Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Paleolîtîk

**Paleolîtîk** (bi yewnanî: παλαιός, lat. *palaios* "kevn" û λίθος, *lithos*, "kevir") an jî **Serdema kevirî ya kevn** beşa herî kevn a serdema kevirî ye ku bi bikaranîna amûrên kevirî yên yekem nêz. 3,3 milyon sal berê dest pê dike û heta Pleîstosenê, nêz. 11.650 sal beriya dema niha dewam dike.

Nexşeya pêşniyarkirî ya koçên mirovên kevn li gorî genetîka nifûsî ya mitokondriyê bi hejmarên ku hezar salên berî niha (rastbûna wê tê nîqaşkirin)
Ji beşa destpêkê ya Paleolîtîkê re Paleolîtîka jêrîn tê gotin, ku ji *Homo sapiens* kevntir e. Paleolîtîka jêrîn nêzîkî 2,5 mîlyon sal berê bi *Homo habilis* (û cinsên têkildar) û amûrên kevirî yên herî kevn dest pê dike. Delîlên li ser kontrolkirina agir ji aliyê mirovên kevn ve di serdema Paleolîtîka jêrîn de ne diyar e yan jî çavkaniyên wê yên zanistî gelek kêm e. Çavkaniyên herî nû piştgirî didin ku bi qasî heta niha tê zanîn bikaranîna agir a herî kevn li Şikefta Wonderwerk, Afrîkaya Başûr, berî 1 mîlyon sal pêk hatiye. Herwiha tê pejirandin ku Homo erectus an Homo ergaster di navbera 790.000 û 690.000 berî dema niha de li Pira Bnot Ya'akov, Îsraêlê agir çêkirine. Bikaranîna agir îmkanê daye mirovên kevn da ku xwarinê çêkin, germahiyê peyda bikin, û bi şevan ronahî hebe.

*Homo sapiensên* kevn bi qasî 200.000 sal berê peyda bûne, pê re Palaeolîtîka navîn dest pê kiriye. Guherînên anatomiyê nîşan didin ku kapasîteya zimên a nûjen jî di dema Paleolîtîka navîn de derketiye. Di serdema Paleolîtîka navîn de, yekem delîlên teqez ên bikaranîna agir ji aliyê mirovan ve hene. Hestî û darên şewitandî yên ku wek 61.000 berî dema niha re hatine tarîxkirin li şûnwarên Zambiyayê hene. Binaxkirina miriyan a sîstematîk, muzîk, hunerên kevn, û bikaranîna amûrên sofîstîke yên bi gelek parçeyan bûyerên girîng ên Paleolîtîka navîn in.

Li seranserê Paleolîtîkê, mirov bi gelemperî wekî neçîrvan-komkerên koçer dijiyan. Civakên neçîrvan-komker pir piçûk û wekhevîxwaz bûn, her çend civakên neçîrvan-komker, ên ku xwedan gelek kereseyan an jî teknîkên depokirina xwarinan ên pêşketî, carinan şêweyekî jiyanê yê nekoçer afirandine, ku tê de pêkhateyên civakî yên kompleks mîna serokêşîran û tebeqeyên civakî jî hebûn.

## Çavkanî
# Zanîngeha Harvardê

| Zanîngeha Harvardê
Harvard University  |
| --- |
| * Zanîngeha taybet
* zanîngeha lêkolînê
* Colonial Colleges
* private not-for-profit educational institution
 |
| * Harvard University
 |
|  |
|   **Mertal** |
|  **Logoya Zanîngeha Harvardê** |
| ﻿ / ﻿ |
| Dirûşm: Veritas  |
| Dewlet | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Li beşa îdarî | * Cambridge
* Massachusetts
* Middlesex County
* Boston
* Suffolk County
 |
| Ziman | Inglîzî  |
| Dema avabûnê | * 8 îlon 1636
 |
| Damezrîner | * Massachusetts General Court
 |
| Serok | * Alan Garber (2024–)
 |
| Cihê baregehê | * Cambridge
 |
| Pêk tê ji | nîşan bide* Adams House
* Winthrop House
* Quincy House
* Lowell House
* Leverett House
* Kirkland House, Harvard University
* Dunster House
* Cabot House
* Currier House
* Pforzheimer House
 |
| Peywendî | * National Association of Independent Colleges and Universities
 |
| Hj. xwendekaran | 24.555 (full-time equivalent, 2021)  |
| Yekûna malûmilkê | 61.462.439.000 Dolara DYAyê (2020)  |
| Bexş | 39.200.000.000 Dolara DYAyê (2018), 49.444.494.000 Dolara DYAyê (2022), 51.900.662.000 Dolara DYAyê (2021)  |
| Rengê fermî | Crimson  |
| Birêvebirin |
|  • Awayê birêvebirinê | Harvard Board of Overseers  |
| Koda postayê | 02138  |
| Adres | Massachusetts Hall, Cambridge, MA, 02138  |
| Malper | www.harvard.edu  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Zanîngeha Harvardê** zanîngeheke xisûsî ye ku li Cambridge, Massachusetts, DYAyê ye. Harvard di 8ê rêzberê 1636an de dest bi karê xwe kir. Ji aliyê gelek kesan ve weke yek ji baştirîn zanîngehên cîhanê tê naskirin.

