Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Terorîzm

| Terorîzm |
| --- |
| * Extremism
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Terorîzm** (bi latînî *terror* tê wateya "tirsandin") zaravek e ji bo tundûtîjiyeke neqanûnî yê ko kes an kom ji bo meremên siyasî an îdeolojîk dijberî kesên neçekdar ên bajêrwar dikin.

Di piraniya pênaseyên ko ji bo terorîzmê dihên kirin da sê hîmanên serekî hene: ev karên tundûtîjiyê jibo tirsandin an terorê dihên kirin, jibo meremên siyasî an îdeolojîk in û bi awayekê armanckirî bajêrwarên neçekdar dihingêvin.

Kes an komên ko tundûtîjiyên weha dikin terorîst in.

## Mijarên têkildar

* Terorîzma cihû
* Terorîzma îslamî
* Terorîzma xiristiyanî

## Çavkanî
# Serweriya spiyan

| Serweriya spiyan |
| --- |
| * Îdeolojiya siyasî
* dîskrîmînasyon
* Îdeolojî
* pseudoscience
 |
|  |
| Pêk tê ji | * White supremacy in the United States
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Serweriya spiyan**, **serdestiya pîstspiyan** baweriya ku nijada spî ji nijadên din baştir û payebilindtir e û divê serdestiya wan bike. Bawerî îmtiyaz û hêza spiyan piştgirî dide. Koka serweriya spiyan di bîrdoza nijadperestiya zanistî ya ku niha redkirî ye de digire û hêceta sereke ji kolonyalîzm re bû.

Wesfên cuda ên ku kî wek spî tê hesibandin ji aliyê komên cuda êm serweriya spiyan ve tên pêşniyarkirin (lê wesfa bingehîn ev e, çermspî, porzer, çavşîn, û dêmên arî ku li bakurê Ewropayê berbelav in) û komên serweriya spiyan milet û nijadên cûr bi cûr wek dijminan dibînin, bi taybetî, mirovên reş, xwecihên amerîkî û awistralî û cihûyan.

## Mijarên têkildar

* Teqînên Hanauê

## Çavkanî
# Êrîşên mizgefta Christchurch

| Êrîşên mizgefta Christchurch |
| --- |
| * Êrîşa terorîst
* qetlîam
* livestreamed crime
 |
|  |
| ﻿ / ﻿ |
| Dewlet | Zelendaya Nû  |
| Li beşa îdarî | * Christchurch City
 |
| Hejmara miriyan | * 51
 |
| Saet | * UTC+13
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Êrîşên mizgefta Christchurch** du gulebaran kirin di 15ê Adara 2019an de, li du mizgeftan li Christchurch, Zelanda Nû. Êrîşên ku ji aliyê çekdarekî tenê yê ku di dema nimêja înê de ketibû her du mizgeftan hat kirin, saet di 13.40’an de li Mizgefta El Nûr a li taxa Riccartonê dest pê kir û saet 13:52’an de li Navenda Îslamî ya Linwoodê dewam kir. Di encamê de 51 kes mirin û 40 kes jî birîndar bûn.

Navê kesê çekdar Brenton Harrison Tarrant ê 28 salî yê Awustralya ye. Ew hat girtin piştî ku otomobîla wî ji hêla otomobîlek polîs ve hat qewirandin dema ku ew diçû Mizgefta Sêyemîn li Ashburton. Ew serweriya spî û tundrewiya xiristiyan bû.

## Çavkanî
# Ku Klux Klan

| Ku Klux Klan |
| --- |
| * Rêxistina siyasî
* hate group
* rêxistina terorîst
* rêxistina çekdar
* rêxistina tawankar
* patriotic society
 |
|  |
|  **Logoya Ku Klux Klan** |
| Dema avabûnê | * 1865
 |
| Damezrîner | * Nathan Bedford Forrest
 |
| Cihê damezrandinê | * Pulaski
 |
| Pêk tê ji | * Grand Dragon
* Grand Wizard
 |
| Qada xebatê | Right-wing terrorism  |
| Îdeolojiya siyasî | White nationalism, terorîzma xiristiyan, nativism, anti-Catholicism, antîkomunîzm, neo-fascism û Serweriya spiyan  |
| * Knights of the Ku Klux Klan
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Ku Klux Klan**, bi kurtasî **KKK**, komek terorîst û nefretê ya serweriya spî li DYAê ye ku armancên wê yên bingehîn dijminatiya li dijî hindekariyên afro-amerîkî, cihû, asyayên Amerîkayê, katolîkan, amerîkiyên resen ne. Herwiha koçber, çepgir, homoseksuel, misilman û ateîst jî tevde ne.

