Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Zimanê piemontezî

| Zimanê piemontezî
Lenga piemontèisa  |
| --- |
| * Ziman
* zimanê nûjen
 |
| ﻿ / ﻿ |
| Dewlet | Îtalya  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Zimanê piemontezî** yan jî **zimanê piemontî**, zimanekî galoîtalî ye ku li Îtalyayê tê xeberdan.

## Çavkanî
# Muawiye I

Muawiye I

| Xelîfeyê Emewiyan (d) |
| --- |
| 28 tîrmeh 661 - 27 nîsan 680 |
| Yezîd I |
| Governor of the Levant (d) |
| 639-661 |
| Ebû Ubeyde bin CerahAl-Dahhak ibn Qays al-Fihri (en) |

|  |  |
| --- | --- |
| Jidayikbûn | 603 Meke |
| Mirin | 680 Medîne |
| Cihê goristanê | Bab al-Saghir Cemetery (en) |
| Navê rastî | معاوية |
| Hevwelatî | Xelîfetiya Emewiyan (en) |
| Pîşe | Siyasetmedar, nivîskar, helbestvan, fermanber, Xelîfe |
| Malbat | Umeye |
| Bav | Ebû Sûfyan bin Herb |
| Dê | Hind bint Utbe |
| Xwişk û bira | Yazid ibn Abi Sufyan (en) Izza bint Abi Sufyan (d) Umayma bint Abi Sufyan (d) Hind bint Abi Sufyan (d) Ziyad ibn Abihi (en) Ramla bint Abi Sufyan (en) Juwayriya bint Abi Sufyan (d) Anbasa ibn Abi Sufyan (d) Hanzala ibn Abi Sufyan (d) Utba ibn Abi Sufyan (en) Amr ibn Abi Sufyan (en) Aban ibn Hafs (d) |
| Hevjîn | Qurayba al-Sugra bint Abi Umayya (en) Maisun bint Bahdal (en) |
| Zarok | Yezîd I |

lewheya yadîgarWêneyê goristanê
**Muawiye I** (bi erebî: معاوية بن أبي سفيان‎, lat. *Muawiye îbn Ebû Sufyan*), (603 li Mekke; 6ê Gulana 680 li Şam) xelîfeyî Ûmeyyeyan herî pêşin (661-680) û demezrênere wê xanêdanitîye bû.

## Parzgêritiya Sûrî (639-661)

Muawiye bin Ebû Sufyan di 603an de wek endamekî Umeyeyan li Mekke hatiye dinê. Bavê xwe Ebû Sufyan demên pêşin yek pêşengê hemberên Muhemmed pexember bû, lê ji pê re derbaza misilmanîyê bû. Muawiye jî ji pê 630an de derbaza misilmanîye bû re, bû yek peyayên girîngên Muhemmed pexember. Ew yek ji endamên artêşê Sûrî di 639an de dagir kirî bû û ji aliya Xelîfeye wê demê Omar bin el-Xetab wek parezgêrê wir da zanîn. Li wir wî bi Bîzansê re têkoşîn kir û di 663an de xakên hundurên Anatoliya heta nêzî Stenbol dagir kirin.

Ji pe xelîfe Osman bin Efan 656an de hat kuştin re Elî derbaza xelifetîye bû, lê Muawiye got ku heta ku kujterê Osman nedîtin ez Elî wek Xelîfe nasnekim. Ew pêk anî jî wan serîlêdana kîzir. Di wê bûyerê de jî kîzirê Elî destê Muawiye zexm kir. Pişt Elî hat kuştin re (661) wî xwe wek xelîfe da zanîn.

## Xelifetiya Muawiye (661-680)

Muawiye derbaza xelifetîye bû şunda şuna xanêdana Umeyye di kargerê de zexm kir û lawê Elî Hesen bin Elî ji xelifetîye waz hat. Wî paytext ji Medîne de bira Şam e. Di dema Muawiye de xelifetî hat çerxa mîratîye kirin û xelîfetî derbaza lawên xelîfeyî dawî dibû. Herweha kênge di 669an Muawiye mir Yezîd I derbaza şûna wî bû.

