Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hansel û Gretel

"Hansel û Gretel" li gorî Arthur Rackham (1909)
**Hansel û Gretel** (bi almanî *Hänsel und Gretel*) çîrokeke ji aliyê Birayên Grimm ve ye û wana jî çîrok ji aliyê Giambattista Basile ve lê hatin anîn, lê ku koka çîrokê germanî ye angaşt dikin.

Hansel û Gretel zarokên darvanekî hejar ne û wê bi jina xwe li daristanê de dijî. Wexta rewşa wana pir xirab dibe dêmarî mêrê xwe razî dike ji bo herdû zarokan tenê li daristana bi ber dixin. Darvan di roja din wana dibe daristanê. Hansel ema debavê xwe li deri yê guhdarî kirî bû wisa ji wê planê xeber jê distend. Ew di riya wan kevir dirije û bi wê şopê ve zarok dîsa vedigerin malê. Plana dêmarî wisa pûç dibe. Dê û bav dîsa dicerbînin ji bo zarokan tênê li daristana bi ber bixin û wê cara ewî diserkevin. Wê carê tek çêniyekê nan cem wan herdû zarokan he. Hansel nanê hûr dike ji bo şop çê ke. Balindeyan ema wan firdikên nanê bikul lê dixin. Zarok wisa na bînin malê û winda dibin. Di roja sêyemîn ewna li daristanê de malekî dibînin wê tam ji nan , kulîçe û şekir çêkiri ye. Li vir ema pîrelkeke pîrhebokeke mirovxwer dijî. Pîrhebok wan herdu digirê, Gretel dixe cêriye xwe, Hanselê davêje hundirê rekehê û pir xwarin dide Hansel ji bo ew gir be û paşê wê bixwe. Pîrheboka nîvkor ji ber ku bizane ku Hansel gire ew dest dide li ser tiliyên wê. Hanselê fêlbaz ema hema hestiyek zirav dide destê pîrhebok. Wexta pîrhebok dibîne ku Hansel gir nabe ew dixwaze Hansel hema bibiraştîne. Pîrhebok Gretel re ferman dike ji bo binêre ku argûn kele. Gretel ema pîrhebok re derew dike û dibêje ew bi xwe biçûke û pîrhebok gereka bi xwe vebinêre. Wexta ew argûnê vedike Gretel pîrhebokê hundirê argûnê de tê ve dide. Zarokan gencîneyên pîrhebok xwe re hildidin û vedigerin malê cem bavê xwe. Dêmarî vê navberê de miri ye. Ewna îcar bextewerin û bê birçîbûnê dijîn.

## Çavkanî
# Mirov

**Mirov**, **merî**, **merif** yan jî **meriv** (bi latînî: *Homo sapiens*) cureyê bi tenê yê giyanewerên ji cinsê *Homo* ye ku di destpêkê de ji Afrîkayê hatine û li hemû cîhanê belav bûne. Li gorî zanyaran, anatomiya mirovê îroyîn berî 300.000 salan çêbûye û 50.000 salên ku reftara nûjen a mirov diyar bûye.

| Mirov
 |
| --- |
|  |
| Mirov (mêr û jin)
 |
| Rewşa parastinê
 |
| Kêmtirîn metirsî  |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Chordata |
| Bir:
 | Mammalia |
| Kom:
 | Primates |
| Famîle:
 | Hominidae |
| Cins:
 | *Homo* |
| Cure:
 | H. sapiens |
| Navê zanistî yê latînî
 |
| Homo sapiens Linnaeus, 1758 |
|  |
| Belavbûna mirov *Homo sapiens* (bi rengê kesk)
 |

Ji 27ê Nîsan ya sala 2020'an û saet 22:30an pê ve li Cîhanê 7.780.672.100 mirov heye.

Hinek zanyar dibêjin ku hemû cureyên cinsê *Homo* mirov in, lê li gelemperî dema ku tê gotin “mirov”, tenê *Homo sapiens* tê mebestkirin.