KKK di sê serdemên cuda de hebûye. Her yekê parêzvaniya helwestên reaksiyonê yên tundrew kiriye, yên wekî neteweperestiya spî, dijî-koçberî û bi taybetî di dubareyên paşerojê de nordîsîzm, antîsemîtîzm, antî-katolîzm, qedexekirin, populîzma rastgir, antî-komûnîzm, homofobî, îslamofobî dijî pêşverûbûn û antî-ateîzm . Ji hêla dîrokî ve, yekem KKK di dawiya salên 1860î de li dijî reşikên çalak ên siyasî û hevalbendên wan li Dewletên Yekbûyî yên Başûr terorîzm bikar anî û hem êrîşa laşî hem jî kuştin. Her sê tevgeran banga "paqijkirinê" ya civaka Amerîkî kirine û hemû rêxistinên tundrew ên rastgir têne hesibandin. Di her serdemê de, endametî veşartî bû û texmînên tevahî hem ji hêla heval û hem jî ji dijminan ve pir zêde bûn.

## Dîrok

### Derketina navê

Nav bi yewnanî wekî *kyklos* (κύκλος, ku tê wateya çember) wekî *Clan hate berhevkirin*. Peyv berê ji bo rêxistinên din ên biratî yên li Başûr wekî Kuklos Adelphon dihat bikar anîn .

### Klana Yekem: 1865–1871

#### Afirandin û binavkirin

 Karîkatûrek gefa wê yekê dixwe KKK dê scalawags (çep) û xalîçegeran (rast) lînç bike, di 4'ê Adarê, Di 1869'an de roja Serok Grant dest bi wezîfeyê dike. Tuscaloosa, Alabama, *Independent Monitor*, 1'ê Îlonê, 1868. Dîrokek zanyarî ya tevahî karîkaturêː Guy W. Hubbs, *Lêgerîna Azadiyê Piştî Şerê Navxweyî: Klansman, Carpetbagger, Scalawag, and Freedman* (2015) analîz dike.
Di civînek 1867'an de li bajarê Nashville, Tennessee, endamên Klan kom bûn û hewl bidin ku rêxistinek hiyerarşîk biafirînin û beşên herêmî di dawiyê de ji navendek neteweyî re rapor dikin. Ji ber piraniya endamên Klanê kevneperest bûn, ew bi vê hiyerarşiya leşkerî dihatin bikaranîn, lê Klan tu carî di bin vê avahiya navendî de tevnegeriya. Beş û komên herêmî pir serbixwe bûn.

 Nathan Bedford Forrest
## Sembol

Ku Klux Klan di dîroka xwe de cûrbecûr sembolan bikar aniye.

* Xaça Dilopa Xwînê
* Sembola Klan sêgoşe
* Xaçê şewitandin li Lumberton, Karolînaya Bakur (1958)

## Binêre herwiha

* Artêşa Xwedê (rêxistineke terorîst)

## Not

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Li Wikimedia Commons medyayên di warê Ku Klux Klan de hene
# Neonazîzm

Protestoyeke neonaziyan li DYAyê
**Neonazîzm** tevgerên mîlîtan, civakî û siyasî yên piştî Şerê Cîhanî yê Duyem pêk tê ku hewl didin îdeolojiya nazî vejînin û vegerînin. Neonazîzm îdeolojiya xwe ji bo pêşxistina nefret û serweriya nijadî (pir caran serweriya spiyan), ji bo êrîşkirina ser hindikahiyên nijadî û etnîkî (pir caran antîsemîtîzm û îslamofobî) û di hin rewşan de ji bo avakirina dewleteke faşîst bi kar tînin.

Neonazîzm fenomeneke cîhanî ye ku li gelek welat û torên navneteweyî nûnertiya rêxistinkirî heye. Ew hêmanên ji doktrîna naziyan deyn dike, di nav de antîsemîtîzm, ultraneteweperestî, nijadperestî, zenofobî, karînparêzî, homofobî, antî-komunîzm û afirandina "Reichê çaremîn". Înkarkirina Holokostê di derdorên neonaziyan de hevpar e.

