# Almanya

| Komara Federal a Almanyayê *Bundesrepublik Deutschland* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  Ala | Mertal |

 |
| **Sirûd:Deutschlandlied* (bi kurdî: *"Strana Almanyayê"*) (tenê ayeta sêyem)  |
| Cihê  Almanya  (keskê tarî)– li Ewropa  (kesk & gewrê tarî) – li Yekîtiya Ewropayê  (kesk)  –  [Rênîşan]
 |
| **Paytext** û bajarê mezin | Berlin ﻿ / ﻿ |
| Zimanên fermî | Almanî |
| **Komên etnîkî** | * 80% alman
* 3,5% tirk
* 1,9% kurd
* 1,8% ereb
* 12,8% yên din
 |
| Demonîm | Alman |
| Rêveberî | Komara federaliya parlamenî |
|  •  | Serok | Frank-Walter Steinmeier |
|  •  | Kanslêr | Friedrich Merz |
|  •  | Serokên Bundestag | Julia Klöckner |
|  •  | Serokên Bundesrat | Anke Rehlinger |
|  •  | Serokê Federal Dadgeha Destûra Bingehîn | Stephan Harbarth |
| Pêşvebirî |  |
|  •  | Meclîsa jorîn | Bundesrat |
|  •  | Meclîsa jêrîn | Bundestag |
| Damezrandin |
|  •  | Împeratoriya Romaya Pîroz | 2ê sibata 962an  |
|  •  | Konfederasyona Almanyayê | 8ê hezîrana 1815an  |
|  •  | Împeratoriya Almanî | 18ê kanûna paşîn a 1871ê  |
|  •  | Komara Weimarê | 11ê tebaxa 1919an  |
|  •  | Komara Federal | 23ê gulana 1949an  |
|  •  | CAE Bingeh | 1ê kanûna paşîn a 1958an  |
|  •  | Veyekbûn | 3ê çiriya pêşîn a 1990an  |
| Rûerd |
|  •  | Giştî | 357,588 km2 (63.) |
| Gelhe |
|  •  | 2026 Texmînkirin | 83.129.285 (19.) |
|  •  | Tîrbûn | 233/km2} (63.) |
|  **TBH** (PHK) | 2026 texmînkirin |
|  •  | Giştî | $6.154 trîlyon (6.) |
|  **TBH** (nomînal) | 2026 texmînkirin |
|  •  | Giştî | $5,014 trîlyon (3.) |
| **Gini** (2023) | ▲ 29,4  |
| **PPM** (2023) |  0,959  · 5. |
| Dirav | Euro (€) (EUR) |
| Demjimêr | CET (UTC+1) |
|  •  | Havîn (DH) | CEST (UTC+2) |
| Hatûçûna ajotinê | rast |
| Koda telefonê | +49 |
| ISO 3166 | DE |
| Înternet TLD | .de û .eu |

**Almanya**, bi fermî **Komara Federal a Almanyayê** (bi almanî: *Deutschland*, bi fermî: *Bundesrepublik Deutschland*), welatek li herêma rojavayê Ewropaya Navendî ye ku piştî Rûsyayê welatê herî qerebalix ê Ewropayê ye û welatê herî qerebalix ê Yekîtiya Ewropayê ye. Almanya li bakur di navbera Deryaya Baltîk û Deryaya Bakur de û li başûr di navbera Deryaya Baltîk û Çiyayên Alpan de ye. Li bakur bi Danîmarka, li rojhilat Polonya û Çekya, li başûr Awistirya û Swîsre û li rojava jî bi Fransa, Luksembûrg, Belçîka û bi Holenda yê re sinorê xwe parve dike. Paytexta welat û bajarê herî qerebalix bajarê Berlîn e, navenda aborî ya sereke Almanyayê bajarê Frankfurt e û mezintirîn qada bajarî, bajarê Ruhr e.

Eşîrên curbicur yên almanî ji kevnariya klasîk ve li beşên bakurê Almanyaya nûjen jiyan kirine. Herêmek bi navê Germania beriya 100 salê p.z. hatiye belgekirin. Di sala 962an de, Padîşahiya Almanyayê piraniya Împeratoriya Romayê ya Pîroz ava kiriye. Di sedsala 16an de herêmên bakurê Almanyayê bûne navenda Reformasyona Protestanan. Piştî Şerên Napoleon û hilweşîna Împeratoriya Romayê ya Pîroz di 1806an de, Konfederasyona Almanî di sala 1815an de hatiye damezrandin.

Yekbûna fermî ya Almanya di nav netewedewleta nûjen de di 18ê tebaxa sala 1866an de bi Peymana Konfederasyona Almanyaya Bakur re ku Konfederasyona Almanyaya Bakur bi pêşengiya Prûsya ava kiribû, piştre jî di sala 1871an de vediguhêze Împeratoriya Almanî. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem û Şoreşa Alman a 1918-1919, împeratorî di encamê de veduguhere Komara Weimar a nîv-serokatî. Desthilatdariya Naziyan di sala 1933an de dibe sedema damezrandina dîktatoriyek totalîter û dibe sedema Şerê Cîhanê yê Duyem û Şerê Holokostê. Piştî bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyem ê li Ewropayê û serdemek dagirkirina hevalbendan a di sala 1949an de, Almanya bi tevahî di du siyasetên cihêreng de bi serweriya sinorkirî hate organîze kirin ku bi serweriyên Komara Federal a Almanyayê ku bi gelemperî wekî Almanyaya Rojava tê zanîn û Komara Demokratîk a Almanyayê ku wekî Almanyaya Rojhilat tê zanîn, hatiye birêvebirin. Dema ku Komara Demokratîk a Almanya dewletek Bloka Rojhilat a komunîst û endamê Pakta Warşovayê bû, Komara Federal a Almanya endamê damezrîner ê Civata Aborî ya Ewropî û Yekîtiya Ewropayê bû. Piştî hilweşîna desthilatdariya komunîst a li Almanyaya Rojhilat, Yekbûna Almanyayê ku eyaletên berê yên Almanyaya Rojhilat e di 3ê çiriya pêşîn a sala 1990an de beşdarî Komara Federal a Almanyayê dibe û komara parlemanî ya federal tê damezrandin.

Almanya weke hêzeke mezin û xwedî aboriyeke bihêz hatiye binavkirin ku li Ewropayê xwedan aboriya herî mezin e ku ji hêla Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî ve çarem aboriya herî mezin a cîhanê û ji hêla PPP (Îndeksa hêza kirînê) ve aboriya pêncem a herî mezin e. Wekî hêzek cîhanî di sektorên pîşesaziyê, zanistî û teknolojiyê de, sektorên zanistî û teknolojîk de, hem dervefiroşkar (îxrackar) û hem jî derhanîn a herî mezin ê cîhanê ye. Almanya endamê Neteweyên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropayê, NATO, Konseya Ewropayê, G7, G20 û OECDê ye. Almanya xwediyê sêyem-zêdetirî hejmarên Mîrateyên Cîhanî yên UNESCOyê ye.

## Dîrok

Tê pêşbînîkirin ku mirovên kevnar herî kêm 6 hezar sal berê li Almanyayê hebûn. Yekem fosîlên mirovî ya ne-modern (Neandertal) li Geliyê Neander hatiye dîtin. Li Jura Swabian de delîlên kevnar ên bi vî rengî yên mirovên nûjen hatine dîtin ku di nav de bilûrên 42 hezar salî ye û amûrên muzîkê yên herî kevn in ku heta niha hatine dîtin. Di lêkolînên arkeolojîk de Miroveşêr a ku ji 40 hezar sal berê ye û Venûsa 35 hezar salî ya Hohle Fels, hatine dîtin.

### Eşîrên german û împeratoriya frenkan

Berfirehbûna eşîrên german di navbera sala 750 b.z. û di 100 salê p.z..
Tê fikirîn ku dîroka gelên germanî ji serdema bronzî ya Nordîk, Serdema hesinî a Zû, yan jî Çanda Jastorfê vedigerin. Ji başûrê Skandînavya û bakurê Almanyayê, li başûr, rojhilat û rojava berfireh bûne ku bi eşîrên keltî, îranî, baltîkî û slavî re têkiliya wan pêş ketiye.

Di bin desthilatdariya Augustus de, Împeratoriya Romê dest bi dagirkirina erdên ku eşîrên german tê de dijîn, dike û di navbera Çemê Reynê û Çemê Elbe de parêzgehek romanî ya demkurt a cermani ava dike. Di sala 9emê p.z. de, sê lejyonên romayî ji hêla Arminius ve di Şerê Daristana Teutoburgê de têk diçin. Encama vî şerî romayiyan ji xeyalên wan ên dagirkirina Almanyayê dûr dixe û bi vî awayî ev şer bûye yek bûyerên herî giring di dîroka ewropî de. Di sala 100ê p.z. de, Tacitus nivîsî ye ku eşîrên germanî li ser çemên Reynê û Danubê (Limes Germanicus) bi cih dibin û piraniya Almanyaya îro bidest dixin. Lêbelê Baden-Württemberg, başûrê Bavyera, başûrê Hessen û rojavayê Rheinland di wî demê di nav parêzgehên Romayê de hatibûn girêdan.

