Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sala duşeşî

**Sala duşeşî**, salek e ku ji 366 rojan pêk tê, ango li gorî salên normal rojekê zêde didome. Di zimanên ji malbata hind û ewropî de ew sal wek sala du şeşan (bisextilis) tê binavkirin.

Sala duşeşî çar salan carekê dubare dibe. Di salnameyê de li meha reşemî rojek tê zêdekirin û ew meh 29 rojan didome.

Salên duşeşî di salên bi 4an tên parkirin de tên dîtîn. Mînak: salên 1600, 1996 û 2000 salên duşeşî bûn, lê salên 1700, 1800, 1900 ne salên duşeşî bûn. Sala ku bi 100î par dibe û bi 400î par nabe ew sala ne sala duşeşî ye. Dîsa salên 2100, 2200, 2300 ne salên duşeşî ne, lê sala 2400 sala duşeşî ye.

Li gorî salnameya Julianî salek ji 365 rojan pêk tê, lê di rastiya xwe de dinê li dor rojê 365,24219 (nêzî 1/4 rojekê) rojan dizivire. Ji ber vê yekê 4 salan carekê li salnameyê rojek tê servekirin, da ku dengeya salê çêbibe. Eger salên duşeşî nebûna, her çar salan carekê bihar wê rojeke pêş de destpê bikira. Mînak: piştî 120 salan salname wê 1 Adarê nîşan bikira, lê di rastiyê de wê 30yê Çileyê bûya.

Cara dawî sala 2012an sala duşeşî bû, piştî wê sala 2016 wê bibe sala duşeşî.

## Çavkanî
# Gerd Binning

Gerd Binnig (2013)
**Gerd Karl Binnig** (jdb. 20ê tîrmeha 1947an li Frankfurt am Main) fizîknasekî Alman e. Sala 1986î bi tevî Heinrich Rohrer û Ernst Ruska, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jiyan

Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Rudolf-Koch-Gymnasium a Offenbach am Mainê, dest bi perwerdeya fîzîkê dike.

Sala 1978î li Zanîngeha Goethe ya Frankfut am Main bi teza xwe ya "tûnnelspektroskopî di sûperragihandêran de (SN)x" doktorayê werdigire. Herwekî hin cureyên mîkroskopan jî wî û hevalên wî çêkirine.

Sala 1994î dikeve karê bazirganiya teknîkê û fîrmayeke dadimezirîne. Navenda fîrmaya wî îro li Münchenê ye.

## Hin ji berheman (çapên bi zimanê almanî)

* Gerd Binnig und Heinrich Rohrer: *Gerät zur rasterartigen Oberflächenuntersuchung unter Ausnutzung des Vakuum-Tunneleffekts bei kryogenischen Temperaturen*, Europäische Patentanmeldung 0 027 517, Priorität: 20. September 1979 CH 8486 79
* Gerd Binnig, Heinrich Rohrer, C. Gerber und E. Weibel: *Tunneling through a COntrollable Vacuum Gap*, Appl. Phys. Lett. **40**, 178 (1982)
* G. Binnig, H. Rohrer, C. Gerber, E. Weibel: Surface studies by scanning tunneling microscopy. Phys. Rev. Lett. 49/1, S. 57 – 61 (1982)
* *Aus dem Nichts. Über die Kreativität von Natur und Mensch.* (1997), ISBN 349221486X
# Çad

| Republic of Chad  Çad République du Tchad  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Unity, Work, Progress  |
| **Sirûd:**La Tchadienne  Duration: 1 minute and 2 seconds.1:02 |
|  |
| **Çad li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * N'Djamena

 15°28'0.01"Bk, 19°24'0.00"Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê fransî
* zimanê erebî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * Shuwa
* zimanê fransî
* Bon Gula
* Jaya
* Horo
 |
| Rêber |
|  •  | Serokdewlet | Mahamat Déby  |
|  •  | Serokwezîr | Albert Pahimi Padacké (2016–2018), Idriss Déby (2018–2021)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 11 tebax 1960  |
|  •  | Rûerd | 1.284.000 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 19.319.064 (2023)  |
| Demjimêr | * UTC+1
* Africa/Ndjamena
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +235 |