Di dema Muawiye de belavbûna îslamê dewam kir. Di dema wî de Uqbe bin Nefî Îslam bira Maxrêb û dagir kirina Îranê jî dewam kir. Dîsa di dema Muawiye de Konstantinopolis di (668-669 û (674-678) ande du caran hat dagir kirin, lê ew herdu jî bê serkeftî dawî bûn.

Muawiye di 6'ê Gulana 680an de li Şamê mir.

## Çavkanî
# Muawiye

**Muawiye** navek e, bi gelemperî ji aliyê Ereban dihê bikaranîn. Bi wî navî di dîrok de çend kesên navdar hene;

* Muawiye I, damezrînerê Umeyeyan, di navbera 661–680ê de xelîfe bû.

* Muawiye II, 683–684ê de Xelîfeye Umeyeyan bû.
# Elî

| Elî îbn Ebû Talib |
| --- |
| [[File:The ten to whom Paradise was promised (Ali).png, 83 Imam Ali searching of Doldol from Khavaran Nameh.jpg, Hazrat Ali slays Marhab.JPG, Chronology of Ancient Nations, f.162r miniature.jpg, British Library MS Oriental 7238, fol. 9v Maktel-i Ali Resul The swearing of allegiance to Ali at Kufa after the murder of Osman.jpg, Alī.png|frameless|upright=1]]Elî |
| Navê rastî | علي بن أﺑﻲ طالب |
| Jidayikbûn | 23ê çiriya pêşîn a 598an Mekke
 Erebistana Siyûdî |
| Mirin | 28ê kanûna paşîn a 661ê (62 salî)
(62 Salî) Kufe /

 Iraq |
| Esil | Ereb |
| Bernav | Şêrê Xwedê, Îmam Elî, Heyder, Şahê Merdan, Qur'anî Natik |
| Hevwelatî | Dewleta Îslam |
| Pîşe | Xelîfeyê Îslamê yê 4an |
| Dîn | Îslam |
| Hevjîn | Fatime bint Muhemmed |
| Zarok | **Law**:
* Hesen bin Elî
* Huseyn bin Elî
* Mûhsîn bin Elî
* Muhemmed bin Elî
* Hîlal bin Elî
* El-Ebbas bin Elî
* Ebdullah bin Elî
* Cafer bin Elî
* Ubeydullah bin Elî
* Eba Bekr bin Elî
* Omer bin Elî
* Osman bin Elî

**Keç**:

* Zeyneb bint Elî
* Ummu Gulsim bint Elî
 |
| Dê û bav | * Ebû Talib (bav)
* Fatime bint Esed (dê)
 |
| biguhêre |

**Elî bin Ebû Talib**, **Îmam Elî** an jî bi tenê **Elî** (bi erebî: علي بن أﺑﻲ طالب‎, lat. *ʿAlī ibn Abī Ṭālib*), (598, li Mekeyê hatiye dinê - 661, him pismamê Muhemmed Pêxember (lawê Ebû Talib ê ap) û him jî zavayê wî (mêrê Fatimeya keç) bû. Li cem wî mezin bûyî û yekemîn kesên ku berê bi pêxamberiya Muhemmed re bîad kiriye ew e, di nav 12 îmaman de îmamê pêşîn bû.

Wek serleşkerîkî belavbûyîna dînê Îslamê da ristek girîng lîstiye û tev li hemû (bê şerê Tebûk ê) şeran bûye, ji xwe ji ber van sedeman wek "Şêrên Xwedê" an jî "Şûrên Îslamê" tê nasîn.