Nêzîkî 260, gelên almanî dikevin nav axa ku di bin kontrola Romayê de ye. Piştî dagirkirina Hûnan ê di 375an de û bi paşketina Romayê ji 395an ve, eşîrên germanî ber bi başûrê rojavayê ve diçin ku frankan Padîşahiya Frenkiyan ava kirin û ber bi rojhilat ve birin ku Saksonya û Bavyera bindest bixin. Deverên ku îro li rojhilatê Almanyayê ye, di wî demê de eşîrên slavî yên rojavayî tê de jiyan dikirin.

### Frankaya Rojhilat û Împeratoriya Romaya Pîroz

Martin Luther (1483-1546) ku Reformasyona Protestan daye destpêkirin.
Karlê Mezin di sala 800an de Împeratoriya Karolenj ava dike û heman împeratorî di sala 843an de hatiye dabeşkirin. Keyaniya paşverû ya rojhilatê Frenkaya Rojhilat ji Çemê Reynê li rojava heya Çemê Elbê li rojhilat û ji Deryaya Bakur heya Çiyayên Alpan dirêj bûye. Piştre Împeratoriya Romayê ya Pîroz ji vê împeratoriyê derdikeve holê. Piştî demekî kurt ê ku dibe qiralê Romaya Pîroz, di sala 996an de, Gregor V dibe yekem papayê alman ku ji hêla pismamê xwe Otto III ve hatiye erkdar kirin. Her çend împêratoran bi nakokiya veberhênanê hêz winda kiribe jî Împeratoriya Romaya Pîroz bakurê Îtalya û Burgundî di bin desthilatdariya împeratorên Salian de (1024–1125) bidest xistiye.

Di bin serweriya împeratorên Hohenstaufen de (1138–1254), mîrên alman bêtirsî dan rûniştina almanan ku li başûr û rojhilat (Ostsiedlung) bi cih bibin. Endamên Yekitiya Hanseatîk, bi piranî bajarên bakurê Almanyayê bûn ku di berfirehkirina bazirganiyê de pêşketî bûn. Di sala 1315an de bi Xelayiya Mezin re dest pê kir nifûs kêm bû û piştre Mirina Reş a 1348-1350 destpêdike. Qanûna Împeratoriya Ga yê Zêrîn a ku di sala 1356an de hatiye derxistin, awayê destûrî yên împeratoriyê peyda kir û hilbijartina împerator ji aliyê heft prens-hilbijêran ve hatiye qanûnî kirin.

Johannes Gutenberg awayê çapkirina gerguhêz da Ewropayê ku bingehê demokratîkbûna zanistê daye Ewropayê. Di sala 1517an de, Martin Luther Reformasyona Protestan teşwîq kir û wergera wî ya Încîlê dest bi standardkirina zimanê dike ku Aştiya Augsburg a sala 1555an baweriya "Evangelîstî" (Luterîtî) bi xweşdîtinî hate pêşwazîkirin lê di heman demê de biryar da ku baweriya mîr ew bû ku baweriya bindestên wî be (cuius regio, eius religio). Ji Şerê Kölnê heta Şerê Sîh Salan (1618–1648), pevçûnên dînê erdên alman wêran kirin û bi awayekî giring nifûsa herêmê kêm kir.

Aştiya Westphalia şerê dînî yê di nav komên biçûkên împeratoriyê de bi dawî kir ku mîrên wan ên ku bi piranî almanîaxêv bûn dikarîn ku Katolîk, Luterîtî yan Kalvînîzm wekî dînê xwe yê fermî hilbijêrin. Pergala dadrêsî ya ku ji hêla rêzek Reformên Împeratoriya ve hatiye destpêkirin (nêzîkî 1495-1555) ji bo xweseriya herêmî ya berbiçav û ji bo Dîeta Împeratoriyê (desteya lihevhatinê ya Împeratoriya Romayê) ya bihêztir peyda kir. Xanedana Habsburgê ji sala 1438an heta mirina Karl VI di sala 1740an de taca împeratoriyê werdigirin. Piştî Şerê Serkeftina Awistiryayê û Peymana Aix-la-Chapelle, keça Karl VI Maria Theresa dema ku mêrê wê, Franz I, bûye împerator, wekî hevjîna împeratorê hikum dike.

Ji sala 1740an ve dualîzma di navbera padîşahiya Habsburgê ya Awistiryayê û Keyaniya Prûsyayê de di dîroka almanan de serdest dibe. Di sala 1772, 1793 û 1795an de Prûsya û Awistirya tevî Împeratoriya Rûsî, li ser Parçekirina Polonyayê li hev kirin. Di dema Şerên Şoreşger ên Fransî de, serdema Napolyon û paşê civîna dawî ya Dieta Împeratoriyê, piraniya Bajarên azad ên împeratoriyê bi herêmên xanedaniyê ve hatin girêdan ku herêmên dêran hatin sekulerîzekirin û pêvekirin. Di sala 1806an de împeratorî hate hilweşandin ku Fransa, Rûsya, Prûsya û Habsbûrgan (Awistirya) di dema Şerên Napolyon de ji bo hegemonyaya li dewletên almanî hevrikî kirine.

### Konfederasyon û Împeratoriya Almanî

Konferansa Alman 1815.
Piştî hilweşîna Napoleon, Kongreya Viyanayê Konfederasyona Alman ava dike ku ji yekîtiyek ji 39 dewletên serwer pêk tê. Erkdar kirina împeratorê Awistiryayê wekî serokê daîmî ya Kongreyê ya red kirina zêdebûna bandora Prûsyayê nîşan dide. Nakokiyên di nav siyaseta restorasyonê de hinek dibe sedema bilindbûna tevgerên lîberal, piştre jî tedbîrên nû yên zextê ji hêla rayedarê Awistirya Klemens von Metternich ve li dijî tevgeran pêk hatiye. Zollverein, sendîkaya terîfê, yekitiya aborî pêş xist. Di ronahiya tevgerên şoreşgerî yên li Ewropayê de, rewşenbîr û mirovên hevpar şoreşên sala 1848an li dewletên Alman dest pê kirin û pirsgirêka almanan anîne rojevê. Qralê Prûsyayê Friedrich Wilhelm IV, sernavê împeratoriyê hate pêşkêş kirin lê bi windakirina hêzê re wî tac û makezagona pêşniyarkirî red kir ku ji bo tevgerê paşveçûnek demkî bû.

Key William I di sala 1862an de Otto von Bismarck wek serokwezîrê Prusya erkdar dike. Bismarck di sala 1864an de şerê bi Danîmarkayê re bi serketî diqedîne ku serketina paşîn a biryardar a Prûsya di Şerê Awistro-Pûsya ya sala 1866an de jê re hişt ku Konfederasyona Almanyaya Bakur ku Awistiryayê jê derdixe, ava bike. Piştî têkçûna Fransa di Şerê Franko-Prusyan de, mîrên slman di sala 1871an de damezrandina Împeratoriya Almanî radigihînin. Prûsya dewleta damezrîner a serdest a împeratoriya nû bû ku qralê Prûsyayê wekî împerator hikum dike û bajarê Berlîn dibe bajarê paytext a wî.

Di serdema Gründerzeit a piştî yekbûna Almanyayê de, siyaseta derve ya Bismarck wekî serokwezîrê Almanyayê bi çêkirina hevalbendan û dûrxistina şer, pozîsyona Almanyayê wekî neteweyek mezin ewle kir. Lêbelê di bin desthilatdariya Wilhelm II de, Almanya polîtîkayên emperyalîst dişopîne ku bi welatên cîran re dibe sedema pevçûnê. Bi qada pirneteweyî ya Awistirya-Mecaristanê re hevalbendiyek dualî hate çêkirin ku Hevbendiya Sêsalê ya sala 1882an Îtalya jî di nav de bû. Brîtanya, Fransa û Rûsyayê jî ji bo parastina li dijî destwerdana Habsburgê ya ji bo berjewendiyên Rûsyayê yên li Balkanan an jî destwerdana Almanyayê ya li dijî Fransayê, bi hev re îtîfaq kirin. Di Konferansa Berlînê ya di sala 1884an de, Almanya gelek kolonî ku di nav wan de Afrîkaya Rojhilat a Alman, Afrîkaya Başûr-Rojava ya Alman, Togoland û Kamerûn jî di nav de bûn, li ser heq îdîa kir. Piştre Almanya împeratoriya xwe ya kolonyal bi destxistina hinek deverên li Pasîfîk û li Çînê berfirehtir kir ku hebûna xwe yê li Pasîfîk û li Çînê biparêze. Hikûmeta kolonyalîst a li Afrîkaya Başûr-Rojavayê (Namîbya ya îro), ji sala 1904an heta 1907an, tine kirina gelên Herero û Namaqua yên herêmî wekî cezakirina serhildanek pêk anî ku ev qirkirina yekemîn a sedsala 20an bû.