## Biyolojî

### Anatomiya laşê mirov û Fîziyoljî

**Laşê mirovî** binyatekî sirûştî (physical) û sergihayî ye(entire) ji organîzma zîndewera mirovî (human being). Laşê mirov ji serî, milan, du lingan, ûstû, pişt, bejn , pî , zik û sîng pêk tê ye. Bilindiya navîn ya mirovê mest der dorê 1.6 m(5\_6 ling) wek dirêjî. Zikmakî yan cenetîks roleke girîng dilîze di pirsgirêka dirêjiya bejna mirov bi riya cînîs(genes). Em dibêjin laşa yan gede mirov ji mirovê sax, û ji mirovê mirî re dibêjin cendek.

Laşê mirovan ji xane, şane, endam (organan) û koendaman (sîstemên fîziyolojî) pêk tê. Laşê mirovan bi riya zanista anatomî tê xwandin bo beşên geda mirov werê fehmkirin û nexweşiyên neyeksan werê nasîn.

## Mijarên têkildar

* Laşê mirov

## Çavkanî
# Paşnav

**Paşnav**, **leqeb**, **malbatnav**, **navê binemalî** an jî wek **navê malbatê** tê zanîn, parvekî ji navê mirovekî e. Bi taybetî ev nav teyê bi pêşnavê mirov ku hatiye lêkirin û bi hev re navekî ji yek kes dikin.

## Mijarên têkildar

* Pêşnav

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Li Wikimedia Commons medyayên di warê Paşnav de hene.
* Belavbûna paşnavên li DYAyê – Navê lînk li jor bidin û tîr (lêgerîn) bitikîne.
# Çand

Dengbêjî kevneşopiyeke gelekî girîng ji bo çanda kurdan e.
Pîrozbahiya cejna Newrozê û cil û bergên jinên kurd jî çanda kurdan in.
**Çand** an jî **kultur** tevahiya nirxên kevneşopî (avahîsazî, cil û berg, amûr) û nirxên giyanî (ziman, dîn, kevneşopî, exlaq) ye ku civak di tevahiya pêvajoya xwe ya dîrokî de hildiberîne û ji nifşekî ji bo nifşekî din vediguhezîne. Di heman de çanda civakan nasnameya civakan diyar dike ku wan ji civakên din cuda dike û rêberiya tevgerên kesane û civakî dike.

Mirov çandê bi rêya pêvajoyên fêrbûna çandîbûn û civakîbûnê bi dest dixin ku ev yek bi cihêrengiya çandan di navbera civakan de xwe dide nîşandan. Normên çandî tevgerên qebûlkirî di civakê de kod dikin ku ew di rewşekê de wekê rêbernameyeke ji bo tevger, cil û berg, ziman û helwestê xizmet dike ku ev jî wekê şabloneke ji bo bendewariyan di komeke civakî de xizmet dike. Qebûlkirina tenê yekçandekê di komeke civakî de dikare xetereyan bi xwe re bîne, ji ber nebûna bersivên fonksiyonel ji bo wê guherînê, mîna ku cureyek tenê dikare li hember guherîna jîngehê hişk bibe. Ji ber vê yekê, di çanda leşkerî de, mêrxasî wekê reftareke tîpîk ji bo takekesek tê diyar kirin û erk, rûmet û dilsoziya ji bo koma civakî wekê rûmet an bersivên fonksiyonelên di berdewamiya pevçûnê de têne hesibandin. Di dînê de taybetmendiyên wekhev dikarin di komeke civakî de jî werin destnîşankirin.