Zanîngeh xwedanê pirtûkxaneyekî ye ku tê de 16 mîlyon pirtûk hene.

Heft serokkomarên DYAyê ji Harvardê mezûn bûne.

## Mirovên navdar

* Theodore Roosevelt
* John F. Kennedy
* Michelle Obama
* Ban Ki moon
* Mark Zuckerberg

Rektora zanîngehê Catharine Drew Gilpin Faust e.

## Galerî

* Navenda Zanistê di Zanîngeha Harvardê de.

## Girêdanên deranî

* Malpera Zanîngehê
# Deryaya Çîna Başûr

| Deryaya Çîna Başûr |
| --- |
| * Derya
 |
| * South China Sea
 |
|  |
| ﻿ / ﻿ |
| Dewlet | Viyetnam, Taywan, Malezya, Kamboca, Çîn, Filipîn, Brûney, Îndonezya  |
| Welatê tejaneya çem | Filipîn, Brûney, Viyetnam, Taywan, Malezya, Kamboca, Çîn, Îndonezya  |
| Rûerd | * 3.500.000 km²
 |
|  Nexşeya Deryaya Çîna Başûr (rengê şîn) di başûra rojhilata Asyayê de |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Deryaya Çîna Başûr** deryayeke qiraxî ye ku bi xwe parçeyek ji Okyanûsa Mezin e. Ev derya rûavekî birîtî ji tengavên Singapûr û Malakayê heta Tengava Taywanê ji xwe digre ku nêzî 3,500,000 km² dibe. Girêdayî bi pîvanê ve, Deryaya Çîna Başûr piştî pênc okyanûsan mezintirîn yan dûyem mezintirîn tenê avî ye di cîhanê de.

## Şûn

Şûna bicihbûna wê dibe:

* Başûra Çînê û Taywanê,
* Rojavaya Fîlîpînê,
* Bakûra rojavaya Malezyayê û Brûneyyê,
* Bakûra Îndonêziyayê,
* Bakûra rojhilata Singapûre, û
* Rojhilata Viyetnamê.

Zêdetir ji 200 giravan di vê deryayê de hene ku piraniya wan ne avadan in.

## Çavkanî
# Dewleta serwerî

Nexşeya dewletên endama Neteweyên Yekbûyî
**Dewletekê serwerî** dewletekê ye ku li ser xakekî xwediyê desthildariya herî bilind e. Bi gelemperî tê fêmkirin ku dewletekê serwerî serbixwe ye. Dema ku behsa dewletekê taybet tê kirin, têgeha "welat" dikare behsa welatekî pêkhatî an xakekî girêdayî jî bike.

Ji dewletekê serwerî tê xwestin ku nifûsekê daîmî, axekê diyarkirî, hikûmetekê ku ne di bin kontrola dewletekê din de be, û şiyana têkiliyên bi dewletên din ên serwer re hebe. Di pratîkê de, naskirin an nenaskirin ji aliyê dewletên din ve, rolekê pir girîng dilîze. Her çend hebûna siyasî ya dewleta serwer ji naskirina ji aliyê dewletên din ve serbixwe be jî, dewletên nenaskirî pir caran di têkiliyên dîplomatîk de bi dewletên din ên serwer re zehmetiyan dikişînin.

## Binêre

* Otorîte

## Çavkanî
# Kolaj

Kolajeke bi navê *Nostaljî* (Bêrî), ji parçeyên wêne û rûpelên pirtûkan hatiye çêkirin
**Kolaj** (ji zimanê fransî *Collage* tê wateya tiştên pevre zeliqandî, *coller*, zeliqandin), teknîkeke bi taybetî di hunerên dîtbarî de ye.