Di 28ê hezîrana sala 1914an de kuştina arşdûkê Awistiryayê dibe hincet ku Awistirya-Mecaristan êrîşî Serbistanê bike û Şerê Cîhanê yê Yekem bidin destpêkirin. Piştî çar salên şer ku tê de nêzîkî du milyon leşkerên alman têne kuştin, bi agirbestek giştî şer bi dawî dibe. Di Şoreşa Alman de (çiriya paşîn 1918), Împerator Wilhelm II û mîrên desthilatdar ji desthilatdariya xwe dûr ketin û Almanya wekê komarek federal hate ragihandin. Serkirdayetiya nû ya Almanyayê di sala 1919an de Peymana Versayê îmze kir û têkçûna hevalbendan qebûl kir. Ev peyman ji aliyê dîroknasên almanan wekî heqaret dîtin ku ev bûyer dibe sedema bilind bûna Adolf Hitler. Almanya nêzîkî ji %13e ji axa xwe ya ewropî winda kir û hemî milkên xwe yên kolonyal ên li Afrîka û Pasîfîkê radest dike.

### Komara Weimarê û Almanyaya Nazî

Adolf Hitler, dîktatorê Almanyaya Nazî, ji sala 1933an heta sala 1945an.
Bi deverên ku ji aliyê Reich Alman ve têne kontrol kirin û bi rengê reş hatine diyarkirin, nexşeya Ewropayê ku di sala 1942an de di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de ji hêla Almanyayê ve hatiye dagir kirin.
Di 11e tebaxa sala 1919an de, Serok Friedrich Ebert Destûra Bingehîn a Demokratîk a Weimar îmze dike. Di şerê paşîn de ji bo desthilatdariyê, komunîstan li Bavyerayê desthilatdarî girtin, lê hêmanên mihafezekar li deverên din hewl dan ku Komarê bi Derbeya Kappê hilweşînin. Şerê kolanan li navendên pîşesazî yên mezin, dagirkirina Ruhr ji hêla leşkerên Belçîka û Frensayê ve û heyamek hîperenflasyonê li pey xwe dihêle. Di sala 1924an de plansaziyek ji nû veavakirina deyn û afirandina diravek nû dest pê kir ku serdema Bîstên Zêrîn ku serdemek nûjeniya hunerî û jiyana çandî ya lîberal e daye destpêkirin.

Depresyona mezin a cîhanê ku krîzek aborî ya mezin li cîhanê bû, di sala 1929an de li Almanyayê bi bandor dibe. Hikûmeta serokwezîr Heinrich Brüning polîtîkayek hişkbûna darayî û deflasyonê şopand ku di sala 1932an de dibe sedema bêkariyê ku ji sedî 30 gelên alman dimînin bê kar. Partiya Nazî ya bi serokatiya Adolf Hitler dibe partiya herî mezin a Reichstagê piştî hilbijartinek taybetî ya di sala 1932an de û Hindenburg di 30 çile ya sala 1933an de Hitler wekî serokwezîrê Almanyayê erkdar kirin. Piştî Şewata Reichstagê, bi biryarnameyek mafên bingehîn ên sivîl betal kir û yekem kampa komkirinê ya Naziyan vebû. Di 23ê adara 1933an de, Qanûna Desthilatdar hêzek qanûnî ya bêsînor dide Hitler ku qanûn derbas kir ku destpêka Almanyaya Nazî dide nîşan. Rêveberiya Hitler dewletek totalîter a navendî ava kir, ji Cemiyeta Miletan vekişiya û ji nû ve çekdarkirina welêt bi awayekî berbiçav zêde kir. Bernameyek ku ji hêla hikûmetê ve hate piştgirî kirin ji bo nûvekirina aborî balê dikişîne ser karên gelemperî ku karê wî yê herî navdar Otoban bû.

Di sala 1935an de rejîm ji Peymana Versayê vekişiya û qanûnên Nürnbergê yên ku cihû û hindikahiyên din armanc digirt, derxist. Hikûmeta Adolf Hitler di sala 1935an de Saarlandê ji nû ve bi dest xist, di sala 1936an de Rheinland ji nû ve tê mîlîtarîze kirin, di sala 1938an de Awistirya bi Almanyayê ve girêda, di sala 1938an de Sudetenland bi Peymana Mûnîhê ve girêda û bi binpêkirina peymanê di adara sala 1939an de Çekoslovakya dagir dike. Kristallnacht (şeva camên şikestî), şewitandina kinîştan, hilweşandina karsaziyên cihûyan û girtina girseyî ya cihûyan pêk tê.

Di tebaxa sala 1939an de hikûmeta Hitler li ser Peymana Molotov-Ribbentrop ku Ewropaya Rojhilat di nav deverên bi bandor ên Alman û Sovyetê de dabeş dike, gotubêj kir. Di 1ê îlona sala 1939an de Almanyayê Polonya dagir kir, Şerê Cîhanê yê Duyem li Ewropayê hate destpêkirin ku Brîtanya û Fransayê di 3ê îlonê de li dijî Almanyayê şer ragihandin. Di bihara sala 1940an de, Almanya Danîmarka û Norwêc, Holenda, Belçîka, Lûksembûrg û Fransayê zeft kir ku hikûmeta Fransayê neçar dimîne li hemberî şer agirbestek îmze bike. Înglîzan di heman salê de di Şerê Brîtanyayê de êrîşên hewayî yên almanan şikand. Di sala 1941an de leşkerên alman êrîşî Yûgoslavya, Yewnanistan û Yekîtiya Sovyetê kirin. Di sala 1942an de Almanya û hevalbendên wî piraniya parzemîna Ewropa û Afrîkaya Bakur kontrol kirin lê piştî biserketina Sovyetan di Şerê Stalîngradê de, vegerandina hevalbendan ya Afrîkaya Bakur û di dema dagirkirina Îtalyayê di sala 1943an de, hêzên alman rastî şikestinên leşkerî yên dubare hatin. Di sala 1944an de Sovyetan ber bi Ewropaya Rojhilat ve hatin bi alikariya Fransayê hatin Fransayê û li hemberî kontra-êrîşên dawî ya Almanyayê, ketin erdên Almanyayê. Piştî xwekuştina Hîtler di dema Şerê Berlînê de, Almanya di 8ê gulana sala 1945an de belgeya teslîmbûnê îmze dike ku Şerê Cîhanê yê Duyem li Ewropayê û Almanyaya Nazî bi dawî dibe. Piştî bidawîbûna şer, karbidestên nazî yên sax ji ber sûcên şer li dadgeha Nürnbergê têne darizandin.

Piştre ku paşê bi navê Holokostê dihate zanîn, hikûmeta alman zordestî li hindikahiyan dike ku wan li kampên komkirin û mirinê kom dike û li seranserê Ewropayê wan diavêje girtîgehan. Bi tevahî 17 milyon mirov bi awayekî sîstematîk hatin qetilkirin ku di nav wan de 6 milyon cihû, herî kêm 130.000 kes roman, 275.000 kesên astengdar, bi hezaran Şahidên Yehowa û bi sed hezaran dijberên siyasî û dînî hebûn. Polîtîkayên naziyan li welatên di bin dagirkeriya Almanyayê de dibe sedema mirina 2.7 milyon polonî, 1.3 milyon ûkraynî, 1 milyon belarûsî û 3.5 milyon girtiyên şer ên Sovyetê. Kuştiyên leşkerî yên alman bi qasî 5.3 milyon hatiye texmîn kirin û derdora 900.000 sivîlên alman dimirin. Nêzîkî 12 milyon almanên etnîkî ji seranserê Ewropaya Rojhilat hatin derxistin û Almanya hema hema nêzîkî çaryeka axa xwe ya berî şer winda kir.

### Almanyaya rojhilat û rojava

Nexşeya Almanya di sala 1947an de, piştî dawiya Şerê Cîhanê yê Duyem ku di nav de herêmên dagiriyên amerîkî, Sovyet, Brîtanya û Fransî û Saarlanda ku di bin kontrola Fransayê de ye. Herêmên rojhilatê xeta Oder-Neisse di bin şert û mercên Konferansa Potsdamê de ku derbasî Polonya û Yekîtiya Sovyetê bûye.
Piştî ku Almanyaya Nazî radest dibe, hevalbendan Berlîn û axa mayî ya Almanyayê li gorî çar herêmên dagirkirî parve dikin. Sektorên rojavayiyên ku di bin kontrola Fransa, Keyaniya Yekbûyî û Dewletên Yekbûyî de bûn di 23 gulan sala 1949an de hatin yek kirin û Komara Federal a Almanyayê hate avakirin (bi almanî: *Bundesrepublik Deutschland*); di 7ê cotmeha sala 1949an de, Herêma ku di bin desthilatdariya sovyetê de bû dibe Komara Demokratîk a Almanyayê (bi almanî: *Deutsche Demokratische Republik*; DDR). Ev deshilatdarî bi nefermî wekî Almanyaya Rojava û Almanyaya Rojhilat dihatin naskirin. Almanyaya Rojhilat Berlîna Rojhilat wek paytexta xwe hilbijart, Almanyaya Rojava bajarê Bonn wek paytexta demkî hilbijart ku helwesta xwe ya ku çareseriya du dewletên demkî ye destnîşan bike.