**Çad**, bi fermî **Komara Çadê** (bi erebî: جمهورية تشاد, *Jumhuriyat Tashad*), welatekî Afrîkaya navînê ye. Çad li başûrê Lîbyayê, li rojhilatê Nîjerê, li bakurê Kamerûn û Komara Afrîkaya Navend û li rojavayê Sûdanê dimîne.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan|

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1960 | 3.002.596 | —     |
| 1961 | 3.061.423 | +2,0% |
| 1962 | 3.122.357 | +2,0% |
| 1963 | 3.184.775 | +2,0% |
| 1964 | 3.247.798 | +2,0% |
| 1965 | 3.310.921 | +1,9% |
| 1966 | 3.373.563 | +1,9% |
| 1967 | 3.436.227 | +1,9% |
| 1968 | 3.500.777 | +1,9% |
| 1969 | 3.569.777 | +2,0% |
| 1970 | 3.644.911 | +2,1% |
| 1971 | 3.727.381 | +2,3% |
| 1972 | 3.816.295 | +2,4% |
| 1973 | 3.908.721 | +2,4% |
| 1974 | 4.000.505 | +2,3% |
| 1975 | 4.088.858 | +2,2% |
| 1976 | 4.173.072 | +2,1% |
| 1977 | 4.254.762 | +2,0% |
| 1978 | 4.336.366 | +1,9% |
| 1979 | 4.421.416 | +2,0% |
| 1980 | 4.512.758 | +2,1% |
| 1981 | 4.610.917 | +2,2% |
| 1982 | 4.715.985 | +2,3% |
| 1983 | 4.829.852 | +2,4% |
| 1984 | 4.954.649 | +2,6% |
| 1985 | 5.091.809 | +2,8% |
| 1986 | 5.242.737 | +3,0% |
| 1987 | 5.407.077 | +3,1% |

 |

| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 1988 | 5.582.282 | +3,2% |
| 1989 | 5.764.631 | +3,3% |
| 1990 | 5.951.574 | +3,2% |
| 1991 | 6.142.558 | +3,2% |
| 1992 | 6.338.934 | +3,2% |
| 1993 | 6.542.419 | +3,2% |
| 1994 | 6.755.540 | +3,3% |
| 1995 | 6.980.351 | +3,3% |
| 1996 | 7.216.321 | +3,4% |
| 1997 | 7.463.347 | +3,4% |
| 1998 | 7.724.316 | +3,5% |
| 1999 | 8.002.899 | +3,6% |
| 2000 | 8.301.151 | +3,7% |
| 2001 | 8.620.917 | +3,9% |
| 2002 | 8.959.964 | +3,9% |
| 2003 | 9.311.234 | +3,9% |
| 2004 | 9.665.024 | +3,8% |
| 2005 | 10.014.413 | +3,6% |
| 2006 | 10.356.822 | +3,4% |
| 2007 | 10.694.366 | +3,3% |
| 2008 | 11.030.628 | +3,1% |
| 2009 | 11.039.873 | +0,1% |
| 2010 | 11.720.781 | +6,2% |
| 2011 | 12.080.037 | +3,1% |
| 2012 | 12.448.175 | +3,0% |
| 2013 | 12.825.314 | +3,0% |
| 2018 | 15.477.751 | +20,7% |
| 2023 | 19.319.064 | +24,8% |

 |
| Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne  |

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Çad de hene.
# 1980

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1976 |
1977 |
1978 |
1979 |
**1980**
| 1981
| 1982
| 1983
| 1984
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* 27ê nîsanê – Brooke Long , model, lîstikvan, pêşkeşvana televîzyonê ya amerîkî
* 22ê tîrmehê – Kate Ryan, stranbêja belçîkî
* 21ê îlonê – Autumn Reeser, lîstikvana amerîkî

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Muzîk

| Muzîk |
| --- |
| Dersdayîna muzîkê li gorî dema yewnanên kevin (li ser vaseke dîrokî hatiye boyaxkirin, 510 B.Z). |
| Navgîn | Deng |
| Çanda ku tê de pêkhat | Gelek |
| Çaxa ku tê de pêkhat | Çaxa paleolîtîk |

**Muzîk** yan **sazbendî**, dengê mirovan, an jî dengê amûran bi formeke xweşik û hestiyar anîna cem hevduye. Wek şaxeke hunerî pir kevn e. Di xwezayê de gelek dengên cuda vêşartîne. Ji destpêka mirovatî hetanî roja îro, muzîk bi formên cur be cur hatiye.