Neonazî sembolên naziyan bi rêkûpêk nîşan didin û heyraniya Adolf Hitler û rêberên din ên nazî diyar dikin. Li hin welatên ewropî û Amerîkaya latînî, qanûn derbirîna nêrînên neonazî, nîjadperest, antîsemîtîst an homofobîk qedexe dikin. Gelek sembolên girêdayî naziyan li welatên ewropî (nemaze Almanya) têne qedexe kirin ku hewl bidin ku neonazîzmê bihêlin.

Koma Hawpa îro weke rêxistineke neonazî ya çalak li Başûrê Kurdistanê tê hesibandin.

## Çavkanî
# Faşîzm

**Faşîzm** (bi Inglîzî: *Fascism*) nêrînek rastgiriya tundê nîjadperestiya otorîter e ku bi hêza dîktatorî, bi darê zorê tepeserkirina opozîsyonê û karakterîzekirina bihêzê civak û aboriyê ye ku di destpêka sedsala 20an de li Ewropayê derketiye holê. Tevgerên yekem ên faşîst di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de beriya ku li welatên din ên Ewropayê belav bibin, li Îtalyayê derketine holê. Li dijî anarşîzm, demokrasî, lîberalîzm û marksîzmê, faşîzm li ser baskê rastgira tund de di çarçoveya kevneşopî ya çep-rast de cih digire.

## Zarava faşîzmê

Ev zarav jibo cara pêşîn ji aliyê diktatorê faşîstê Îtalyayî Benito Mussolini ve hat bikaranîn. Wî ev peyv ji peyva fascio çêkir ko bi raman *yekîtî*yê ye. Peyva *fascio* bi xwe jî ji peyva *fasces* ya Latînî hatiye. Fasces destikekê çîlik anko darikên zirav bû ko li dor bivirekî hatibûn girêdan û li Roma Kevin çeveng anko sembola$desthilata macîstrayên bajêrwar bû. Dema çîlik digehin hev bihêztir dibin û bivir nikarit wan zûka bişikênit.

## Çavkanî
# Neteweperwerî

**Neteweperwerî** an jî **miletperwerî** hizir û hereketek e ku dibêje divê netewe (milet) bi dewletê re lihevhatî be. Wek hereketekê, miletperwerî meyldarê pêşvebirina menfietên mileteke xisusî ye, nemaze bi armanca çêkirina dewleteke yekmiletî li ser welatê xwe bi riya bidestxistin û domandina desthilatdariya miletê (muxtariyet). Miletperwerî bawer dike ku divê her milet bi awayekî azad ji midaxeleyên derve (mafê çarenûsê) xwe bi rê ve bibe, milet bingeheke tebiî û îdeal a dewletekê ye, û tenê milet jêdera meşrû ya hêza siyasî ye.

## Çavkanî
# Qetlîam

| Qetlîam |
| --- |
| * Cureyê sûc
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Qetlîam** çalakiya kuştina çend kesan e, bi gelemperî bi hevdemî an jî di demek kurt de û di nêzîk de. Kuştinek komî bi gelemperî li cîhek yekane ku yek an çend kes, çend kesên din dikujin pêk tê.

## Ji aliyê rêxistinên terorîst ve

Di van demên dawî de gelek komên terorîst ji bo pêkanîna armancên xwe yên siyasî taktîka kuştina gelek qurbaniyan bikar anîn.

* 19 kesên amerîkî di bombebarana bircên Xobar de di 25ê hezîrana 1996an de ji aliyê Hizbullah El-Hecaz ve hatin kuştin;
* Di êrîşên 11ê Îlonê yên sala 2001ê de 2.977 kes ji aliyê Elqaîde ve hatin kuştin;
* 193 kes di teqînên trêna Madrîdê yên sala 2004 de ji aliyê Elqaîde ve hatin kuştin;
* 334 (di nav de 186 zarok) di dorpeçkirina dibistana Beslanê de di 14ê îlona 2004ê de ji aliyê Riyadu's-Saliheen ve hatin kuştin;
* 166 kes di êrîşên 2008 Mumbai de ji aliyê Lashkar-e-Taiba ve hatin kuştin;
* 156 zarok û mamoste di komkujiya 2014an a li dibistana Peşawerê de ji aliyê Talîbanê ve li Peşawer a Pakistanê hatin qetilkirin;
* Di encama êrîşên DAIŞê yên Mijdara 2015an de li Parîsê 130 kes hatin kuştin;
* Di komkujiya Camp Speicher de ji aliyê DAIŞê ve 1.095 kes hatin kuştin.