Almanyaya Rojava wek komara parlemanî ya federal bi "aboriya bazara civakî" hate damezrandin. Di sala 1948an dest pê kir, Almanyaya Rojava di bin Plana Marshall ya amerîkî de dibe wergirê sereke yê alîkariya nûavakirinê. Konrad Adenauer di sala 1949an de wek serokwezîrê yekem ê federal yê Almanyayê hate hilbijartin. Welat di destpêka salên 1950î de bi mezinbûna aborî ya berdewam (Wirtschaftswunder) pêşdikeve. Almanyaya Rojava di sala 1955an de tevlî NATOyê dibe û dibe endamê damezrîner ê Civata Aborî ya Ewropayê. Di 1 çileya sala 1957an de Saarland tevlî Almanyaya Rojava dibe.

Almanyaya Rojhilat dewletek Bloka Rojhilatî bû ku di bin kontrola siyasî û leşkerî ya Yekîtiya Sovyetê de bi riya hêzên dagirker û Pakta Warşovayê bû. Her çend Almanyaya Rojhilat îdîa kiriye ku ew demokrasî ye, desthilatdariya siyasî tenê ji hêla endamên pêşeng (Politbüro) yên Partiya Yekîtiya Sosyalîst a Almanyayê ya ku di bin kontrola komunîstan de ye ku ji hêla Stasi ve, karûbarek nepenî ya pir mezin, tê piştgirî kirin, hate bikar anîn. Dema ku propagandaya Almanyaya Rojhilat li ser berjewendiyên bernameyên civakî yên Komara Demokratîk a Almanyayê û xetereya îdiakirî ya dagirkirina Almanyaya Rojava bû, gelek ji welatiyên Almanyaya Rojhilat ji bo azadî û bextewariyê li Almanyaya Rojava nihêrîne. Dîwarê Berlînê ku di sala 1961ê de hate çêkirin, rê neda welatiyên Almanyaya Rojhilat ku birevin Almanyaya Rojava û dîwar dibe sembola Şerê Sar.

Di dawiya salên 1960an de ji hêla Ostpolîtîk ya serokwezîr Willy Brandt ve aloziyên di navbera Almanyaya Rojhilat û rojavayê de kêm dibin. Di sala 1989an de, Mecaristanê biryar da ku Perdeya Hesinî hilweşîne û sînorê xwe bi Awistiryayê re veke, ev dibe sedema koçberiya bi hezaran welatiyên Almanyaya Rojhilat di ser Mecaristan û Awistiryayê re ber bi Almanyaya Rojava ve herin. Vê yekê bandorên mezin li ser Komara Demokratîk a Almanyayê kir ku piştgiriya xwepêşandanên girseyî yên birêkûpêk zêde dibin. Di hewlekê de ji bo ku Almanyaya Rojhilat wek dewlet bimîne, karbidestên Almaniya Rojhilat qedexeyên sinor sivik kirin lê ev bi rastî dibe sedema bilezkirina proseya reforma Wende ku di Peymana li ser Çareserkirina Dawî ya bi rêzgirtina ji bo Almanya de ku bi peymanê Almanya serweriya temamî bi dest dixe. Ev yek di 3ê çiriya pêşîn a sala 1990an de, bi tevlêbûna pênc dewletên Komara Demokratîk a Almanyayê ya berê ku ji nû ve hatine damezrandin, destûr dide ku Almanya ji nû ve were yekkirin. Hilweşîna Dîwarê Berlînê di sala 1989an de bû sembola hilweşîna komunîzmê, hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, yekbûna Almanya û Die Wende.

### Almanya, Yekîtiya Ewropayê û ji nû ve yek kirin

Dîwarê Berlînê di dema hilweşîna di sala 1989an de û Deriyê Brandenburgê yek ji pêvçûnên yekem bû di dawiya Şerê Sar de ku di dawiyê de dibe sedema hilweşîna Yekîtiya Sovyetê.
Almanyaya yekbûyî wekî berdewamiya berfireh a Almanyaya Rojava hate hesibandin jiber vê yekê endamtiya xwe di rêxistinên navneteweyî de parastiye. Dema ku bajarê Bonnê statuya yekta ya Bundesstadt (bajarê federal) wergirtiye ku hinek wezaretên federal li bajêr dimînin, Berlîn dîsa dibe paytexta Almanyayê. Veguheztina hikûmetê di sala 1999an de bi dawî dibe û nûjenkirina aboriya Almanyaya Rojhilat hate plan kirin ku heya 2019an bi dawî bibe.

Ji nû ve yekbûna Almanyayê di Yekîtiya Ewropayê de rolek çalak girtiye ku di sala 1992an de bi Peymana Maastricht û di sala 2007an de Peymana Lîzbonê îmze dike û dibe hevavakarê Herêma Euroyê. Almanya hêzeke aştîparêz ji bo aramiya li Balkanan şand û leşkerên almanî jî di çarçoveya hewlên NATOyê de ji bo ewlehiya li Efxanistanê piştî derxistina Talîban şandin Efxanistanê.

Di hilbijartinên sala 2005 de Angela Merkel bûye yekem serokwezîra jina li Almanyayê. Di sala 2009an de hikûmeta alman planek teşwîqê ya bi 50 milyar € yê pejirand. Di nav projeyên sereke yên siyasî yên alman ên di destpêka sedsala 21an de pêşketina entegrasyona ewropî, veguheztina enerjiyê (Energiewende) ji bo peydakirina enerjiyek domdar, sekinandina deynê ji bo butçeyên hevseng, tevdîrên ji bo zêdekirina rêjeya zayînê (pronatalîzm) û bilind- stratejiyên teknolojiyê yên ji bo veguheztina aboriya alman ku wekî Pîşesaziya 4.0. hatiye binavkirin heye. Di krîza koçberan a sala 2015an de li Ewropayê, Almanya zêdetirî milyonek penaber û koçber qebul kiriye.

## Erdnîgarî

Nexşeya fizîkî ya Almanyayê.
Almanya heftemîn welatê herî mezin ê Ewropayê ye ku li bakur bi Danîmarka, li rojhilat bi Polonya û Çekya, ji aliyê başûrê rojhilat ve bi Awistirya û li aliyê başûrê rojava bi Swîsre re sinor e. Fransa, Lûksembûrg û Belçîka li aliyê rojava, li bakurê rojava jî Holenda cih digire. Li bakur di navbera Deryaya Baltîk û Deryaya Bakur de û li başûr di navbera Deryaya Baltîk û Çiyayên Alpan de ye. Xaka Almanyayê ji 357,022 km² rûberê pêk tê (137,847 sq mi) ku ji vî 348,672 km² (134,623 sq mi) rûerd e û 8,350 km² (3,224 km²) (ji avê pêk tê) rûav e.

Xala herî bilind li çiyayên Alpan e (xala herî bilind: Zugspitze bi 2,963 mêtreyê) ku ji aliyê bakurê rojava ve heya peravên Deryaya Bakur, (Nordsee) ji bakurê rojava ve heta peravê Deryaya Baltîkê (Ostsee) dirêj dibe. Xala herî nizm ku li şaredariya Neuendorf-Sachsenbande, Wilstermarsch 3,54 mêtre di bin asta deryayê de ye.

### Avhewa

Piraniya Almanyayê xwedî avhewa nerm e ku ji okyanûsa li bakur û rojava heta parzemîna li rojhilat û başûrê rojhilat berfireh dibe. dema ku havîn dikare ji germ û hişk bigire heya hewaya sar û baran diguhere, zivistanan ji ber sermaya li Alpên Başûr heya hewaya sar bi gelemperî bi baranên sinordar ve ewrayî ye. Li herêmên bakur bayên rojavayî yên ku ji Deryaya Bakur hewaya şil bi xwe re tîne germahiyê nerm dike û baranê zêde dike. Berevajî vê, li herêmên başûrê rojhilat germahiyên dijwar hene.

Ji sibata sala 2019 û 2020an vir ve germahiya mehane ya navîniyê li Almanyayê germa herî kêm 3,3 °C, di çileya sala 2020an de, germa herî bilind 19,8 °C, di hezîrana 2019an de hatiye tomarkirin. Rêjeya baranê ya mehane herî kêm 30 lître (li ser mêtreçargoşe erd) di dibat û nîsana sala 2019an de, herî zêde 125 lître serê metreçargoşe di sibata sala 2020an de baran bariye.