Li gor şaxên din yê hunerê, di nava muzîkê de, gelek şaxên din jî dikarin roleke mezin bilîzin. Muzîk, tenê ji dengan pêk naye. Heman demê de, gotin jî di nava berhemeke muzîkal de xwedî roleke sereke ye. Bi hêza gotinê, berhemek dikarê xîtabe dil û mejiyê guhdarvanan bike. Bi hêza newayekê, berhemek dikarê xîtabe guhê guhdarvanan bike.

Lêkolînên di derbarê muzîkê de derdixin holê ku, newa û rîtm, di mejiyê mirovan de, yekser bandora xwe li ser bêşên ku şabûnê, bêrîkirinê, an jî ji xemgîniye berpirsiyarin dike. Ji ber vê jî, muzîk, deriyê ku diçê cîhana hêstên mirovan ve dike. Hem bi dîtin, hem bi bîhîstin, hem jî bi hêsîn dikare bikevê rihê mirovan û wan di nava dengan de bibe rêwîtiyek.

Li gor çand û ziman, erdnîgarî, ol û sosyolojiya mirovan muzîk dibe xwediyê formên cuda. Hêrî nirxandineke klasîk ew e ku, muzîk gerdûnî ye. Mirov ji zimanekî qet fehm nekin jî dikarin ji newayekê tesîr bibin.

## Galerî

* Muzîkara harpê, li Quebekê
* Tembûr
* Bilûrvanek Kurd
Bilûrvanek Kurd

## Binêre ĵî

* Amûrên muzîkê
# 1920

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1916 |
1917 |
1918 |
1919 |
**1920**
| 1921
| 1922
| 1923
| 1924
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

Serhildana Koçgiriyê

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Erdheja San Franciscoyê 1906

**Erdheja San Franciscoyê 1906**, yek ji erdhejên mezin e ku di 18ê nîsanê 1906, demjimêr 05:12'yê de li DYAyê pêk hatiye. Hêza erdhejê 7,8 richter bûye. Hin tomarkirinan de hêza wê 8,25 jî hatiye gotin.

Navenda erdhejê 3 km ji bajêr dûr, di deryayê de, kendalên Mussel bûye. Erdhejê bi dirêjiya 477 km derz li zemînê xistiye. Bandora xwe li gelek deveran daye.

Erdhejê de şewatên mezin derketine. Zêdetirî 3.000 kesan jiyana xwe jidest dane. Ziyaneke mezin li aboriya herêmê daye.

## Filmê erdhejê

* Fîlmê Clark Gable *San Francisco* (1936)
* 2006: *The Big One – Erdheja mezin a Franciscoyê*

## Çavkanî (îng.)

* Double Cone Quarterly, Fall Equinox, volume VII, Number 3 (2004).
* Eastwood, Alice, The Coniferae of the Santa Lucia Mountains.
* Lawson, Andrew C., The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Earthquake Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1908.
* Morris, Charles. The San Francisco Calamity by Earthquake and fire. World Bible House, Philadelphia, Pennsylvania, 1906.
* Reid, H. F., The Mechanics of the Earthquake, Vol. 2 in The California Earthquake of April 18, 1906. Report of the State Investigation Commission, Carnegie Institution of Washington, 1910.
* Winchester, Simon, A Crack in the Edge of the World: America and the Great California Earthquake of 1906. HarperCollins Publishers, New York, 2005.
# Hêlîpan

hêlîpan û hêlîlar
Di erdnîgariyê de nexşeya cîhanê wekî **hêlîpan** û **hêlîlar** hatiye parvekirin. Hêlîpan ew xet in yên ku ji rojhilatê diçin rojavayê. Hêlîlar ew in yên ku ji bakur diçin başûr.

Ev ji bo mirov cihê derekê zû belî bike û bibîne pêwist e.