Piştî kuştina xelîfeyê sêyem Osman, Elî bû xelîfe (656-661). Bi tevahî 4 sal 9 mehan li ser hev xelîfetî kir. Dema xelîfetiya wî mirov dikare bibêje bi şerê navxwûyî derbaz dibe. Şerên wê dewrê ev bûn:

1. Şerê Cemel (di navbera wî û Muawiye û Zubeyr da bû)
2. Şerê Siffin (di navbera wî û Muawiye da bû)
3. Şerê Nehrevan (di navbera wî û Xariciyan da bû)

Di 63 saliya xwe da li bajarê Kufê dema nimija sibe pêk dianî di mizgeftê de ji hêla xarîciyan ve hat kuştin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Elî de hene.
# Sunîtî

Sunîtî (rengê kesk); şiîtî (rengê heşîn) li cîhanê.
**Sunîtî**, **sunî**, **sinet** an jî **Ehlê Sune** (bi erebî: أهل السنة والجماعة‎) tê wateya "tevgera wekî Muhemmed" an jî "di kevneşopa Muhemmed de". Piştî wefata pêxember Muhemmed, ola îslamê dikeve nav siyasetê. Li ser textê xelîfetiyê pevçûn derdikevin. Herwekî di tevgera rojane, ibadet û tixûbên feylesofiya îslamê de nakokî dest pê dikin. Çendîn şax û dibistanên ku gorî xwe ola îslamê şîrove dikin der dikevin. Hêdî hêdî ev dibistan xwe birêxistin dikin û di navbera hev de şerên têr bi xwîn li dar dixin.

Gorî suniyan di ola îslamê de çar dibistan yan mezhebên rast hene: yê Henîfî (an jî Henefî), yê Şafiî, yê Malikî û yê Henbelî. Sunî, mezhebê şia yê ku Ceferê Sadiq bingeha wê daniye, na pejirînin.

Di dîroka kurdistanê de bi navê "Şêrê 100 salî" hatina artêşên ereb-îslaman tê binavkirin. Kurdan berê bi pirranî ola zerdeştî dihebûne. Hatina îslamê bi xwîn, komkujî û azaran bûye. Di nava kurdan û ereb-îslaman de 100 salî şer domiye. Kurd bi pirranî mezhebê Şafiî dihebînin. Herwekî yên Henîfî û şia jî hene. Hinek kurdan wê gavê bi nîvanîv îslam pejirandine û bi navê elewî formeke îslamê pêk hatiye.

## Çavkanî
# Yezîd I

Yezîd I

| Xelîfeyê Emewiyan (d) |
| --- |
| 27 nîsan 680 - 11 çiriya paşîn 683 |
| Muawiye IMu'awiya II (en) |

|  |  |
| --- | --- |
| Jidayikbûn | 646 Şam (xelîfeyên Raşidûn) |
| Mirin | 11ê çiriya paşîn a 683an Şam |
| Hevwelatî | Xelîfetiya Emewiyan (en) |
| Pîşe | Helbestvan, fermanber, Xelîfe |
| Malbat | Umeye |
| Bav | Muawiye I |
| Dê | Maisun bint Bahdal (en) |
| Hevjîn | Fakhitah bint Abi Hashim, Umme Muhammad binte Abdullah (en) |
| Zarok | Mu'awiya II (en) Xalid bin Yezîd Atikah bint Yazid (en) Abd Allah ibn Yazid (en) |

**Yezîd I.** Kurê Muawiye yê Emewî (bi erebî: يزيد بن معاويه‎, lat. *Yazīd ibn Muʿāwiya*) yan jî Êzîdê Kurê Muawiye yê Emewî (jdb. 644; m. 11ê çiriya paşîn a 683an) xelîfeyê dûyê bû yên Emewiyan (680-683).

## Çavkanî
# Mexrib

| Mexrib
المغرب الكبير  |
| --- |
| * Herêm
* herêma çandî
 |
| ﻿ / ﻿ |
| Parzemîn | Afrîka  |
| Ziman | Amazigh û erebî  |
| Pêk tê ji | * Barbary Coast
 |
| Rûerd | * 6.045.741 km²
 |
| Nifûs | 101.095.436 (2019)  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Mexrib** (bi erebî: مغرب , ango *Rojava*) ji bo navçeyê welatên Afrîkaya Bakur Tûnis, Cezayir û Fasê tê bikaranin. Pişkî Lîbya û Morîtanya jî dikeve wê navçe. Yekî li wir dijîna jî bi mexribî tê nav kirin. Hin ereb ji bo Fasê herî rojava welatê erebanê, li Mexrib Fasê fehm dikin. Gotina pêşiyan ereban wiha li qala Mexribê dike:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 | Mexrib çûkeke pîroz e. Bedenê xwe Cezayêr, perê xweya rastê Tûnis, perê xweya çepê jî Fas e.
 | ”
 |

## Peyvnasî

Mexrib bi wûşe di erebî de ji bo rojava tê bikaranîn. Ew di xûrûb, ango çûna ava (ji bo roj), daketin, de tê ye. Dija wê wûşe Meşriq e.