### Pirrengiyabiyo

Eyloyê poçik spî ku cûreyek teyrê nêçîrî ye ku niha din bin parastinê de ye.
Erdê Almanya dikare li pênc ekoherêmên bejayî were dabeş kirin ku ji ekoherêmên wekî daristanên tevlihev ên Atlantîkê, daristanên tevlihev ên Baltîkê, daristanên tevlihev ên Ewropaya Navendî, daristanên pelên fireh ên Ewropaya Rojava û daristanên şîn û tevlihev ên Alpê pêk tê. Ji sala 2016an vir ve ji %51 erdê Almanyayê ji bo çandiniyê hatiye veqetandin lê ji sedî 30 daristanî ye û ji %14 jî ji hêla nifûsê yan jî binesaziyê ve hatiye vegirtin.

Cûreyên nebat û heywanên ku bi gelemperî li Ewropaya Navîn wekhevin hene. Li gorî Envantera Daristanan a Neteweyî, narewan, berû û cûreyên darên din ên pelweşanî ji %40ê daristanên Almanyayê pêk tînin ku nêzîkî ji %60 darên çam in, nemaze narewan û çam in. Gelek cureyên firingî, kulîlk, kevz û kiyark hene. Di nav ajalên kovî de Rovî, Kurebeşk, Kîvroşka Ewropayê, Xezalê sor a Ewropayê, Berazê kovî, moflon (binecureyekî pezê kovî) û hejmareke hindik ji Kewndêzê Ewrasyayê hene. Celebek kulîlkek mor (*Centaurea cyanus*) heye ku berê sembolek neteweyî ya almanan bû.

16e parkên neteweyî yên Almanyayê hene ku di nav de Parka Neteweyî ya Jasmund, Parka Neteweyî ya Herêma Vorpommern Lagoon, Parka Neteweyî ya Müritz, Parkên Neteweyî yên Deryaya Wadden, Parka Neteweyî ya Harz, Parka Neteweyî ya Hainich, Parka Neteweyî ya Daristana Reş, Swîsreya Neteweyî ya Saxon, Parka Neteweyî ya Daristana Bavarian û Parka Neteweyî ya Berchtesgadenê hene. Di heman demê de, 17 Rezervên Biosferê û 105 parkên xwezayiyên Almanyayê hene. Qada Zoolojîk a Berlînê ku di sala 1844an de vebûye, li Almanyayê ya herî kevn e û îdîa dike ku berhevoka herî berfireha celebên ajalan li cîhanê ye.

## Rêveberî û polîtîka

Qesra Bellevueyê ku ji sala 1994an vir ve qesra rêveberiya serokkomarê Almanyayê ye
Almanya komareke federal, parlamenî û demokratîk e. Desthilata qanûndanînê ya federal di parlamenê de ye ku ji *Bundestag* (Desteya Federal) û *Bundesrat* (Meclîsa Federal) pêk tê ku bi hev re dezgeha qanûndanînê pêk tînin. *Bundestag* bi rêya hilbijartinên rasterast û bi sîstema nûnertiya rêjeyî ya tevlihev tê hilbijartin. Endamên *Bundesrat* nûnertiya rêveberiyên şanzdeh herêmên federe dikin û ji aliyê wan ve têne erkdar kirin. Sîstema siyasî ya alman li gorî çarçoveya ku di makezagona sala 1949an de wekî Qanûna Bingehîn tê zanîn de tevdigere. Guherandinên qanûnî bi giştî pêwîstî ya bi piraniya ji sê parên nûnerên *Bundestag* û *Bundesrat* pêwîstî ya du paran heye. Prensîbên bingehîn ên Destûra Bingehîn ku tê de xalên garantiya rûmeta mirovî, cihêbûna hêzan, pêkhateya federal û serweriya hiqûqê têne diyarkirin, di sîstema hiqûqa Almanyayê de bêguhertin her dem derbasdar e.

Serokê dewletê bi nûnerî xwedî berpirsiyar û xwedî raye ye. Serok ji hêla Bundesversammlung (komîsyona federal) ve, saziyek ku ji endamên *Bundestag* û hejmarek wekhev ji delegeyên dewletê pêk tê, tê hilbijartin. Karbidestê duyem ê herî bilind di rêza pêşîn a alman de Bundestagspräsident (Serokê Bundestag) e ku ji hêla *Bundestag* ve tê hilbijartin û berpirsiyarê çavdêriya rûniştinên rojane yên *Bundestag* e. Karmendê sêyem a herî bilind û serokê hikûmetê, serokwezîr e ku ji aliyê Bundespräsident ve tê erkdar kirin ku ji aliyê partî an jî koalîsyona ku herî zêde kursiyên di '*Bundestagê* de hene, tê hilbijartin.

Ji sala 1949an vir ve sîstema partiyê di bin serweriya Yekîtiya Demokratên Xiristiyan û Partiya Sosyal Demokrat a Almanyayê de ye. Heta niha her serokwezîrek endamê yek ji van partiyan bûye. Lêbelê Partiya Demokrata Azad a Lîberal û Partiya Hevbendiya 90/Kesk jî di hikûmetên koalîsyonê de hevkariyên piçûk in. Her çend ew qet nebe beşek ji hikûmeta federal, ji sala 2007an vir ve Partiya Sosyalîst a Demokrat a Çep di *Bundestaga* a Almanyayê de endamekî giring e. Di hilbijartinên federal ên Almanyayê yên sala 2017an de, Alternatîva ji bo Almanyayê ya rastgir a populîst dengên pêwîst bi dest dixe ku cara yekem di parlamenê de nûnertiya xwe bi dest dixe.

### Herêmên Almanyayê

16 Herêmên Almanyayê hene ku her herêmek parlamena bixwe heye û di hindur de gelek aliyan de xwedî zagonin.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Rêz** | **Herêm** | **Serbajar** | **Rûerd** (km²) | **Nifûs** (bi hezaran)
 |
| 1 | Baden-Württemberg | Stuttgart | 35.751,46 | 10.632
 |
| 2 | Bavyera | Munîh | 70.551,57 | 12.604
 |
| 3 | Berlin |  | 891,85 | 3.419
 |
| 4 | Brandenburg | Potsdam | 29.485,63 | 2.450
 |
| 5 | Bremen | Bremen | 419,38 | 654
 |
| 6 | Hamburg |  | 755,26 | 1.753
 |
| 7 | Hessen | Wiesbaden | 21.114,94 | 6.046
 |
| 8 | Mecklenburg-Vorpommern | Schwerin | 23.180,14 | 1.598
 |
| 9 | Saksonya Jêrîn | Hannover | 47.634,90 | 7.792
 |
| 10 | Nordrhein-Westfalen | Düsseldorf | 34.097,72 | 17.572
 |
| 11 | Rheinland-Pfalz | Mainz | 19.853,36 | 3.995
 |
| 12 | Saarland | Saarbrücken | 2.569,69 | 991
 |
| 13 | Saksonya | Dresden | 18.415,51 | 4.047
 |
| 14 | Sachsen-Anhalt | Magdeburg | 20.446,31 | 2.246
 |
| 15 | Schleswig-Holstein | Kiel | 15.799,38 | 2.814
 |
| 16 | Thüringen | Erfurt | 16.172,50 | 2.162
 |

 |
 **Saksonya JêrînBremenHamburgMecklenburg- VorpommernSaksonya- AnhaltSaksonyaBrandenburgBerlînTurîngiyaHessenNordrhein- WestfalenRheinland- PfalzBavyeraBaden- WurttembergSaarlandSchleswig- Holstein** |  |

### Qanûn

Almanya xwedî sîstemeke hiqûqa sivîl e ku li ser bingeha hiqûqa romayî ye û di heman demê de di nav hiqûqê de hinek referansên qanûniyên hiqûqa germanî jî hene. *Bundesverfassungsgericht* (dadgeha destûrî ya federal) Dadgeha Bilind a Almanya ye ku ji bo mijarên destûrî berpirsiyar e û xwediyê desthilata nirxandina dadwerî ye. Pergala dadgeha bilind a pispor a Almanyayê ji bo dozên sivîl û cezayî yên Dadgeha Federal a Dadê, ji bo dozên din jî Dadgeha Kar a Federal, Dadgeha Civakî ya Federal, Dadgeha Darayî ya Federal û ji Dadgeha Îdarî ya Federal pêk tê.

Qanûnên cezayî û taybet li ser asta neteweyî bi rêzê ve di *Strafgesetzbuch* û *Bürgerliches Gesetzbuch* de hatine kodkirin. Pergala cezayî ya alman hewl dide ku kesên tawanbar ji nû ve were ehlkirin û raya giştî ji kesên tawanbar biparêze. Ji xeynî tawanên biçûk ku ji aliyê dadwerekî profesyonel ê yekane ve têne darizandin û tawanên siyasî yên giran, hemî tawanbar ji aliyê dadgehên tevlihev ve têne darizandin ku dadwerên nepispor (*Schöffen*) û dadwerên profesyonel bi hev re serokatiya darizandinan dikin.