## Çavkanî
# Xanedana Qin

| Xanedana Qin |
| --- |
| * Dewleta çînî ya dîrokî
* serdema dîrokî
 |
|  |
| Parzemîn | Asya  |
| Paytext | * Xianyang
 |
| Dema avabûnê | * n. 221 b.z.
 |
| Birêvebirin |
|  • Awayê birêvebirinê | Keyîtiya serberdayî  |
| * Serdema Dewletên Şer Dikin

* Xanedana Han
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Xanedana Qin** (bi çînî: 秦朝, lat. *"Qín Cháo"*), xanedana yekeme kû li Çînê hukumdar bûye. Di navbera B.Z. 221 - B.Z. 206an de rêvebirî kir. Ew ji alîyê şervan Qin Shi Huang di Serdema Dewletên Şer Dikin de hate damezrandin. Qin Shi Huang gelek dewletên din ên li herêmê têk bir û Çîn yek kir. Qin tenê ji bo demek pir kurt hukumdariya Çînê kir. Di wê demêda Artêşa terrakotayî û gora Qin Shi Huang ava kir. Dest bi yek kirina Dîwarê Çînê kir. Yekemîn car rêvebirên Çînê pêşgira "împerator" bi kar anîn. Ji ber vê yekê Qin Shi Huang bi nevê yekemîn împeratorê Çînê tê zanîn.

Xanedan piştî ser hildana têk çû, xanedana Han hate damezrandin.

Di serdema xanedana Qin de pêşkeftin di bazirganî, çandinî û leşkerî de çê bun. Li Çînê yekemîn fermandariya dewleta burokratî ya navendî ya yekbûyî hate damezrandin. Ji bo hemû kesî zagonek, yekîtîya pereyê, rê, standardên pîvanê û dirêjahî yê, standartkirina nivîsandinê ha pêk anîn. Ji ber ku gel kevneşopiyên kevn ji bîr bikin pirtûk hatin şewîtandin û zanyarên berê hatin bin ax kirin. Ev çalakî wekî "şêwitandina pirtûkan" kete dîrokê.

## Binêre

Lîsteya Monarşiyên Çînê

## Çavkanî

*
# Teokrasî

| Teokrasî |
| --- |
| * Pergala siyasî
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Teokrasî**, têgeheke ku ji bo ravekirina şêwazek hikûmetê ye li gorî dînê tê bikar anîn. Ev awayekî birêvebirina dewletê ye ku tê de organên desthilatdariyên dînê li cihê organên desthilatdariya siyasî rêveberiya dewletê digirin destê xwe.

Têgîna teokrasiyê ji yewnanî ya Koîne θεοκρατία, ku tê wateya "Serweriya Xwedê". Ev têgeh Josephus ku ji bo padîşahiya Îsraêlê û cihûdayê bikar aniye, di vê awayê birêvebirinê de nêrîna ku "Xwedê bi xwe wekî serokê" dewletê ye tê pejirandin nîşan dide. Bikaranîna hevpar, gelemperî ya têgînê, wekî ku li jor li gorî serweriya ji aliyê dêrê yan serokatiyek dînî ya analog ve hatiye destnîşan kirin, dibe ku bi rengekî rasttir wekî rêveberiya dêrî were binav kirin.

Di teokratîkek sade de tê bawer kirin ku serokên sivîl pêwendiyek kesane bi xweda an xwedayên dînî yan jî baweriya wê şaristaniyê re heye. Wek mînak serokatiya Muhammed ya misilmanên pêşîn wekî pêxemberê Xwedê serokatî dikir. Di vî teokrasiyê de rêberên dînî di dewletê de rola pêşeng digirin lê îdia nakin ku ew kesên ku ji Xwedê peyaman werdigirin.