Çand herwek civak, zanîn, huner, amojgarî û tenduristî di jiyana me ya civakî de gotineke bi pirmane ye û di dîroka gelan de neteweke bêyî çand wek netewe nayê qebûlkirin. Her neteweyek bi rengê xwe heye û ew jî dibe pirrengiya gerduniyê. Herweki din, neteweyek bi şiklê ruh, xemilandin, xwerin bi tore û baweriya xwe bi xwe re qerektera çande ke taybetî dihuliqîne.
Çanda gelan bi nivîsandina pirtûkan (pirtûkên dîrokî, çandî, zanyarî, olî, çîrok), destan u stranan û seranser di nava jiyana gel de tê afirandin, bi xêzikan, wênean, şano û fîlman xurt dibe û pêş ve diçe.

## Çanda gelê kurd

Lê di dîrokê de heya îro tu car çand azad nebûye û tim û tim di bin destê dewlemandan de ji bo pêdiviyên wan hatiye bikaranîn. An jî di bin hukmê kevneperest û olperestan de şûn de maye. Hatiye qedexekirin yên ku xwestine karê çandî bikin gunehbar bûne û ew hevcedariya çande ke azad û serbixwe ji bo gelê kurd jî bûye hesretekî dûr û dirêj.

Ji bo kurd û Kurdistanê çandeke azad divê di gel mafên çarenusî pêk bê û pêş ve biçe. Heya ku armanca yekîtiya neteweyî, yekîtiya ziman, yekîtiya aborî û ya çandî pêk neyê ev felatî ne mumkîn e.

## Mijarên têkildar

* Ziman
* Şano
* Folklor
* Mûzik
* Wênesazî
* Xêzik
* Xwarin
* Cil
* Pirrengiya çandî

## Çavkanî
# Xalîçe

| Xalîçe |
| --- |
|  |
| Xalîçeyeke kurdan |
| Pêk tê ji | * Cûmkerî
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Xalîçe**, **mehfûr** an jî **xalî**, berhemeke tevnkeriyê (cûmkerî) ye. Li dezgehên taybet ên xalîkeriyê (mehfûrkerî) tên çêkirin. Girêbendikên hûrik gorî nexş û nîgarên xwestî, li bendên tevnê tên girêdan. Bi giştî dema girê bidawî dibin, xalî jî bidawî dibe. Karekê gelek dijwar e.

Tevnên cilan li Kurdistanê berwarî, yên xaliyan jî emûdî (qinc) ne. Tevnên cilan kêmber ên xaliyan pirranî çargoşeyî û biber in. Xaliyên nûjena di fabrîkan de tên çêkirin û ne tenê ji girêbendikan e.

Mafir ne tenê wekî cîrax an binraxekê tê bikaranîn, mafirên dîwaran jî hene. Li cîhanê xaliyên faris, îtalî, kurd û hayan (ermenî) deng vedane. Xalî bi giranî li Bakurê Kurdistanê, li parêzgehên Meledî, Gurgum, Xarpêt, Wan, Riha, Dîlok û Colemêrgê tê çêkirin. Xaliyên herî mezin û nîgarxweş li Melediyê tên çêkirin.

## Dîroka mafirê (xalî)

Sala 1949ê xaliyek hat vedîtin ku 500 salan b.z. hatiye çêkirin. Ev xalî niha li Rûsya, bajarê St. Petersburgê di muzeyê de tê xwedîkirin.
# Împeratoriya duyem a Goktirkan

| Împeratoriya duyem a Goktirkan |
| --- |
| * Welatê dîrokî
* khanate
 |
|  |
| Zimanên fermî | Zimanê tirkî yê kevn |
| Dema avabûnê | * 682
 |
| * Xanedana Tang
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Împeratoriya duyem a Goktirkan** împeratoriyek bû li Asya Navîn û Rojhilatê ya ku ji aliyê goktirkan ve hatibû damezrandin û di navbera 682-744 de dom kir. Ew vejînek ji hêla Împeratoriya Goktirkan a rojhilat (552–630) ve bû, ku Xanedana Tang girt. Împeratoriya duyem a Goktirkan navenda wê Ötüken bû. Zimanê wê yê fermî tirkî ya kevn û dînê wê yê fermî Tengrîzm bû.