### Têkiliyên derve

Almanya li Schloss Elmau ya li Bavyerayê malavaniya civîna bilind a G7 a sala 2022an kiriye
Almanya xwediyê toreke ji 227 nûnertiyên dîplomatîk li derveyî welat e û bi zêdetirî 190 welatan re têkiliyên xwe berdewam dike. Almanya endamê Konseya Ewropayê, NATO, OECD, G7, G20, Banka Cîhanî û IMFyê ye. Ji damezrandina Yekîtiya Ewropayê vir ve roleke bi bandor lîstiye û ji salên 1990î vir ve bi Fransayê re û bi hemî welatên cîran re hevpeymaniyeke bi hêz ava kiriye. Almanya avakirina saziyeke siyasî, aborî û ewlehiyê ya ewropî ya yekgirtîtir piştgirî dike. Ji ber hêza xwe ya aborî û bandora xwe ya siyasî, Almanya bi gelemperî wekê hêzeke mezin hatiye pênasekirin.

Hikûmetên Almanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hevalbendên siyasî yên nêzîk in. Girêdanên çandî û berjewendiyên aborî di navbera her du welatan de girêdanekê ava kirine ku di encamê de atlantîzm çêbûye.

Siyaseta pêşketinê ya Almanyayê di çarçoveya siyaseta derve ya xwe de wekê sektoreke cuda tevdigere. Welat ji aliyê Wezareta Hevkariya Aborî û Geşepêdanê ya Federal ve hatiye formulekirin û ji aliyê rêxistinên bicîhanînê ve hatine meşandin. Hikûmeta Almanya siyaseta pêşketinê wekê berpirsiyariyek hevbeş a civaka navneteweyî dibîne. Almanya di sala 2019an de piştî Dewletên Yekbûyî duyem mezintirîn bexşvanê alîkariyê yê cîhanê bûn.

### Hêz

Leopard 2A6 a Artêşa Almanyayê
Artêşa Almanyayê, *Bundeswehr* (Parastina Federal), ji şaxên Heer (Artêş û hêzên taybet KSK), *Marine* (Hêzên Deryayî), *Luftwaffe* (Hêzên Hewayî) û *Cyber- und Informationsraum* (Xizmeta Sîber û Agahdariyê) pêk hatiye. Lêçûnên leşkerî yên Almanyayê di sala 2024an de çarem lêçûna herî zêdeyê li cîhanê bûn. Di bersiva dagirkirina Ûkraynayê ya ji aliyê Rûsyayê ve ku di sala 2022an de despêkiribû, şansolyer Olaf Scholz ragihandiye ku hedefa leşkerî yên Almanyayê dê ji lêçûna NATOyê ya ji %2yê derbas bibe û her wiha diyar kiriye ku di sala 2022an de jî 100 milyar euro were zêdekirin ku ev jî hema hema du qat ji sermiyana leşkerî ya 53 milyar euro ya sala 2021an pêk hatiye. Di sala 2023an de, li gorî pîvanên NATOyê, lêçûnên leşkerî gihaştiye 73.1 milyar dolar an jî ji %1.64ê GDPya welat ku ji hedefa NATOyê ya ji %2ê pir kêmtir e. Di sala 2024an de, Almanya 97,7 milyar dolar ji NATOyê re ragihandiye ku ev rêje ji %2,12ê GDPyê ji vê hedefê derbas bûye.

Ji gulana sala 2024an pê ve, *Bundeswehr* xwedî hêzeke ku ji 180.215 leşkerên çalak e û xwedî 80.761 xebatkarên sivîl e. Leşkerên cîgir ji bo hêzên çekdar hene û beşdarî tetbîqatên parastinê û şandinên li derveyî welat dibin. Heta sala 2011an, xizmeta leşkerî ji bo mêran di 18 saliya xwe de bûn mecbûrî bû lê ev bi fermî hatiye rawestandin û li cihê vê yekê xizmeta leşkerî ya dilxwazî hatiye diyarkirin. Ji sala 2001ê vir ve jin dikarin bê snnorkirin di hemî erkên xizmetê de xizmet bikin. Li gorî enstîtuya lêkolînên aştiyê ya navneteweyî ya Stokkholmê, Almanya ji sala 2020an heta sala 2024an pêncem mezintirîn derhanîna çekên sereke yê li cîhanê bû.

Di dema aştiyê de, *Bundeswehr* (artêşa Almanyayê) ji aliyê wezîrê parastinê ve tê fermandarîkirin. Di rewşa parastinê de jî şansolyer dibe fermandarê giştî yê *Bundeswehrê*. Rola *Bundeswehr* di Destûra Bingehîn a Almanya de tenê wekê parastinê hatiye wesifandin. Lê piştî biryareke Dadgeha Destûrî ya Federal di sala 1994an de, têgeha "parastin" ne tenê wekî parastina sinorên Almanya, di heman demê de wekê berteka li hember krîzan û pêşîgirtina li pevçûnan, an jî bi awayekî berfirehtir wekê parastina ewlehiya Almanyayê li her deverek cîhanê hatiye pênasekirin. Ji sala 2017an vir ve, nêzîkî 3.600 leşkerên artêşa alman wekş beşek ji hêzên aştîparêz ên navneteweyî li welatên biyanî hene ku di nav wan de nêzîkî 1.200 leşker ji bo operasyonên piştgiriyê li dijî DAIŞê, 980 leşker di mîsyona piştgiriya biryardar a bi serokatiya NATOyê de li Efxanistanê û 800 leşker jî li Kosovayê hene.

## Aborî

Dîmenek ji Frankfurtê ku navendeke karsaziyê û darayî ya pêşeng ê li Ewropayê û navenda Banka Navendî ya Ewropayê ye
Almanya xwedî aboriyeke bazara civakî ye ku xwedî hêzeke kar a pir jêhatî ku asta gendeliyê kêm e û asta nûjeniyê bilind e. Almanya ji aliyê GDPya nomînal ve aboriya herî mezin a Ewropayê ye û her wiha ji aliyê GDPya nomînal ve sêyem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê GDPya parîteya hêza kirînê (PPP) ve şeşem aboriya herî mezin ê cîhanê ye. GDPya welat ya serê kesî ya li gorî parîteya hêza kirînê (PPP) ya di sala 2024an de gihîştiye ji %115ê navînî ya Yekîtiya Ewropayê. Sektora xizmetguzariyê ya welat bi qasî ji %72ê GDPya giştî, sektora pîşesaziyê ji %27ê ku Almanya xwedî hilberîna pîşesaziyê ya herî mezin li Ewropayê ye û sektora çandiniyê jî %1ê ji sala 2023an pê ve, pêk aniye. Rêjeya bêkariyê ya ku ji aliyê Eurostatê ve hatiye weşandin, di çileya sala 2020an de ji %3,2 ye ku çarem rêjeya herî nizm a Yekîtiya Ewropayê ye.

Almanya beşek ji bazara yekgirtî ya Ewropayê ye ku nûnertiya zêdetirî 450 milyon xerîdaran dike. Li gorî fona diravan a navneteweyî, di sala 2017an de, welat ji sedî 28ê aboriya herêma euroyê pêk aniye. Almanya di sala 2002an de dest bi bikaranîna dirav ê hevpar ê yekîtiya ewropî kiriye. Siyaseta Almanyayê ya diravî ji aliyê Banka Navendî ya Ewropayê ve hatiye destnîşankirin ku navenda saziyê li Frankfurtê ye û ev navenda, navenda herî mezin ê darayî ya welat e. Almanya sêyem hinardekarê herî mezin ê cîhanê ye û sêyem derhanîna herî mezin ê cîhanê ye û piştî Çînê duyem mezintirîn zêdehiya bazirganiyê heye. Hevkarên Almanyayê ya bazirganî yên herî mezin di sala 2024an de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Çîn û Holenda bûn. Berhemên sereke yên Almanya wesayît, makîne û kelûpelên kîmyewî ne.

Pîşesaziya otomobîlan a Almanyayê wekê yek ji pîşesaziyên herî reqabetkar û nûjen ên cîhanê hatiye dîtin. Di sala 2023an de, pîşesazî ji aliyê hilberînê ve şeşem û ji aliyê nirxa hinardekirinê ve jî sektora herî mezin ê cîhanê bû. Almanya malavanê Koma Volkswagen e ku ji aliyê hilberîna wesayîtan ve duyem hilberînerê otomobîlan ê herî mezin ê cîhanê ye.