## Çavkanî
# George Washington

| Excellency  George Washington |
| --- |
|  |
|  |
| Jidayikbûn | 22 sibat 1732  Westmoreland County (Colony of Virginia, Împeratoriya Brîtanî)  |
| Mirin | 14 kanûna pêşîn 1799  Mount Vernon  |
| Sedema mirinê | Acute laryngitis (Sedemên sirûştî) |
| Cihê goristanê | Mount Vernon, Washington's Tomb  |
| Hevwelatî | Brîtanyaya Mezin (United States Declaration of Independence, –1776), Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1776–)  |
| Pîşe | * Siyasetmedar
* cotkar
* nivîskar
* serfermandar
 |
| Meqam | * Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1789–1797)
* Commanding General of the United States Army (1798–1799)
* Commanding General of the United States Army (1775–1788)
* serok (1783–1799)
* Serokdewletê hilbijartî yê DYAyê (1789–1789)
 |
| Partiya Siyasî | * Partiya Federalîst (1798–)
 |
| Hevjîn | * Martha Washington (White House, 1759–1799)
 |
| Dê û bav | * Augustine Washington  (bav)
* Mary Ball Washington  (dê)
 |
| Xizm | * Martha Parke Custis (stepdaughter)
* John Parke Custis (stepson)
* George Washington Parke Custis (adopted son)
 |
| Malbat | Washington family  |
| Xelat | * Congressional Gold Medal (1776)
* Fellow of the American Academy of Arts and Sciences (1781)
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**George Washington** (jdb. 22ê sibata 1732an li Gutshof Wakefield a parêzgeha Westmoreland a Virginia; m. 14ê kanûna pêşîn a 1799an li Mount Vernon a Virginia) siyasetmedar, leşker û yekemin serokdewletê DYAyê ye.

Ew wekî damezrênerê DYAyê tê naskirin û amerîkan jê re "Bavê Welêt" dibêjin. Di şerê azadiya DYAyê yê di salên 1775 heya 1783î de wekî fermandarekî cihgirtiye. Berevanî yan alîgiriya ti partiyekê nedikir. Ji malbatekê naskirî yê bingeh-Îngîlîz bû. Ji nexşegerî, matematîk û bi tevayî zanîstiyê hezdikir.

Di damezrandina sazûmaniya nûjen a DYAyê, destûra bingehîn û îdealîzma wê de xwedî roleke girîng e. Di dema xwe ya serokdewletiyê de polîtîkayeke bêalîtiyê meşandiye. Di jiyana xwe de bi dûristî û merdiyê dihate nasîn. Ji bo bîranîna wî navê paytextê DYAyê kirin Washington, D.C.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê George Washington de hene.
# Devanagarî

**Devanagarî** yan **dêvenagerî** (bi sanskrîtî: देवनागरी *devanāgarī*), navê alfabeya zimanê hindî ye. Hine zimanên din jî vê alfabeyê bi kar tînin. Hinek ji van zimanan sanskrît, marathî, nepalî, keşmîrî û sindhî ne.

### Dengdêr

| Forma tenê
 | Tîpguhêzî
 | Bi nîşanka प (pa)
 |  | Forma tenê
 | Tîpguhêzî
 | Bi nîşanka प (pa)
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| अ
 | a
 | प
 | आ
 | ā
 | पा
 |
| इ
 | i
 | पि
 | ई
 | ī
 | पी
 |
| उ
 | u
 | पु
 | ऊ
 | ū
 | पू
 |
| ऋ
 | ṛ
 | पृ
 | ॠ
 | ṝ
 | पॄ
 |
| ऌ
 | ḷ
 | पॢ
 | ॡ
 | ḹ
 | पॣ
 |
| ए
 | e
 | पे
 | ऐ
 | ai
 | पै
 |
| ओ
 | o
 | पो
 | औ
 | au
 | पौ
 |