## Çande

Mexribî gelemperî ereb û berberî (amazigh), hin jî morîtanî ne. Wan xeyrî bi hindike, tirkên dema Împeratoriya Osmanî de hatinî, mislimanê spanî dema Endulusê de koç kirînî, fransî û îngîlîzî jî hêne.
Li Mexribê, wek gelên xwe, bi gelemperî erebî û berberî tê axaftin. Lê erebiya wê navçe hindik ciyawaz e, ango zaravekî erebî ye.

Gel bi gelemperî misliman û melikî ne. Hin deran kêmavî îbadî jî hêne.

Herêma Mexribê û herêma Mexriba Mezin
## Dîrok

Mexrib berê bandûra afrîkaniyan de bû. Paş Fenîke û Kartacayê de romayiyan bi tûnî Mexrib daraz danîn.

Ereb dema Omeyeyan de gihîştina Mexribê. Dema el-Muwahhîdînan û Hafsîdîyan de sedsala 12'an de berberî Mexribê daraz danîn. Dûv çaxa navîn re Mexrib dest Împeratoriya Osmanî ket. Di sedsala 19'an de jî ji aliya Fransa, Spanya û Îtalya hat kolonî kirin.

## Yekîtiya Mexribê

Yekîtiya Mexribê di 17'ê reşemiyê 1989 hat saz kirin. Paytexta wê Rabat, Fas e.

Endam: Cezayir, Morîtanya, Fas, Libya û Tûnis

## Girêdanên derve

* Yekîtiya Maxrîb
* Maxrîb Online Girêdana arşîvê 2019-07-23 li ser Wayback Machine
# Hesen bin Elî

| Hesen bin Elî |
| --- |
|  |
|  |
| Navê rastî | أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ  |
| Jidayikbûn | 1 adar 625  Medîne (Hîcaz)  |
| Mirin | 669  Medîne  |
| Sedema mirinê | Jehr (Mêrkujî) |
| Cihê goristanê | Cenetûl Baqî  |
| Hevwelatî | xelîfeya Raşidûn, Xelîfetiya Emewiyan  |
| Meqam | * Îmamê Şiîzma Diwanzdehan (661–669)
* Xelîfe (661–661)
 |
| Hevjîn | * Umm Ishaq bint Talhah
* Khawla bint Manzur
* Ja'da bint al-Ash'ath
 |
| Zarok | * Hassan Al Muthanna
* Al-Qasim ibn Hasan ibn Ali
* Fatimah bint al-Hasan
* Husayn ibn al-Hasan ibn ʿAly
* Abu Bakar ibn Hassan bin Ali
* Abdullah ibn Hasan ibn Ali
* Talha ibn Hasan
* Zayd ibn Hasan
 |
| Dê û bav | * Elî  (bav)
* Fatime  (dê)
 |
| Xizm | * Muhemmed (maternal grandfather)
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Hesen bin Elî bin Ebû Talib** an jî **Hesen el-Mucteba** (Erebî: الحسن بن علي بن أﺑﻲ طالب669-(624 – ) lawê mezinê Elî û Fatimeyê bû û neviyê yekemîn ê Muhemmed bû.
Şîa bi piranî wî wekî îmamê ​​duyemîn dipejirîn e, li gorî grûpek pir piçûk, îmamê duyemîn Huseyn bin Elî ye. Lêbelê, di hem têgihiştinên îslamî yên Sunî û Şiîi û Elewîtî de xwedî cihekî pir girîng digire; Her kes dipejirîn e ku ew ji pêxemberê Ehl-Beyt e. Ew 37 sal in bi bav û bavê xwe re 8 sal in bi hevûdu re ye. Nifşî jê re dibêjin Şerîf.