## Çavkanî
# Sabotaj

| Sabotaj |
| --- |
|  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Sabotaj** çalakiyek bi zanebûn e ku ji bo qelskirina siyaset, hikûmet, hewldanek an rêxistinek bi riya çalakiyên astengkirin, zirardan, bêîstiqrarkirin, dabeşkirin, têkçûn an jî hilweşandinê. Yê ku sabotajê dike sabotator e. Sabotator bi gelemperî hewl didin ku nasnameya xwe veşêrin.

## Çavkanî
# Misilman

Misilman
**Misilman** (bi erebî: مسلم‎, lat. *muslim*) (wekî **bisilman** û **misliman** jî tê nivîsandin) navê bawermendên dînê îslamê ye.

Misilman bi pirranî li Rojhilata Navîn û Rojhilata Dûr dijîn. Di sal 2020 da du milyar misilman li serê dinyayê hene û bi mezintiya xwe civata misilmanan li dû ayîna mesihiyan civata duyan e.

Pirraniya gelê kurd û Kurdistanê jî misilman in. Lê kurdên musewî, mesîhî û êzidî jî hene.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Misilman de hene.
# Rastgiriya tund

| Rastgiriya tund |
| --- |
| * Political alignment
 |
|  |
| Pêk tê ji | * Faşîzm
* Nazî
* Falangism
* neo-fascism
* neonazîzm
* Third Position
* alt-right
* supremacism
* National Bolshevism
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Rastgiriya tund** an **tundrewiya rastgir** behsa tevgerên tundrew ên cihêreng ên di nav rastgiriya siyasî de dike. Ev têgîn îdeolojî û çalakiyên siyasî yên nijadperest, neteweperest, faşîst, neo-nazîst, an neo-faşîst digire nav xwe.

Tundrewên rastgir li ser bingeha etnîkî ne. Ew mafê wekheviya civakî û yasayî ya hemû mirovan înkar dikin û têdikoşin. Ew têgihiştina antî-pluralîst, antî-demokratîk û otorîter a civakê temsîl dikin. Di warê siyasî de jî dixwazin netew-dewletê veguherînin “civaka netewî” ya otorîter. “Gel” û “netew” bi awayekî nijadperest an etnopluralîst têne pênasekirin.

Taybetmendiyên van têgehên curbecur sembol û nîşaneyên rastgirên tundrew, revîzyonîzma dîrokî ya li ser hin serdeman (wek faşîzma Îtalyayê û dema Sosyalîzma Netewî), antîsemîtîzm, biyanofobî û teoriyên antî-amerîkî û/an teoriyên din ên komployê.
# Berbilavî

| Berbilavî |
| --- |
|  |
| Berbilaviya gelheya dewletên cîhanê, 2006 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Berbelavî** bêjeyek matematîk û statîstîkê ye. Li gor vê yekê hejmara tiştekî li nav çarçoveyekî destnîşankirî tê birbiçav kirin. Di erdnîgariyê (geografiyê) de hêjmara nifûse mirovan, ango niştecihên ku li derekê serî km lê dijîn e. Ew piranî ji bo dewletan tê hejmêrtin. Li dinê dewleta berbilaviya xwe herî mezin bi 17.000 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ve Monako ye.

## Çavkanî

## Mijarên têkildar

* Listeya Berbilaviya Nifûsa Dewletên Cîhanê
# Bajar

| Bajar |
| --- |
| * Classification of human settlements
 |
|  |
| Pêk tê ji | * tax
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Bajarê Wanê
Bajarê Mûsil
Warşova, Polonya
**Bajar**, **bajêr**, **bacar**, **sûke** an jî **şar** cihekê akincîbûna mirovan e ko himbizî ya akinciyên wê û avahiyan ji gundan û bajarokan zêdetir e. Carina bajarbûn an nebûna akincîgehekê bi rêya qanûnê dihêt diyarkirin. Li gelek welatên cîhanê bajaran navendeka bajarî ya akincîbûnê ya serekî û hindek binbajar an herêmên bajarî û gund hene.