Ji 500 pargîdaniyên herî mezin ên cîhanê ku li bazara borsayê hatine lîste kirin (Fortune Global 500) li gorî dahat a di sala 2024an de 29 pargîdanî li Almanyayê bûn. DAX ku endeksa borsayê ya Almanyayê ku ji aliyê Borsaya Frankfurtê ve tê xebitandin, 30 pargîdanî yên herî mezin ên li Almanyayê vedihewîne. Pargîdaniyên navdar ên almanî Mercedes-Benz, BMW, Volkswagen, Audi, Porsche, Siemens, Adidas, SAP, Bosch û BASF in. Berlîn navendeke ji bo pargîdaniyên destpêkê ye û li Yekîtiya Ewropayê bûye cihê sereke yên ji bo pargîdaniyên ku ji aliyê sermayeya xeterank ve têne fînansekirin. Almanya bi beşa xwe ya mezin a pargîdaniyên piçûk û navîn ên pispor ên wekî Mittelstand hatiye naskirin ku ev pargîdanî nêzîkî ji %48 nûnertiya rêberên bazara cîhanî di beşên xwe dikin ku wekê şampiyonên veşartî hatine binavkirin.

Hewldanên lêkolînam û pêşveçûnê beşek yekgirtî ya aboriya Almanyayê pêk tînin û ji sala 2005an vir ve welat di warê lêçûnên lêkolîn û pêşveçûnê de di rêza çarem de ye. Di sala 2018an de, Almanya di warê hejmara gotarên lêkolînê yên zanistî û endezyariyê yên hatine weşandin de di rêza çarem a cîhanê de bû û di sala 2023an de jî di endeksa xwezayê ya li gorî kalîteyê hatiye sererastkirin de di rêza sêyem de bû. Saziyên lêkolînê en navdar ên li Almanyayê civaka Max Planck, Komeleya Helmholtz, civaka Fraunhofer û komeleya Leibniz in. Almanya yek beşdarê herî mezin ê ajansa fezayê ya ewropî ye. Welat di sala 2025an de di endeksa nûjeniya cîhanê de di rêza 11em de bû.

### Binesazî

Trenên bilez ên wekê vê ICE 3 tevahiya Almanya bi hev ve girêdidin
Almanya bi cihê xwe yê navendî ya li Ewropayê, bûye navendeke veguhastinê ya parzemîna Ewropayê ye. Tora rêyên Almanyayê di nav rêyên herî qelebalix ên Ewropayê de ye. Otoban bi wê yekê hatiye pênasekirin ku ji bo hinek cureyên wesayîtan sinorekê lezê ya ku ji aliyê qanûnên federal ve hatiye destnîşankirin tune ye. Tora trênê ya bi navê Intercity Express an bi kurtasî ICE bi leza heta 300 km/s (190 mph) xizmetê dide bajarên mezin ên Almanyayê û hinek bajarên li welatên cîran. Mezintirîn balafirgehên Almanyayê Balafirgeha Frankfurtê, Balafirgeha Munîhê û Balafirgeha Berlîn a Brandenburgê ye. Bendergeha Hamburgê sêyem bendergeha herî qerebalix a Ewropayê ye û yek ji bîst bendergehên konteyneran ên herî mezin ên cîhanê ye.

Dîmenek termînala 1em a Balafirgeha Berlîn Brandenburgê
Di sala 2019an de, Almanya heftem mezintirîn xerîdarê enerjiyê ya cîhanê bû. Hemî santralên nukleerî yên Almanya di sala 2023an de hatine rawestandin. Almanya pêdiviyên xwe yên enerjiyê bi bikaranîna ji %40 çavkaniyên nûjenkirî û di panelên rojê û enerjiya bayê ya deryayî wekê "rêberê vê enerjiyê destpêkê" hatiye binavkirin. Veguhestina enerjiyê ya alman (Energiewende) bi rêya karîgeriya enerjiyê û enerjiya nûjenkirî, gaveke naskirî yê ber bi aboriyeke berdewam ve ye û welat wekê "yekem aboriya enerjiya nûjenkirî ya sereke ya cîhanê" hatiye binavkirin. Almanya di navbera salên 1990 û 2015an de xerckirina enerjiya xwe ya seretayî bi rêjeya ji %11 kêm kiriye û armancên xwe ragihandiye ku heta sala 2030an ji %30 û heta sala 2050an jî ji %50 kêm bike.

Welat pabendê Peymana Parîsê û çend peymanên din e ku alikarê cihêrengiya biyolojîkî, standardên kêmemisyon û alîkarê rêveberiya avê ye. Rêjeya vezîvirandina avêtî ya malê ya Almanyayê ji sala 2017an vir ve, li dora ji %65 e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye. Di sala 2023an de Almanya di rêza 14em de bû ku herî zêde gazên serayê vedihewîne.

## Demografî

Dîmenek ji bajarê Hamburgê ku duyem bajarê herî qelebalix ê Almanya ye û bendera bajar ya deryayî ji aliyê qebareyê ve mezintirîn bendera welat e
Li gorî hêjmara nifûsê ya Almanya ya sala 2023an, bi nifûsa 84,7 milyonî, Almanya dewleta endam a herî qelebalix a Yekîtiya Ewropayê ye, piştê Rûsyayê duyemîn welatê herî qelebalix ê Ewropayê û nozdehem welatê herî qelebalix ê cîhanê ye. Giraniya nifûsa li ser her kîlometreçargoşeyekî 236 kes e. Rêjeya zarokan ya li serê jineke 1,57 zarok e (li gorî texmînên sala 2022an) ku ji rêjeya guherînê ya 2,1 kêmtir e û yek ji rêjeyên herî nizm ên cîhanê ye. Ji salên 1970î vir ve, rêjeya mirinê ya Almanya ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûye. Lêbelê ji destpêka salên 2010an vir ve nifûsa welat bi rêjeyên jidayikbûn û koçberiyê zêde bûne. Almanya bi temenê navînî 47,8 salî, xwediyê çarem nifûsa herî bi temen a cîhanê ye.

Çar komên mezin ji mirovan wekî kêmneteweyên neteweyî têne binavkirin ji ber ku bav û kalên wan bi sedsalan li herêmên wan jiyane ev in: Li eyaleta herî bakur a Schleswig-Holsteinê kêmneteweyeke danîmarkî heye; sorb ku nifûseke slavî ye, li herêma Lusatia ya Saksonya û Brandenburgê ne; roma û sintî li seranserê welat dijîn û frîzî li perava rojavayê Schleswig-Holsteinê û li beşa bakurê rojavayê Saksonyaya Jêrîn kom bûne.

Almanya ji bo koçberan cihekî sereke ye û di cîhana de piştî Amerîkayê di rêza duyem de ye. Di sala 2015an de, piştî krîza penaberan a 2015an, mala nifûsê ya wezareta karûbarên aborî û civakî ya Neteweyên Yekbûyî Almanyayê wekê welatê duyem ê herî zêde yê koçberên navneteweyî li çaraliyê cîhanê navnîş kiriye ku ev hejmar nêzîkî ji %5 an 12 milyon ji tevahiya 244 milyon koçberan e. Krîzên penaberan bûne sedema zêdebûna berbiçav a nifûsê. Wek mînak, herikîna mezin a koçberên ûkraynî piştî dagirkirina Ûkraynayê ya ji aliyê Rûsyayê ve ku di sala 2022an de despêkiribû, di encamê de zêdetirî 1,06 milyon penaberên ji ûkraynî heta nîsana sala 2023an li Almanyayê hatine tomar kirin. Di sala 2019an de, Almanya di nav welatên Yekîtiya Ewropayê de ji aliyê rêjeya koçberan di nav nifûsa welat de, bi rêjeya ji %13,1, di rêza heftan de bû. Di sala 2022an de, 23,8 milyon kes ji sedî 28.7ê tevahiya nifûsê xwedî paşxaneya koçberiyê bûn.

Li Almanyayê zêdetirî 2.000 bajar û bajarok û 11 herêmên metropolîtan ên bi fermî hatine naskirin hene. Bajarê herî qelebalix ê welat Berlîn e û mezintirîn herêma ya bajarî ya welat herêma bajarî ya Ruhrê ye.

### Dîn

Katedralja Kolnê ku di nav lîsteya Mîrateya Cîhanê ya UNESCOyê de ye.
Li gorî hêjmara nifûsê ya 2022an, xiristiyanî li Almanyayê bi rêjeya %49,7ê nifûsê dînê herî berbelav e ku ji %23,1 xwe wekê protestan û ji %25,1 jî xwe wekê katolîk dane nas kirin.

Lêkolînek di sala 2023an de texmîn kiriye ku ji %46,2ê nifûsê endamên ti rêxistin an mezhebên dînî nîne û piraniya nifûsê êdî endamê mezhebê xiristiyanî nînin. Bê bewariya dînê li Almanyayê li deverên mezin ên metropolîtan û li seranserê Almanyaya Rojhilat a berê ku berî bi sepandina ateîzma dewletê di bin komunîzmê de bi piranî protestan bû, herî zêde ye.