### Bêdeng

Li jêr, li alîkî herfên dêvenagerî, li aliyê din tîpguhêziya herfê, fonetîka wê û miqabilê di alfabeya urdû da hatine dayîn.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| क | ka /k/ ک | ख | kha /kʰ/ کھ | ग | ga /ɡ/ گ | घ | gha /ɡʱ/ گھ | ङ | ṅa /ŋ/ ں | ह | ha /ɦ/ ه، ح |  |
| च | ca /c, t͡ʃ/ چ | छ | cha /cʰ, t͡ʃʰ/ چھ | ज | ja /ɟ, d͡ʒ/ ج | झ | jha /ɟʱ, d͡ʒʱ/ جھ | ञ | ña /ɲ/ ن | य | ya /j/ ی | श | śa /ɕ, ʃ/ ش |
| ट | ṭa /ʈ/ ٹ | ठ | ṭha /ʈʰ/ ٹھ | ड | ḍa /ɖ/ ڈ | ढ | ḍha /ɖʱ/ ڈھ | ण | ṇa /ɳ/ ڻ، ݨ، ڼ، نڑ | र | ra /r/ ر | ष | ṣa /ʂ/ س، ش |
| त | ta /t̪/ ت، ط | थ | tha /t̪ʰ/ تھ | द | da /d̪/ د | ध | dha /d̪ʱ/ دھ | न | na /n/ ن | ल | la /l/ ل | स | sa /s/ س، ص، ث |
| प | pa /p/ پ | फ | pha /pʰ/ پھ | ब | ba /b/ ب | भ | bha /bʱ/ بھ | म | ma /m/ م | व | va /w, ʋ/ و |  |

Bi zimanê hindî, bo nivîsandina peyvên ku ji farisî, erebî û înglîzî hildane, herfên ku di sanskrîtî da tune ne, bi danîna nuqteyekî li bin hine herfan têne nîşandan. Çend hev ji wan wek li jêr in:

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| क़ | qa /q/ ق | ख़ | xa /x/ خ | ग़ | ġa /ɣ/ غ |
| ज़ | za /z/ ز | झ़ | zha /ʒ/ ژ | फ़ | fa /f/ ف |

Gava ku zimanê urdû bi vê alfabeyê tê nivîsandin, bona herfa bêdeng a erebî-farisî ع (ayn), (ku bi urdû nahê bilêvkirin), अ (a) bi nîşanka dengdêr tê bikarhanîn.

### Hejmar

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9
 |
| ०
 | १
 | २
 | ३
 | ४
 | ५
 | ६
 | ७
 | ८
 | ९
 |

## Çavkanî
# Rojhilata Dûr

| Rojhilata Dûr |
| --- |
| * Territory
* herêm
 |
|  |
| Parzemîn | Asya  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Rojhilata Dûr** an jî **Rohelatê Dûr** herêmeke erdnîgarî ye ku li rojavaya Asya dimîne. Ew wateyekê ko ji Ewropa wek navend tê girtin de der ketiye.

Ew wexta sedsala 19an de dema Împeratoriya Brîtanî de, bi wateyên dinên bo Rojhilat Rojhilata Nêzik û Rojhilata Navîn ve, wek *Far East* hatibû bikaranîn û di wir de jî derbaza zimanên din bûye. Di wa herêmê erdnîgarî de Hindistan û Hindistana Rojhilat û Hîndiya Çînî û Çîn û Japon û Kore û axên Rûsyayê rojhilat cih digirtin. Ew îroj bi piranî wek Asyaya Başûr, Asyaya Başûr-rojhilatê û Asyaya Rojhilat tê salixdan. Her çiqas Rojhilata Dûr li rojavaya DYAyê dikeve jî, Emerîka jî wa têgiya bikar tîna.

## Çavkanî
# Zimanê ladîno

**Ladîno** (ladino), **judeospanyol**, **spaniya cihûyî** (espanyoliko, ispanyolit), **djudyó**, **sefardî** (ji îbranî *s(ĕ) farad* bi maneya Îberya), li Mexribê dibêjinê **hakitiya**, zimanekî romanî ye ku ji hêla cihûyên sefardî ve ji Serdema Navîn ve hatî pêşvexistin. Ew bi sedsalan curbicur zimanên îbero-romansî, nemaze zimanê kastîlî û di bin bandora çend zimanên têkiliyê de pêşve çûn. Wekî zimanekî cihû ji spanî ya cihû gelek bandor e, ku ji îbranî û aramî jî hene, lê di heman deman ji zimanê erebî, tirkî, îtalî, yewnanî û slavî jî heye. Li gorî herêma sefardî lê bicih bûne ji nîvgirava îberî ve girêdayî ye. Deynên ji fransî li gelek welatên Deryaya Navîn wekî zimanekî perwerdehiyê hate fêrkirin. Di warê dîroka çandî û aliyên civaknasî de têkiliya di navbera ladîno û sefardî ve di navbera zimanê yîdîşê ye.