Bajaran deverên akincîbûnê, pîşesaziyê, karweriyê û kargêriyê hene. Li bajaran avahûyên akincîbûnê (xanî) û rê û cade, alavên gehandinê yên mîna qîtara bajarî hene. Lêkoliîna liser bajaran babetê zanistekê bi navê cihnasiya mirovî anko erdnîgariya mirovî ye.

## Cihnasî (erdnîgarî)

Cihnasiya bajaran, çi ya fizîkî çi ya mirovî, gelek berfireh e. Bajar li peravên rûbaran, deryayan û okyanûsan, li cihên ko li ser rêyên bihevragirêdana deverên corbicor in û li nihalan dihên avakirin (mîna Mûsil). Herwisa, gelek ji bajarên kevin li cihên wekî serê çiyayan hatine avakirin da li beranberî êrîşan bihatiban parastin (mîna Amêdiyê). Her ji bo vê meremê, gelek ji bajarên kevin şûrekirî bûne (mîna Amedê).

Bi giştî, bajarên kevin bi hevberdanana digel bajaran evro gelek bê plan dihatin avakirin. Niha plandanana jibo bajaran tiştekê wesa pêdvî ye ko bajarên bê plan hema nahên berhozandin jî.

## Dîrok

Dîroka bajaran û akincîgehên dî yên mirovan dîrokeka kevnar e, herçind e ko hebûna bajaran di demên kevnar da babetekê gengeşebar e.

## Mijarên têkildar

* Welat
* Navçe (Qeza)
* Nahiye
* Bajar
* Gund
* Mezra (gundik)

## Çavkanî
# Pentagon

Pentagon
**Pentagon** navê serfermandariya artêşê û wezareta parastinê ya DYAyê ye.

Navê xwe ji avahiyê digire ku pêncgoşeyî *(bi Grekî: Pentagon - Pêncgoşe)* ye. Li Arlington (Virginia), Washington D.C. ye.

Avahiya wê di nava salên 1941 - 1943'î de hatiye çêkirin. Li ser rûerdek 135.000 m² ava ye. Dîwarên wê yên derveyî 280 m dirêj in. Di ber rûbara Potomac River de ye.

Di bûyera terorîstî ya 11'ê rezberê 2001'î de Pentagon, bi balafireke rêwiyan hatibû lêxistin û avahiyê ziyaneke mezin dîtibû.

## Babetên têkildar

* Çalakiya terorîstî ya 11'ê rezberê 2001
# Êrîşên 11ê Îlonê

Dîmeneke piştî êrîşên terorîstan, ji her du balaxaniyên World Trade Center (Navenda Bazerganiyê ya Cîhanê) dûman derdikeve.
Dîmeneke piştî hilweşîna cêwîbircên World Trade Center.
Ji Pentagonê dûman derdikeve piştî lêketina balafira Boeing 750.
**Êrîşên 11ê Îlonê** navê êrîşên terorîstên Elqaîde li ser bajarên New York û Washingtonê (DYA) ku di 11ê îlona 2001ê de çêbûn.

Di sala 2001ê de li bajarê Amerîka New Yorkê her du kuleyên Navenda Bazirganiyê ya Cîhanê bi navbereke 18 deqan bi du balafirên cuda hatin hingaftin. Piştî êrîşa balafira duyemîn, her du bircên ezmanelêş bi navberên kin bi temamî hilweşiyan û bi erdê re bûn yek. Balafireke sêyemîn a rêwiyan li avahiya wezareta parastinê Pentagonê da. Balafira çaremîn berî ku êrîş bibe ser Qesra Spî tevî rêwiyan hate xistin. Dûre li hemberî avahiya Kongreya Amerîkayê çalakiyeke întîharî pêk hat. Li dema ku her kes di nava şok û matmayînê de bû, li Washingtonê di navendeke kirrîn û firotinê de bi teqînekê re şewatê destpêkir. Tam li dema ku teqîn rawestiyan, li ber wezareta karê derve wesaîteke bi bombeyan dagirtî, teqiya. Di encama hemû êrîşan de qasî 3 hezar kesên sivîl mirin. Êrîşên li hemberî cêwîbircan û Pentagonê, deriyên demeke nû vekirin. Nerazîbûna fermî ya Amerîkayê piştî 9 rojan ji George W. Bush hat; Bush, bi gotinên weke *divê hemû cîhan biryarekê bide, ya hûnê li gel me yan jî dijminê me bin,'* li hemberî terorê şer da destpêkirin. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, serokê El Qaîde Usame Bin Laden ku bi eslê xwe ji Erebistana Siyûdî ye û gelek dewlemend e, weke kesê ji êrîşan berpirsiyar îlan kir û li Efxanistanê operasyoneke leşkerî da destpêkirin. Li Efxanistanê, di encama operasyoneke leşkerî de rêveberiya Taliban ji desthilatiyê hate dûrxistin û li dewsa wê, rêveberiyeke alîgirê Rojava hate wezîfedarkirin. Bi sedan kes li ser gumana ku endamên El Qaîde ne, an hatin kuştin an jî girtin. Rêveberiya Bush li tevahiya cîhanê, ji bo çavkaniyên malî yên El Qaîde operasyonên cemidandina hesabên wê yên li bankayan dan destpêkirin. Li dema mudexeleya Amerîkayê li Efxanistanê 3.767 sivîlan jiyana xwe ji dest dan. Ji alîkariya 5 milyarî ku Rojava soz dabûyê, tenê ji sedî 5 hatiye dayîn û li Efxanistanê bi milyonan kes bi birçîbûnê re rû bi rû mane. Li gorî demên berî şer, hêjmara zarokên ku ji ber birçîbûnê dimirin 6 qat zêdetir bûne.

