kolonyalîstan bûn, dihatin veqetandin.

Kesên çermereş nedikarîn sûdê ji cihên ku çermespî bikardîanîn werbigirin. Bo mînak aşxane, nexweşxane, dibistan, mal, kolan hwd ên herdu nîjadan diviyabû ji hev cuda bin. Rejîma nîjadperest kiryarên dijmirovane li çermereşan dikir û herçendî çermereş %85 ji gelheya vî welatî bûn jî, ti mafekî wan î heman-jiyanê nebû. Bingeha vê rejîmê kana xwe ji dagirkeriyê digirt. Brîtanî, Holenda û dûgelên din ên ewropayî wekî hêzêkî kolonîzm bûn, çûbûn wir û dixwastin heya heyiyê ev yeka han bidome. Ji bo parastina vê sazûmaniya ne-dadî ji êşkence û kuştinê, heya ceribandina komkujiyan her tişt bikaranî. Ji aliyekî ve jî nerazîbûnên hundurîn û derveyî jî xwe birêxistin dikirin. Serî de ANC û tevgerên aştîxwaz ên çermesoran, li seranser cîhanê tevgerekî xurt li dijî rejîmê derket holê. Sala 1961ê de Afrîkaya Başûr ji Civata Inglîzî a Neteweyan (Commonwealth of Nations) hatiye derxistin.

Sala 1986an rejîm mecbûr ma ku hin gavan bavêje. Lê ev gav ên piçûk bûn û serokê efsaneyî yê ANC hêj zîndanî bû. NY gelek ambargo ji bo vî welatî danîn. Van ambargoyan û têkoşîna aştîxwazên cîhanê biserdikeve û di nîsana 1990ê de Nelson Mandela tê azadkirin. Di hilbijartinên 27ê nîsanê 1994an de ANC û çermereş serkeftinê bidestdixin û Nelson Mandela jî dibe serokkomar.

## Binerê

* Kemalîzm
* Faşîzm

## Çavkanî

## Girêdanên derve