Di berhemên bi vî awayî de hunermend hin tiştên wekî kaxiz, parçeyên berhemên din û materyalên cûrbecûr dibire û li ser rûyê berhemê ve bi şîrêzê dizeliqîne.

Navê *collage* di destpêka sedsala 20'an de ji aliyê hunermendên Georges Braque û Pablo Picasso ve hatiye bikaranîn û bi vî awayî wekî şêweyeke di hunera nûjen de hatiye pejirandin.

Çend teknîkên din ên kolajane yên ku di hunerê de tên bikaranîn ev in: dekûpaj, fotomontaj, kolaja dîjîtal, eKolaj (kolaja elektronîk) û hwd.

## Çavkanî
# Nîkola Tesla

| Nikola Tesla |
| --- |
| Nikola Tesla li derdora 1893î |
|  |
| Jidayikbûn | smiljan , Kroatya 10ê tîrmehê 1856 |
| Mirin | 7ê kanûna paşîn 1943 New York, DYA |
| Sedema mirinê | Têkçûna dil |
| Esil | serb |
| Hevwelatî | serbî - amerîkî. |
| Pîşe | fizîknas, endazyarê mekanîkê ,dahêner,endazyarê karevayê |
| Xelat | * Madalya Edison (1916)
* Madalyaya Zêrîn a Elliott Cresson (1893)
* Medalya John Scott (1934)
 |
| **Kariyera zanistî** |
| Bandorbar | Ernst Mach |
| Bandorker | Gano Dunn |
|  |
|  |
| biguhêre |

**Nikola Tesla** (bi serbî Никола Тесла, *Nikola Tesla*, bi înglîzî *Nikola Tesla*; jdb. 10ê tîrmehê 1856, m. 7ê kanûna paşîn 1943) dahêner, fizîknas, endazyarê karevayê û endazyarê mekanîkê yê navdar ê serbî-amerîkî.

Ew wekî serbiyek li Împeratoriya Avusturyayéyê hatî bû dinê û paşê jî bûbû welatiyekê amerîkî. Ew zêdetir jibo kar û çalakî û dahînanên di warê kareva û asinreva û hevbendiya wan bihevra navdar e. Bi dahînanên xwe ve wî bingehê dozena hêza karevayê ya sirêma berguhêr (bi îngilìzî *Alternating Current*) û dozena dabeşkirina hêzê ya çendbarî anko polîfaz û motora SB anko motora AC dana û bi vî awayî Şoreşa Pîşesazî ya Duyê dest pê kir.

Wî li ser wegera elektrîkê ji asta mekanîk bere bi herikînê gelek lêkolîn kirine û îro ev di fizîkê de bi navê Tesla tê binakirin.

Eger nefreta we, bikare bibe elektrîsîte, ewê karibe hemû cîhanê vêxîne û ronî bike....

Nikola Tesla( 1856-1943)

## Jînenîgar

Li goreyê çîvanokekê, Nîkola li nîvşeveka bi ewir û birûsî di malbateka serbî da li gundê Smiliyan li devera Lika li Împeratoriya Awistriyayê, cihekê ko niha dikevit nav welatê Kroatiya, hat dinyayê. Babê wî, Mîlotîn Tesla keşeyekê Dêra Ortodoksa Serbistanê bû. Li sala 1881ê ew çû Bûdapêstê da li şerîkeyeke telegrafê ya amerîkî kar bikit. Her wê salê (sala 1881ê) li dema vekirina guhêrînga telefonê ya yekê li Bûdapêstê, ew bû endazyarê yekê yê wê guhêrîngê.

## Dahênan

Kêm zêde 600 heb patentê Nikola Tesla heye. Dahênên wî ye navdar vanin: Bobînê Tesla, Motora AC, Radyo, Dînamo.
Îda dikin ku piştî mirinê Nikola Tesla dewletê DYA û FBI hemû dosyayen û pirtûkên wî dest xistinê.