## Çavkanî
# Ebdulmelik

Ebdulmelik

| Xelîfeyê Emewiyan (d) |
| --- |
| 12 nîsan 685 - 4 çiriya pêşîn 705 |
| Marwan I (en)El-Welîd I |

|  |  |
| --- | --- |
| Jidayikbûn | Nêz.646 Medîne (xelîfeyên Raşidûn) |
| Mirin | 9ê çiriya pêşîn a 705an Şam |
| Cihê goristanê | Bab al-Saghir Cemetery (en) |
| Navê rastî | عبد الملك بن مروان |
| Pîşe | Siyasetmedar, fermanber, Xelîfe |
| Malbat | Umeye |
| Bav | Marwan I (en) |
| Dê | A'isha bint Mu'awiya ibn al-Mughira (d) |
| Xwişk û bira | Abd al-Aziz ibn Marwan (en) Aban ibn Marwan (en) Bishr ibn Marwan (en) Muhammad ibn Marwan (en) Ubayd Allah ibn Marwan (en) |
| Hevjîn | Atikah bint Yazid (en) Wallada bint al-Abbas ibn al-Jaz (d) A'isha bint Musa ibn Talha (d) |
| Zarok | El-Welîd I Fatima bint Abd al-Malik (en) Muhammad ibn Abd al-Malik ibn Marwan (en) Sa'id ibn Abd al-Malik (en) Abdallah ibn Abd al-Malik (en) Marwan ibn Abd al-Malik (en) Silêman (Umeye) Maslamah ibn Abd al-Malik (en) Hisham ibn Abd al-Malik (en) Yazid II (en) Bakkar ibn Abd al-Malik (en) |

Wêneyê goristanê
**Ebdulmelik** (bi erebî: عبد الملك ابن مروان ابن الحكم‎, lat. *ʿAbd al-Malik ibn Marwān ibn al-Ḥakam*) xelîfeyê Îslamê bû. Ebdulmelik di navbera nîsan 685an û 9ê çiriya pêşîn a 705an de xelîfeyê bû. Ebdulmelik xelîfeyê pêncemîn ê xanedana Emewiyan bû.
# Hec

**Hec** (bi erebî: الحج ) yêk ji pênc rûknên ola Îslam ê ye. Bi kurtayî di hec da misilman Kabe ya pîroz li bajarê Mekkê zîyaret dikin. Di gora ola Îslam ê gerê her misilman di jiyana xwe da carekî here hec. Lêbelê hec girêdayiya dewlemendî û tenduristi ya mirovan e. Ji bona mirovên belengaz û nexweş hec ne mecbûr e.

Hec bi xwe kirina îhramê dest pê dike, bi serî lêdana tipikê Erefat ê berdewam dike û bi tevaf kirina Kabe yê jî dawî dibe.

Çend şertên hec hene:

1. Mirov gerê misilman be
2. Mirov balix-kamil be
3. Mirov bi aqil be
4. Mirov azad be
5. û ji bona kirina hec mal û milkên xwe hebe yanê dewlemend be.
# Ebdullah bin Zubeyr

Ebdullah bin Zubeyr

| Xelîfe |
| --- |
| 14 çiriya paşîn 683 - 2 çiriya paşîn 692 |
| Yezîd IEbdulmelik |