## Çavkanî
# Siyaset

Axaftina Mîxaîl Gorbaçov di rûniştina Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî de, sal 1988.
**Siyaset** an **polîtîka** (ji yewnanî: Πολιτικά, politiká, 'karûbarê bajaran') an jî **ramyarî** komek çalakiyan e ku bi girtina biryarên di koman de, an celebên din ên têkiliyên hêzê di nav kesan de, wek dabeşkirina çavkaniyan an statûyê ve girêdayî ne. Beşa zanista civakî ku li ser siyaset û hikûmetê lêkolîn dike, wekî zanista siyasî tê binavkirin.

Siyaset di çarçoveya “çareseriya siyasî” de dikare bi awayekî erênî were bikaranîn., ku ji lihevhatin û bêşiddetiyê pêk tê an jî dikare wekî "huner an zanista hukûmetê" bê binav kirin, lê bi gelemperî têgînek neyînî jî hildigire. Têgeh bi awayên cûrbecûr hatiye pênase kirin, û nêzîkatiyên cihêreng di bingeh de jî dihewîne, digel pirsa ka divê ew bi berfirehî an sînordar, bi ezmûnî an normatîf were bikar anîn, û ka nakokî an hevkarî jê re girîngtir e.

Siyaset bi taybetî qada jiyana giştî, lê beşek jî qada jiyana taybet (bihevrejiyan) a welatiyan, kiryar û xebatên ji bo rêvebirina civakê li hundir û derve û her wiha avakirina îrade û biryargirtinê di derbarê mijarên civakê de bi rê ve dibe. Bi awayên razber, di zanista siyasî de behsa "belavkirina nirxan (madî, wekî pere, an ne-madî, wekî demokrasî)" jî tê kirin.

## Çavkanî
# Siyaseta çepgir

| Siyaseta çepgir |
| --- |
| * Political alignment
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Siyaseta çepgir, siyaseta çep** an **çepgiriya siyasî** rêza îdeolojiyên siyasî vedibêje, ku piştgirî didin bidestxistina wekheviya civakî û wekhevîxwaziyê û lewma bi gelemperî li dijî hiyerarşiya civakî ne.

Siyaseta çep bi gelemperî xema wan kesên di civakê de ye ku alîgirên wê li gorî yên din rastî cudakarî û dezavantajan tên. Ew her wiha bawer dikin ku newekheviyên ne rewa hene ku divê bên kêmkirin an ji holê rakirin. Li gorî profesorê navdar ê aborî Barry Clark, alîgirên siyaseta çepgir ""îdia dikin ku pêşkeftina mirovî geş dibe, dema ku kes bi hev re têkevin têkiliyên bi hevkarî û rêzdariyê", û pêşkeftina mirovî "tenê dikare pêş bikeve dema ku cûdahiyên zêde di statû, hêz û dewlemendiyê de ji holê rabin.”