## Çavkanî
# A (tîp)

Tîpêt **AA** tîpa yekem a alfabeya kurdî ye. Dengdêreke dirêj e.

## Girdek û hûrdek

* Tîpa girdek: **A Tîpa hûrdek: **a**

## Çêbûn

Tîpa A dîrokekî dirêj heye. Li vir nîşanî me tê dan, çawan çêbûye.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  Serê ga (yê misrî)
 |  Serê ga (yê hersamî)
 |  Alefa fînîkî
 |  Alefa yûnanî
 |
|  A'ya etrûskî
 |  A'ya latînî
 |  A'ya kîrîlî ya kevin
 |  A'ya kîrîlî
 |
# B (tîp)

Tîpa B
**B** (bixwîne: *bê*) tîpa duyem a alfabeya kurdî ye. B dengekî konsonant e ku navê wê yê dengnasî ”girteka dulêvî ya bilerz e. Ev deng di alfabeya kurdî-latînî de – û di piraniya zimanên bi alfabeya latînî dinivîsin de – bi
awayê ”B” (gir) û ”b” (hûr) tê nivîsîn. Di alfabeya dengnasî ya navneteweyî de jî ew wek [b] tê
nîşankirin. Di alfabeya kurdî-erebî de ew wek ب tê diyarkirin. Bi alfabeya kurdî-krîlî ew wek Б
(gir) û б (hûr) dihat nivîsîn.

## Girdek û hûrdek

* Tîpa girdek: **B Tîpa hûrdek: **b**

## Dîrok

| Misirî Pr
 | Fenîkî  bēt
 | Yewnanî beta
 | Etruscan B
 | Roman B
 | Runic beorc
 | Uncial B
 | Insular B
 | Blackletter B
 | Antiqua B
 | Modern Roman B
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |

English cursive B and b
Wek ku me got, di kurmancî de B niha li destpêka gelek peyvan peyda dibe: ”ba, bar, baran,
bend, ber, befr/berf, bilind, birin, biyolojî, bizin, (ji) bo, borî/borrî, boş, bum, burc, buxar, bûk,
bûn, bûstan…”
Hin peyv ji van bi eslê xwe biyanî ne. Bo nimûne, ”bum, buxar” ji erebî, ”borrî” ji tirkî û
”biyolojî” bi rêya fransî ji yûnanî ye. Lê dîsa jî piraniya nimûneyên me peyvên xwemalî ne: ”ba,
bar, baran, ber, berf/befr, birin, bizin…”
Lê heke em li dîrok an etîmolojiya van peyvan binêrin, em ê bibînin ku gelek ji wan bi eslê xwe
ne bi B bûn. Bo nimûne, ”baran” bi kurmancî, soranî û farisî bi B ye. Lê heke em li hin ziman û
zaravayên din yên îranî yên nû û bi taybetî jî yên kevn binêrin, em ê bibînin ku ew peyv di wan
zimanan de ne bi B lê bi V yan W dest pê dike:
- kurdiya başûrî2: waran
- hewramî: waran
- zazakî: varan
- pehlewî: varan
- mazenderanî: variş
- avestayî: vara-
- belûçî: gwariş
…
Bi heman awayî peyva berf/befr bi gelek zimanên îranî bi V yan W dest pê dike: kurdiya
başûrî ”wefr”, pehlewî ”wefr”, sogdî ”wefre”, mazenderanî ”vefr”, avestayî ”vefre”, zazakî
”vewre”, hewramî ”wewre / werwe”, sanskrîtî ”gebhre”…

## Çavkanî
# Ç (tîp)

Ç ç
**Ç** (bixwîne: *çê*) tîpa çarem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek

| Tîp | Unicode | Koda HTML'ê | Tex
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Ç (tîpa girdek) | U+00C7
 | `&#199;` an `&#x00C7;` an jî `&Ccedil;` | `\c{C}` |
| ç (tîpa hûrdek) | U+00E7
 | `&#231;` an `&#x00E7;` an jî `&ccedil;` | `\c{c}` |
# Ê (tîp)

Êê
**Ê** tîpa heftem a alfabeya kurdî ye. Dengdêreke dirêj e.