## Çapemeniya mûsewî bi zimanê ladîno

Li împeratoriya osmanî di sala 1842an de rojnameya pêşîn a bi navê La Buena Esperansa ("Hêviya Baş") bi ladîno derket. Xwediyê rojnameyê Rafael Uziel Pınşerle bû û li bajarê Smîrna (Îzmîrê) hat çapkirin. Hin nimûneyên din ên çapemeniya mûsewî li împeratoriya osmanî û komara Tirkiye ew in:

* *El Korreo*
* *El Luzero*
* *El Manadero*
* *El Nasional*
* *El Progreso*
* *El Relampago*
* *El Telegraf*
* *El Tyempo*
* *Jurnal Israelit*
* *La Boz*
* *La Patria*
* *La Tienda de Yaakov*
* *Or Israel*

## Alfabeya ladîno (li gorî *Aki Yerushalayim*)

| Tîp | IPA | ladîno | kurdî
 |
| --- | --- | --- | --- |
| A | [a] | agora | aniha
 |
| B | [b] | biervo | peyv
 |
| CH | [tʃ] | chiko | biçûk
 |
| D | [d] | devda | deyn
 |
| DJ | [dʒ] | djudió | cihûtî
 |
| E | [ɛ] oder [e] | ermuera | bûk
 |
| F | [f] | fierro | hesin
 |
| G | [g] | guevo | hêk
 |
| H | [x] | hazino | nexweş
 |
| I | [i] | inyeto | nevî
 |
| J | [ʒ] | vijitar | serlêdan
 |
| K | [k] | kontente | kêfxweş
 |
| L | [l] | lingua | ziman
 |
| M | [m] | meldar | xwendin
 |
| N | [n] | negro | xirab
 |
| NY | [ɲ] | espanyol | spanî
 |
| O | [o] | orozo | şahbûn
 |
| P | [p] | preto | reş
 |
| R | [r] | reushir | serketin
 |
| S | [s] | somportar | ragirtin
 |
| SH | [ʃ] | shukur; bushkar | spas; gerandin
 |
| T | [t] | topar | dîtin
 |
| U | [u] | umo | mij
 |
| V | [β] | vava | dapîr
 |
| X | [gz] | exemplo | mînak
 |
| Y | [j] | yelado | sar
 |
| Z | [z] | zirguela | alûçe
 |

## Çavkanî
# 2011

◄ |
Sedsala 20an |
**Sedsala 21ê**

◄◄ |
◄ |
2007 |
2008 |
2009 |
2010 |
**2011**
| 2012
| 2013
| 2014
| 2015
| ►
| ►►

**2011** Destpêka Roja Şemî sedsala 21an e.

## Bûyer

### Cîhan

#### Kanûna paşîn

* 1ê kanûna paşîn – Bajarên Tallinn a Estonya u Turku'ya Fînlanda'ye yek salekî dibe Paytexta Kulturî ya Ewropayê.
* 1ê kanûna paşîn – Estonya çu ser Euro'ye.
* 9ê kanûna paşîn – Sûdan Referandûma Serbixwebûn pêk tîne.

#### Sibat

* 15ê sibatê – Roja Fermana Kurdistane

#### Adar

* Lîsteka The Sims Medieval derdikeve.

#### Nîsan

#### Gulan

* 10ê gulanê - 14ê gulanê – 2011 Berebaza Strana Eurovisionê, li Almanya Bajar Düsseldorf ê pêk were.

#### Hezîran

* 12ê hezîranê – Hilbijartin li Tirkiye.

#### Tîrmeh

#### Tebax

#### Îlon

* 3ê îlonê - 18ê îlonê – EuroBasket 2011, li Lîtvanyayê pêk were.
* 9ê îlonê - 23ê çiriya pêşîn – 2011 Badîna Cîhan Rugby, Nû Zelandayê pêk were.