Di çarçoveya siyasî ya çep-rast de, Çep û Rast di dema Şoreşa Fransî de hatin çêkirin, ku behsa lihevhatina rûniştinê li parlamena fransî ya bi navê États généraux: Yên ku li çepê rûniştibûn bi giştî li dijî Rejîma Ancien û monarşiya Bourbon bûn û piştgirî dan Şoreşê, avakirina komareke demokratîk û laîkkirina civakê, yên li milê rastê jî piştgirî didan saziyên kevneşopî yên Rejîma Ancien. Bikaranîna têgîna Çep piştî vegerandina monarşiya Fransî di 1815an de, dema ku ew li ser serbixweyan hate sepandin, bêtir girîng bû. Peyva *bask* yekem car di dawiya sedsala 19an de li Çep û Rast hate zêdekirin, û çepgir ji bo kesên ku di nerînên xwe yên olî an siyasî de lîberal bûn hate bikar anîn.

## Çavkanî
# Milê rastê

| Milê rastê |
| --- |
| * Political alignment
 |
| Pêk tê ji | * alt-right
* paternalistic conservatism
* Historical Right
* rastgiriya tund
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Milê rastê** an hema **rastgerî**, di siyasetê de, zaravek e di çarçûvê siyaseta rast-çep de ji bo wesifandina siyasetên wesa dihêt bikaranîn ku kêm-zêde hîmanek ji van hîmanan têda hebit: şopparêzî, keyatîxwazî anko monarşîzm, faşîzm, azadîbaweriya milê rastê, sermayedariya belbeşûxwaz anko anarko-kapîtalîzm, kevneazadîbawerî anko paleolîberalîzm, nûazadîbawerî anko nûlîberalîzm, kevneperêsî anko reaksiyonîzm, keyxwazî anko royalîzm, hindek rengên gelperestî, dînbaweriya milê rastê anko The Religous Right, neteweperêsî anko Neteweperestî, leşkerxwazî anko mîlîtarîzm, xwecihxwazî anko nativism û ketwarhebînî (siyaset) anko realîzm (siyaset).

## Çavkanî
# Dewlet

**Dewlet** an jî **dûgel** rêxistineke navendîkirî ya siyasî ye ku li mirovên ku di axê wê de dijîn hikûm dike û qanûnan ferz dike. Pênaseyeke dewletê ya bê nîqaş tine ye. Tarîfa civaknasê alman Max Weber a *dewlet* bi berfirehî tê bikaranîn. Weber dibêje "dewlet" cureyekî birêvebirinê ye ku şidetê bi awayekî hiqûqî bi kar tîne û tenê ew xwediyê vî heqî ye. Dîsa jî tarîfên din ên cuda ne kêm in.

## Etîmolojî

Dewlet ji peyva erebî ya دولة, *dewlet* tê û maneya xwe: *desthilat* û *serwerî* ye.

## Mijarên têkildar

* Lîsteya dewletên cîhanê

## Çavkanî
# Anarşîzm

**Anarşîzm** îdeolojî û felsefeyek siyasî ye ku armanc dike ku civakek serbixwe (civak xwe bi rêve bibe), bêyî sazî û çavdêriya komarê, bê milkiyeta kesane, bi hevpariya xebatê pêkan e.

## Anarşîst

### Almanya

* Franz Kafka
* Max Stirner

### **Brîtanya Anna Campbell

### Dewletên Yekbûyî

* David Graeber
* Eugene O'Neill
* Henry David Thoreau
* Murray Bookchin
* Noam Chomsky
* Ursula K. Le Guin

### Fransa

* Albert Camus
* Jean-Paul Sartre
* Pierre-Joseph Proudhon
* Simone Weil

### Japonya

* Kenzaburo Oe

### Norwêc

* Henrik Ibsen

### Rûsya

* Lev Tolstoy

## Herwiha

* Anarşî
* Artêşa Rizgariya Neteweyî ya Zapatîst
* Konfederalîzma demokratîk
* Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê
* Şerê navxweyî yê Spanyayê
* Şoreşa Cotmehê
# Zenofobî

**Zenofobî**, ango **tirsa ji xerîban**, ji yewnanî: ξένος, *ksenos*, bi wateya "xerîb" û *fobî* jî "tirs" e.
Ji kesên ku dijminatî li xerîban dikin û naxwazin kesên ji eslekî din bibînin. Tenê berî bixwedan e û xerîban telûke dibînin.

## Mijarên têkildar

* Nîjadparêzî
* Îslamofobî