## Girdek û hûrdek

| Tîp | Unicode | Koda HTML'ê | Tex
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Ê (tîpa girdek) | U+00CA
 | `&#202;` an `&#x00CA;` an jî `&Ecirc;` | `\^{E}` |
| ê (tîpa hûrdek) | U+00EA
 | `&#234;` an `&#x00EA;` an jî `&ecirc;` | `\^{e}` |
# Î (tîp)

Îî
**Î** tîpa dozdehem a alfabeya kurdî ye. Dengdêreke dirêj e.

## Girdek û hûrdek

| Tîp | Unicode | Koda HTML'ê | Tex
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Î (tîpa girdek) | U+00CE
 | `&#206;` an `&#x00CE;` an jî `&Icirc;` | `\^{I}` |
| î (tîpa hûrdek) | U+00EE
 | `&#238;` an `&#x00EE;` an jî `&icirc;` | `\^{i}` |
# K (tîp)

Tîpa K
**K** (bixwîne: *kê*) tîpa çardehem a alfabeya kurdî ye.

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |
| Hersêmîtek: kafê dêst
 | Kappa ya fînîkî
 | Kappa ya yûnanî
 | Kêya etrûskî
 | Kêya latînî
 |

## Girdek û hûrdek

* Tîpa girdek: **K Tîpa hûrdek: **k**
# Ş (tîp)

Şş
**Ş** (bixwîne: *şê*) tîpa bîst û sêyem a alfabeya kurdî ye.

## Girdek û hûrdek

| Tîp | Unicode | Koda HTML'ê | Tex
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Ş (tîpa girdek) | U+015E
 | `&#350;` an jî `&#x015E;` | `\c{S}` |
| ş (tîpa hûrdek) | U+015F
 | `&#351;` an jî `&#x015F;` | `\c{s}` |
# U (tîp)

Uu
**U** tîpa bîst û pêncem a alfabeya kurdî ye. Dengdêreke kurt e.

## Girdek û hûrdek

* Tîpa girdek: **U Tîpa hûrdek: **u**

## Nivîsîna tîpa *U* bi kurmancî

### Dengê wê

Tîpa u dema piştê tîpên dengwi "g, k, q, x" bê bi dengê "wi" tê xwendin ji bilê wî bi dengê ö'ya tirkî ango " ُ " (ber)a erebî tê xwendin. Ev rêzik di zimanê erebî, farisî û kurdiya erebî de jî wiha ye, dema " ُ " (hereka ber) liser h, ḧ, g, k, ẍ, q (ح خ گ ك غ ق) bê bi dengê *wi* tê xwendin ji bilê wî bi dengê xwe yê resen (bi dengê ö'ya tirkî) tê xwendin.

* Mînak: gul (gwil), kurd (kwird), quran (qwiran), xuda (xwida)...
* Mînak: ö / ُ : huner (höner), duhu (döhö), suhbet (söhbet), tu (tö), lumbe (lömbe)...

## Çavkanî
# Û (tîp)

Ûû
**Û** tîpa bîst û şeşem a alfabeya kurdî ye. Dengdêreke dirêj e.

## Girdek û hûrdek

| Tîp | Unicode | Koda HTML'ê | Tex
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Û (tîpa girdek) | U+00DB
 | `&#219;` an `&#x00DB;` an jî `&Ucirc;` | `\^{U}` |
| û (tîpa hûrdek | U+00FB
 | `&#251;` an `&#x00FB;` an jî `&ucirc;` | `\^{u}` |
# V (tîp)

*V* (ji peyva îngilîzî V**ictory*) ji bo zarokên gelên stemdîtî bûye nîşana serkevtin û azadiyê.
Refekî qulingan ku wekî *V* difire.
**V** (bixwîne: *vê*) tîpa bîst û heftem a alfabeya kurdî ye.