Îslam duyem dîn e ku li Almanyayê kesên endamên vê dînê hene. Di nifûsjimêriya sala 2011an de ji %1,9ê beşdaran (1,52 milyon kes) dînê îslamê wekê dînê xwe dane nas kirin lê ev hejmar bê bawer hatiye hesibandin ji ber ku hejmareke nehevseng ji alîgirên vê baweriyê (û dînên din ên wekê cihûtî hene) îhtîmal heye ku mafê xwe yê bersivnedana pirsê bi kar nenîne. Di sala 2019an de, ji xeynî hejmareke nediyar a misilmanên bê paşxaneya koçber, li gorî texmînan 5,3–5,6 milyon misilmanên bi paşxaneya koçber hebûn. Piraniya misilmanan sunî û elewiyên ji Tirkiyeyê ne lê hejmareke kêm şîe, Ehmedî û mezhebên din jî hene. Di heman demê de dîn ên din jî ji sedî yek ji nifûsa Almanyayê pêk anîne.

Di sala 2011an de endamên fermî yên civaka cihûyan nêzîkê ji %0,2ê ji nifûsa giştî ya Almanyayê pêk anîne û ji %60ê ji vê nîfûsê li Berlînê jiyan dikirin. Li gorî texmînan, ji sedî 80 heta 90ê ji van cihûyên li Almanyayê koçberên rûsîaxêv ên ji Yekîtiya Sovyetê ya berê bûn ku ji salên 1980an vir ve hatine Almanyayê.

### Ziman

Nîşaneyeke kolanê ya duzimanî ku hem bi zimanê almanî û hem jî bi dorbiya jêrîn e ku li Cottbus (Chóśebuz), Brandenburgê ye.
Zimanê almanî zimanê fermî yê welat e û zimanê almanî bi piranî zimanê axavtinê ya li Almanyayê ye. Zimanê almanî yek ji 24 zimanên fermî û zimanê xebatê ya Yekîtiya Ewropayê ye û yek ji sê zimanên prosedurî yên Komîsyona Ewropayê ye ku li kêleka zimanê îngilîzî û zimanê fransî cih digire. Zimanê almanî zimanê dayikê ya herî berbelavê li Yekîtiya Ewropayê ye ku bi qasî 100 milyon axaftvanên zimanê almanî ya xwemalî hene.

Zimanên hindikahiyên xwemaliyên li Almanyayê wekê zimanên danîmarkî, almaniya jêrîn, reniya jêrîn, sorbî, romanî, frîziya bakur û frîziya saterlandê têne naskirin ku ev hemî ziman bi fermî ji aliyê peymana ewropî ya zimanên jerêmî an kêmneteweyan ve têne parastin. Zimanên koçberan ên herî zêde ku li Almanyayê têne bikaranîn kurdî, polonî, îtalî, yewnanî, spanyayî serbo kroatî, bulgarî, tirkî, erebî, zimanên din ên balkanan û zimanê rûsî ye. Alman bi gelemperî pirzimanî ne ku ji %74ê welatiyên alman dane zanîn ku ew dikarin bi kêmanî bi zimanekî biyanî pêwendiyê pêk bînin û ji %35 jî bi kêmanî dikarin bi du zimanên biyanî pêwendiyan pêk bînin.

### Perwerdehî

Zanîngeha Heidelbergê ku saziya herî kevn a xwendina bilind a Almanyayê ye û bi gelemperî di nav yek zanîngehên navdartirîn zanîngehên welat hatiye dîtin
Berpirsiyariya çavdêriya perwerdehiyê li Almanyayê bi giranî di nav eyaletan de hatiye organîzekirin. Perwerdehiya baxçeyê zarokan a bijarte ji bo hemî zarokên di navbera sê û şeş salî de tê peyda kirin, piştî wê jî, li gorî dewletê, çûna dibistanê ji bo herî kêm neh salan mecbûrî ye. Perwerdehiya seretayî bi gelemperî ji çar heta şeş salan berdewam dike. Dibistana navîn li gorî ka xwendekar perwerdehiya akademîk an pîşeyî berdewam dikin, ji bo beşan hatiye dabeş kirin. Pergaleke şagirtiyê ya bi navê Duale Ausbildung rê li ber sertîfîkayek pispor vedike ku hema hema bi pîleyeke akademîk re wekhev e. Ev pergal dihêle ku xwendekarên di perwerdehiya pîşeyî de hem li dibistaneke taybet de û hem jî li dibistanek pîşeyî ya dewletê perwerdehiyê bibînin. Ev modela perwerdehiyê li seranserê cîhanê baş wekê perwerdehiyeke bal hatiye qebûlkirin û li seranserê cîhanê hatiye bikaranîn.

Piraniya zanîngehên Almanyayê saziyên giştî ne û xwendekar bi kevneşopî belaş dixwînin. Mercê giştî ji bo beşdarbûna zanîngehê *Abitur* e. Li gorî raporeke OECD ya sala 2014an, ji bo xwendina navneteweyî Almanya di rêza sêyem welatê cîhanê de ye. Zanîngehên damezrandî yên li Almanyayê hinek ji zanîngehên herî kevin ên cîhanê ne ku Zanîngeha Heidelbergê (di sala 1386an de hatiye damezrandin), Zanîngeha Leipzigê (di sala 1409an de hatiye damezrandin) û Zanîngeha Rostockê (di sala 1419an de hatiye damezrandin) zanîngehên herî kevin ên welat in. Zanîngeha Humboldt a Berlînê ku di sala 1810an de ji aliyê reformîstê perwerdehiyê yê lîberal Wilhelm von Humboldt ve hatiye damezrandin, ji bo gelek zanîngehên rojavayî bûye modela akademîk. Di serdema hemdem de, Almanya yanzdeh zanîngehên hêja pêşxistiye.

### Tenduristî

Nexweşxaneya Rihê Pîroz li Lübeckê ku di sala 1286an de hatiye damezrandin ku pêşengê nexweşxaneyên nûjen ê li welat e
Sîstema nexweşxaneyên Almanyayê ku wekê Krankenhäuser hatiye binavkirin, ji serdema navîn ve dest pê kiriye û welat xwedî kevintirîn sîstema lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya cîhanê ye ku dîroka wê ji qanûnên civakî yên Bismarck ên salên 1880an dest pê dike. Almanya ji salên 1880î vir ve, reform û dabînkirinan pergalek lênêrîna tenduristiyê ya hevseng misoger kiriye. Ev nifûs bi planeke sîgortaya tenduristiyê ya ku ji aliyê qanûnê ve hatiye peyda kirin ve hatiye nixumandin ku pîvanên planê rê didin hinek koman ku peymaneke sîgortaya tenduristiyê ya taybet hilbijêrin. Li gorî Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO), di sala 2013an de pergala tenduristiyê ya Almanyayê ji sedî 77 ji aliyê hikûmetê ve û ji sedî 23 jî ji aliyê taybet ve hatiye fînansekirin. Almanya di sala 2014an de ji %11.3ê GDPya xwe li ser tenduristiyê xerc kiriye.

Li gorî WHOyê di sala 2019an de Almanya ji aliyê temenê jiyanê ve bi 78,7 salan ji bo mêran û 84,8 salan ji bo jinan di rêza 21em ê cîhanê de bû û li welat rêjeya mirina dergûşan jî pir kêm e ku ji her 1000 zayînên zindî yên zarokan ev rêje 4 zarok in. Di sala 2019an de, sedema sereke ya mirinê nexweşiya dil û damaran bû ku ev rêjeya ji 37% ji mirinan bû. Qelewbûn li Almanya her ku diçe wekî pirsgirêkek tenduristiyê ya sereke hatiye destnîşan kirin ku lêkolînek di sala 2014an de nîşan daye ku ji sedî 52ê nifûsa mezin a Almanyayê zêde giran an jî qelew bûn.

## Çand

Çanda li eyaletên Almanyayê ji aliyê tevgerên rewşenbîrî û gelêrî yên sereke yên li Ewropayê, hem ji aliyê rewşebîrên dînî û hem jî sekuler ve hatiye avakirin û zanyar, nivîskar û fîlozofên alman di pêşveçûna ramana rojavayî de roleke giring lîstine. Rapirsiyên (anket) raya giştî yên cîhanî yên ji BBCyê eşkere kirine ku Almanya di salên 2013an û di sala 2014an de wekê welatê xwedî bandora herî erênî ya li cîhanê hatiye naskirin.

Almanya bi festîvalên gelêrî yên wekê *Oktoberfest* û adetên Noelê hatiye naskirin ku tê de çelenkên Adventê, pêşbirkên Noelê, darên Noelê, kekên Stollen û adetên din hene. Ji sala 2025an vir ve UNESCOyê 55 milkên li Almanya xistiye Lîsteya Mîrata Cîhanê. Li Almanya hejmarek cejnên fermî hene ku ji aliyê her eyaletekê ve hatine destnîşankirin ku di 3ê çiriya pêşînê ji sala 1990an vir ve rojeke neteweyî ya Almanya ye ku wekê *Tag der Deutschen* Einheit (roja yekîtiya alman) tê pîrozkirin.

## Binêre

* Împeratoriya Almanî
* Komara Weimarê
* Almanyaya Nazî
* Komara Demokratîk a Almanyayê

## Not

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Almanya de hene.