|  |  |
| --- | --- |
| Jidayikbûn | Gulan 624an Medîne |
| Mirin | 1ê çiriya pêşîn a 692an (68 salî) Meke |
| Navê rastî | عبد الله بن الزبير |
| Hevwelatî | Xelîfeyên Raşidûn, Xelîfetiya Emewiyan (en) |
| Pîşe | Siyasetmedar, mufassir, hiqûqnasê îslamê, Hedîsvan, teolog, orator, Xelîfe |
| Bav | Zubeyr bin Ewam |
| Dê | Asmā' bint Abu Bakr (en) |
| Xwişk û bira | Urwe bin Zubeyr Khalid ibn al-Zubayr (d) Amr ibn al-Zubayr (en) Al-Mundhir ibn al-Zubayr (d) Ja'far ibn al-Zubayr (d) Hamza ibn al-Zubayr (d) Mus'ab ibn al-Zubayr (en) Ramla bint al-Zubayr (d) |
| Hevjîn | Tumadir bint Manzur (d) |
| Zarok | Abbad ibn Abd Allah ibn al-Zubayr (en) Khubayb ibn Abd Allah ibn al-Zubayr (d) Hamza ibn Abd Allah ibn al-Zubayr (d) Amir ibn Abd Allah ibn al-Zubayr (d) Thabit ibn Abd Allah ibn al-Zubayr (d) |
| Şerên tevlêbûyî | Battle of Yarmouk (en) Siege of Mecca (en) Battle of the Camel (en) Battle of Sufetula (en) Siege of Mecca (en) |

**Ebdullah bin Zubeyr** (erebî: عبد الله بن الزبير; jdb. 624 - m. 692) sehabeyê Muhemmed pêxember e. Bi xwe ji qebîleya Benî Esed e ku li aliyê Misilmanan li dijî Împeratoriya Sasanî û Împeratoriya Bîzansê şer kiriye.

## Serhildana wî

## Mijarên têkildar

* Xelîfeyên Raşidûn

## Çavkanî
# Îndûs

| Îndûs
نیلاب  |
| --- |
| * Çem
 |
|  |
| ﻿ / ﻿ |
| Parzemîn | Asya  |
| Dewlet | Pakistan, Çîn, Hindistan  |
| Li beşa îdarî | * Punjab
* Ladakh
* Sindh
* Hazara
* Gilgit-Baltistan
* Herêma Otonom a Tîbetê
 |
| Cihê zana çem | Sengge Zangbo, Tibetan Plateau  |
| Devê çem | Deryaya Erebî  |
| Tejaneya çem | Indus basin  |
| Şaxên çem | nîşan bide* Zanskar River
* Haro River
* Gilgit River
* Shigar
* Shyok River
* Panjnad River
* Shingo River
* Soan River
* Kurram River
* Gomal River
* Kabul River
* Astore River
* Satpara Stream
* Bunar Gah
* Shigarthang Lungma
* Tormik River
* Tukchun Lungma
* Stak Nala
 |
| Welatê tejaneya çem | Pakistan  |
| Herik | 6600  |
| Devera veqetîna avê | 1.165.000 km²  |
| Dirêjbûn | 3180 km  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Çemê Sindê, nêzîkî Skardu li Gilgit-Baltistan (Pakistan).
Şaxên sereke yên rûbarê Îndûsê
**Îndûs, Sînd, Sind** an jî **çemê Sindê** çemekî Asyayê û yek ji çemên herî dirêj ên dinyayê ye. Dirêjbûna wî 3.200 km ye. Çem li Tîbeta Çînê dest pê dike, di nav Hindistan û Pakistanê ve diherike û li nêzîkî bajarê Keraçiyê digihêje Deryaya Erebî.

Firehbûna tejaneya çemê Sindê digihêje zêdeyî 1.165.000 km2 (450.000 sq mi) û herika wî ya salane qederê 243 km3 (58 cu mi) tê texmînkirin, du caran zêdeyî ya Çemê Nîlê û sê caran ji Çemên Dîcle û Firatê bi hev re zêdetir e û ji bo herika wî ya nîvekî ya salane mîna yek ji rûberên herî mezin ê cîhanê tê hesibandin.

Navê *Îndûs* ji peyva sanskrîtî ya sindhu (çem) tê. Navên Hindistan û Sindh her du jî ji heman peyvê tên. Navê wî bi yewnaniya kevn: Ἰνδός, lat. *Indós* û bi latînî: Indus bû. Ji navên latînî India (Îndûs-stan) derket. Navên yewnanî û latînî ji peyva farisiya kevn a 𐏃𐎡𐎯𐎢𐏁, *hindūš* hatine wergirtin. Ji navê farisiya kevn navê *Hindistan* hatiye wergirtin.