Wekî din, V (anku, vêya girdek) kurtebêja nîşandeka kîmyewî ya vanadyûmê û kurtebêja voltê û hejmara romayî pênc (5) jî ye.

Çend cureyên balindeyan jî, wekî nîmûne quling, dema firinê refê xwe wekî V çêdikin.

## Girdek û hûrdek

* Tîpa girdek: **V Tîpa hûrdek: **v**
# Eyn (tîp)

| Tîpên erebî
 |
| --- |
| ا    ب    ت    ث    ج    ح |
| خ    د    ذ    ر    ز    س |
| ش    ص    ض    ط    ظ    ع |
| غ    ف    ق    ك    ل |
| م    ن    ه    و    ي |
| * n
* g
* b
 |

**Eyn** yan jî **'eyn**  (ع) herfa hejdehem a alfabeya erebî ye.

Di alfabeya kurdî ya latînî de bi piranî nayê nivîsandin. Hin caran, wextê go bilêvkirin muhîm e, bi apostrof ('), yan jî işaret (`) tê nivîsandin.

## Nivîsandin

| Dawî
 | Navîn
 | Destpêk
 | Tenê
 | Transkrîpt
 | Fonetîk
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ـع
 | ـعـ
 | عـ
 | ع
 | ʿ
 | ʕ
 |
# Ḧ (tîp)

| Tîpên erebî
 |
| --- |
| ا    ب    ت    ث    ج    ح |
| خ    د    ذ    ر    ز    س |
| ش    ص    ض    ط    ظ    ع |
| غ    ف    ق    ك    ل |
| م    ن    ه    و    ي |
| * n
* g
* b
 |

**Ha** yan jî **hê**  ( ح ) herfa şeşem a alfabeya erebî ye.

Di alfabeya kurdî ya latînî da bi piranî bi tîpa **h** tê nivîsandin. Celadet Alî Bedirxan di Hawarê de, bona vî dengî nîşana **Ḧ** - **ḧ** pêşkêş dike û bi kar tîne, lê nexiste alfabê.

## Nivîsandin

| Dawî
 | Navîn
 | Destpêk
 | Tenê
 | Transkrîpt
 | Fonetîk
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ـح | ـحـ | حـ | ح |  ḥ  |  ħ  |
# Ẍ (tîp)

Ẍẍ
**Ẍ** (bixwîne: *ẍê*) nîşankeke ku ji bo dengê x yê cuda tê bikaranîn. Ev ne tîpeke serbixwe ye û di alfabeyê de cih nagirê. Sebeba vê ew e bê bêhtir di peyvên ji zimanên din de heye.

Celadet Alî Bedirxan di Hawarê da vê nîşankê pêşniyar dike û bi kar tîne. Ev herf bo dengê /ɣ/ ku di alfabeya erebî da bi herfa  غ  (ẍeyn) tê nivîsandin, tê bikaranîn.

## Girdek û hûrdek

| Tîp | Unicode | Koda HTML'ê | Tex
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Ẍ (tîpa girdek) | U+1E8C
 | `&#x1E8C;` | `\"{X}` |
| ẍ (tîpa hûrdek) | U+1E8D
 | `&#x1E8D;` | `\"{x}` |
# Ÿ (tîp)

Ÿÿ
**Ÿ** (bixwîne: *ÿê*) nîşankeke ku ji bo dengê x yê cuda tê bikaranîn. Ev ne tîpeke serbixwe ye û di alfabeyê de cih nagirê. Sebeba vê ew e bê bêhtir di peyvên ji zimanên din de heye.