#### Çiriya pêşîn

#### Çiriya paşîn

#### Kanuna paşîn

### Kurdistan

* 28ê kanûna paşîn – Komkujiya Robozkê

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

* 3ê kanûna paşîn
	+ Eva Strittmatter, nivîskara alman.
	+ Yosef Shiloach, aktorê kurd ê cihû.
* 23ê kanûna paşîn – Jack LaLanne, aktorê amerîkî.
* 25ê kanûna paşîn – Mele Nûriyê Hesarî, zimannas û helbestvanê kurd.
* 27ê kanûna paşîn – William L. Eagleton, dîplomatê amerîkî.
* 27ê sibatê – Necmettin Erbakan, siyasetmedarê tirk.
* 4ê adarê – Simon van der Meer, fizîknasê holandî.
* 23ê adarê – Elizabeth Taylor, aktrîsa îngilîz-amerîkî.
* 27ê nîsanê – Behare Elewî, çalakvana kurd a mafên mirovan û jinan.
* 2ê gulanê
	+ Cevdet Döğer, milîtanê îslamî yê kurd.
	+ Usama bin Ladin, serokê Elqaîdeyê yê berê.
* 27ê hezîranê – Mehmet Nuri Yaman, siyasetmedarê kurd.
* 23ê tîrmehê – Amy Winehouse, stranbêja îngilîz.
* 27ê tîrmehê – Ágota Kristóf, nivîskara mecar-swîsreyî.
* 5ê tebaxê – Ezîz Şaverşyan, youtuberê kurd ê rûsyayî.
* 16ê tebaxê – Mihri Belli, siyasetmedarê tirkiyeyî.
* 25ê îlonê – Wangari Maathai, zanyara kenyayî.
* 3ê çiriya pêşîn – Firuz Aşkın, karîkatursazê tirkiyeyî.
* 5ê çiriya pêşîn – Steve Jobs, damezrênerê hevpar ê Şirketê Appleyê.
* 7ê çiriya pêşîn – Mişel Temo, siyasetmedar û nivîskarê kurd.
* 12ê çiriya pêşîn – Dennis Ritchie, zanyarê komputerê yê amerîkî.
* 20ê çiriya pêşîn – Muemer Qedafî, serokê Lîbyayê ji 1977-2011.
* 23ê çiriya pêşîn – Nusrat Bhutto, siyasetmedara pakistanî.
* 4ê çiriya paşîn – Norman Foster Ramsey, Jr., fizîknasê amerîkî.
* 9ê çiriya paşîn – Îsmet Şerîf Wanlî, siyasetmedarê kurd.
* 22ê çiriya paşîn – Danielle Mitterrand, nivîskara fransî.
* 17ê kanûna pêşîn – Kim Jong-il, serokê Korêya Bakur ê berê.
* 18ê kanûna pêşîn – Václav Havel, nivîskarê çek.
# Serokê Almanyayê

| Serokê Alamanyayê |
| --- |
| Bundespräsident der Bundesrepublik Deutschland |
|  |
|  |
| Serokwezîr | Kanslêr Alamanyayê |
|  |
| biguhêre |

**Serokê Almanya**, bi fermî **Serokê Federal yê Komara Federal a Almanyayê** (bi almanî: *Bundespräsident der Bundesrepublik Deutschland*), serokê dewleta Almanya ye. Beriya 1945 û dawiya Almanya Nazî, serokên Alman bi fermî hatin binav kirin bi almanî: *Reichspräsident*. Li gorî destûra bingehîn a Almanya ya 1949 (Almanyaya Rojava), serokê ji bo maweyek pênc-sale tê hilbijartin. Serokê heyî Frank-Walter Steinmeier e.

Di destûra bingehîn Almanyayê de siyasetmedarê herî bihêz ne serok; lê serokwezîr, kanslêr, e (bi almanî: *Kanzler* (an *Kanzlerin*); bi fermî: *Bundeskanzler* (an *Bundeskanzlerin*) *der Bundesrepublik Deutschland*).

Dîktator Adolf Hitler hate kirin kanslêr, lê wî di heman demê de xwe wekî serokomar jî destnîşan kir. Ev di bin destûra bingehîn a Almanya de neqanûnî ye, û Partiya Nazî neçar bû ku qanûnê biguheze ku wê destûrê bide. Bi vê yekê, Hitler bû otokrat. Destûra bingehîn a nû ya Almanyayê, piştî Almanya Nazî, ji bo pêşî lê bigire ku otokrasî vegere welêt hate çêkirin.

## Çavkanî