## Çavkanî
# Konstantînopolîs

Nexşeya Konstantînopolîsa bîzansî
Konstantînopolîs di dema bîzansiyan de
**Konstantînopolîs**, (yewnanî: Κωνσταντινούπολις, *Konstantinoúpolis*, osmanî: قسطنطینیه, *Kostantîniye*, navê îro bi tirkî: *İstanbul*, bi kurdî: Stembol) navê kevn ê Stembolê ye ku ji Împeratoriya Romayê û Bîzansî û Osmaniyan re paytextî kiriye. Bêjeya Stembol jî ji heman navê tê.

## Navê wê tê guhertin

Di sala 1453yan de Konstantînopolîs dikeve destê osmaniyan. Di wêjeyê de ji ber ku bajareke gelek xweş e jê re *Dersaadet* ango "cihê xweşî û bextewariyê" jî gotine.

Heya sala 1930î tirkan ji bajar re digotin Qostantîniye. Bi avabûna komara Tirkiyeyê re û bi derxistina yewnaniyan ji herêmên Ege, Trakya û Marmarayê re bi fermî gelek navan diguherînin û yan dikin tirkî, yan jî dişibînin tirkî. Navê Qostantîniye jî bi qanûnî dikin *İstanbul*.

## Konstantînopolîs di dema romiyan de

## Paytextên bîzansiyan

## Dagirkirina Konstantînopolîsê

## Di nava du parzemînan de Konstantînopolîs

## Çavkanî
# Aso

Asoya çola bilind ya rojavabûn li Kalîforniya, DYA
Keştiyeke babirkê nêzîkî asoyê.
**Aso** xêza berbiçav e ku erd ji esman vediqetîne, xeta ku hemî rêwerên berbiçav li du kategoriyan dabeş dike: yên ku berjêr erdê Erdê dikin, û yên ku na kin. Asoya rastîn bi rastî xêzekî teorîk e, ku mirov dikare dema ku ew li ser rûya deryayê dihate dîtin. Li gelek deveran, ev xêz ji binê erdê, daran, çiyayan, hwd. tê verşartin, û encama berbiçavkirina erd û esman jê re asoya aşkere tê gotin. Dema ku meriv li deryayek ji berderyayê dinêr e , perçê deryayê ku herî nêzî asoyê ye, jê re deryaya bêbalûpal tê gotin.

Asoya rastîn asoyî ye. Ew nêrevan dorpêç dike û ew bi gelemperî wekî çember tê hesibandin, ku li ser rûjora modela bêkêmasî ya kûreyî ya Erdê tê xêzkirin . Navenda wê li binê nêrevan û li jêr asta deryayê ye. Dûrahiya wê ji çavdêr ji ber şikestina atmosferê, ku ji hêla mercên hewayê ve pir bandor dibe, roj bi roj diguhere. Her weha, çavên çavdêr çiqasî ji asta deryayê bilindtir bin, ew qas asoya ji çavdêr dûrtir e. Mînakî, di şert û mercên atmosferê yên standard de, ji bo çavdêrê ku asta çavê wî ji asta deryayê 1,70 metre (5 ft 7 hundur) e, dîmen li dora 5 kîlometreyan (3,1 mi) dûr e.

Gava ku ji bergehên pir bilind, wek stasyonek fezayî, were nêrîn, aso pir dûrtir e û ew rûberek rûbera Erdê ya pir mezin digire nav xwe. Di vê rewşê de, ew eşkere dibe ku asoya ji xelekek bêkêmasî bêtir dişibihe elipsekê, nemaze dema ku çavdêr li jorê ekwatorê ye, û rûyê Erdê dikare wekî elîpsoîdek çêbibe ku ji hêla qadek ve çêbibe.

## Çavkanî
# 1969

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1965 |
1966 |
1967 |
1968 |
**1969**
| 1970
| 1971
| 1972
| 1973
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

Michael Peinkofer - nivîskar, rojnamevanê fîlm û wergêrê alman

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)