Celadet Alî Bedirxan di Hawarê da vê nîşankê pêşniyar dike û bi kar tîne. Ev herf bo dengê /ʕ/ ku di alfabeya erebî da bi herfa  ع  (ÿeyn) tê nivîsandin, tê bikaranîn.

## Girdek û hûrdek

| Tîp | Unicode | Koda HTML'ê | Tex
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Ÿ (tîpa girdek) | U+1E8C
 | `&#x0178;` | `\"{Y}` |
| ÿ (tîpa hûrdek) | U+1E8D
 | `&#x00FF;` | `\"{y}` |
# Ł (tîp)

**Ł** tîpek ji alfabeya latînî ye. Bo mînak, di zimanê polonî de heye û dengê /w/ nîşan dide. Wekî din, di kurdiya başûrî (kirmaşanî) ya bi alfabeya latînî de jî heye, lê dengekî cuda, lama qelew, anku lêya qelew /ł/ nîşan dide.

Wêneya tîpê
## Girdek û hûrdek

* Tîpa girdek: **Ł Tîpa hûrdek: **ł**

## Çavkanî
# ll (tîp)

**ll** ji bo nivîsandina dengê l yê cuda tê bikaranîn. Ev ne tîpeke serbixwe ye û di alfabeyê da cê nagrê.

Ev karakter boyê vî dengê /lˁ/ ku di alfabeya kurdî ya erebî da bi herfa  ڵ  tê nivîsandin, tê bikaranîn.
Di alfabeya kurdî ya latînî da ev wek tîpekî tune, lê boyê nivîsandina wê niqaş heye. Gellek caran bi **ll** tê nivîsandin. Bo mînak binihêrre: alfabeyên kurdî

## Girdek û hûrdek

* Tîpa girdek: **LL** (Di destpêka peyvan de nayê bikaranîn, jixwe di destpêkê da nayê bilêvkirin jî, ji ber ku herdem tenike)
* Tîpa hûrdek: **ll**

## Nimûneyên dengê lêya xurt

* gellek (pirr, zêde); kull (birîn, derd, ẍem); gulle (fîşeng); sille (şeqam, şirmaq); melle/mella; hellandin; ...
* Peyvên ku bi soranî bi vî dengî têne bilêvkirin herdem bi kurmancî li hev nayên: bi soranî gull (گوڵ) >< bi kurmancî gul --> gula min...
# rr (tîp)

**rr** (*rêya xurt, rêya tûj*) ji bo nivîsandina dengdara diranî ya herikiya lerzok a xurt [r] tê bikaranîn. Ev ne tîpeke serbixwe ye û di alfabeyê da cih nagire.

Ev karakter boyê vî dengê [r] ku di alfabeya kurdî ya erebî da bi herfa  ڕ  dinivîsin, tê bikaranîn.

Di alfabeya kurdî ya latînî da ev wek tîpekî tune, lê boyê nivîsandina wê niqaş heye. Gellek caran bi **rr** tê nivîsandin, lê di destpêka peyvekê de bi vê awayî nayê nivîsandin ji ber ku rêya destpêkê herdem xurt e.

Hinek zimannas wê mîna dengên din ên enfatîk (ḉ, ḱ, ṕ, t́) bi karaktereke cuda wek Ŕ - ŕ nivîsandinê pêşniyaz dikin. Bo mînak binihêre: alfabeyên kurdî

## Girdek û hûrdek

* Tîpa girdek: **RR** (di destpêka peyvan de nayê bikaranîn, ji ber ku rêya destpêkê herdem xurt e).
* Tîpa hûrdek: **rr**

## Nimûneyên dengê rêya xurt

* Radyo, reklam, reng, reş, rind, roj, rû û hwd.
* Pir (pirr) = gelek, ker (kerr) = guhgiran, şer (şerr), birrîn (jêkirin/ker kirin), qîrrîn û hwd.