## Girêdanên derve

* Malpera mûzeya Nikola Tesla
* Tesla's Wardenclyffe Science Center Plaque [1]
* NikolaTesla.fr Girêdana arşîvê 2011-10-01 li ser Wayback Machine - More than 1,000 documents on Tesla
# Niqteşanî

**Niqteşanî** ji bo xwendina bi hêsanî ya hevokan pêk hatiye. Niqtên ku herî gelek têne bikaranîn ev in:

Niqteşanî di kurdî de
| Celadet Alî Bedirxan | Samî Tan | Nîşane
 |
| --- | --- | --- |
| niqte | xal | **.** |
| bêhnok | bêhnok | **,** |
| niqtebêhnok | xalebêhnok | **;** |
| niqtecot | xalecot | **:** |
| niqtepirs | pirsnîşan | **?** |
| niqtebang | bangnîşan | **!** |
| - | sêxal | **...** |
| kevanek | kevanek | **()** |
| - | - | **[]** |
| dunik | dunik | **""** |
| yeknik | - | **' '** |
| xêzek | xêzek | **—** |
| - | - | **/** |
| bendik | bendik | **-** |
| stêrk | - | **\ |
| - | dabir |  **'**  |

## Çavkanî
# Pêjimar

| Pêjimar |
| --- |
| * Counting unit
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Deh pêjimaran
Di matematîk û zanista komputer de, **pêjimar** an **reqem** dawereke (sembol) ku bo nimandina hejmaran tê bi kar anîn.

Hemû hejmar bi pêjimaran çêdibin. Yanî hejmar bi alîkariya pêjimaran tên nivîsandin û nîşandan. Deh pêjimar hene.

0-1-2-3-4-5-6-7-8-9

Hemû pêjimar ev in, ji vana pêştir tune ne.

Dema mirov ji sifirê heta dehan dijimêre ew hejmarên ku mirov dibîne hem hejmar in hem jî pêjimar in. Yanî her pêjimar hejmarek e jî lê her hejmar dibe ku ne pêjimar be. Mîna ku pêjimara 1 an jî 5 hejmar in. Lê hejmarên 13 an jî 184 ne pêjimar in. Lê dîsa jî 1, 3, 8 û 4 pêjimar in.

## Herwisa Binêre

* Hejmar

## Çavkanî
# Nimûş

Tîpên alfabeyê, ji salên 1800'î
**Nimûş**, **nexş** yek ji karên destan (destkarî) e ku wekî nîgar û kergê bi hin awayan tê kirin. Pirranî li ser bestiran (qumaş) ev xebat dibe.

Nimûşê de estetîk, sîmetrî û geometrî tê bingeh girtin. Ev hersê baldarî nebin, berhemên derkevin holê nikarin wekî karê nimûşkirinê, nimûşê bên dîtin. Alavên sereke yên nimûşkirinê derzî, ta, bestir (bo mînak etamîn) in.

Tarik (gergef, neqşe) tên rastkirin, bestir li ser wê tên raxistin û bin bendên rengane, li ser wan kerg tên nexşandin. Nimûşeke tîpîk ev e. Ji xeynî bestiran çerm an materyaleke din jî dikare bê bikaranîn.

Li Kurdistanê keçên azeb ji bo cihêzên xwe bidawî bikin, beriya dîlanê carnan bi şev û roj dixebitin. Pêjgîrên destan, serê balgehan (balîf), rûyê lihêfan, dorên temezî û laçikan, rûyê maseyan, dorikên nivînan hwd. bi dehan parçeyan cihêzên xwe amade dikin. Bi pêşketina teknîkê ve niha destkarî bi giştî li ber windabûnê ye.

Di salên 1970 û 1970'yî de makîneyên nimûşê jî derketin û ketin malan. Çînî, hindistanî, fîrîgyayî, romayî, kurd, grekî, suryanî û egîptiyan (misir) bi giştî cîhana nimûşkirinê (nexşandinê) berfireh kirine. Di serdema navîn de key û mîran cilûbergên xwe ji zêrê nexşandine.
# Pirteqal

Pirteqaleke se'ê, nîvî û qeteke qeşartî
Pirteqal
**Pirteqal** fêkîkî ji malbata Rutacae ye û cûrê herî naskirî *Citrus* × *sinensis* e. Pirteqalên pêşî ji heremên başûrê Çînê, bakur-rojhilatê Hindistanê û Burmayê hatin.

## Etîmolojî

Navê pirteqalê ji welatê Portugal tê, ji ber ku ew der cihê ku gelek pirteqal jê dihatin bû. Pêşî di zimanê venetî de bi wê manê çêbûye (weke portogallo) û ji wir ketiye yewnanî (weke portokelî). Dûvre li zimanên nêzîkî wa deran weke kurdî, erebî û tirkî belav bûye.

Navê rengê pirteqalî ji vî fêkiyî tê.

## Binêre herwiha

* Mendelî
* Narinc

## Çavkanî
# Hedîs

**Hedîs** an **Fermûde** (bi erebî: **حديث** 'ḥadîth' pirane أحاديث 'Aḥâdîth') agahî, kevneşopî) gotin û kirinên Muhemmed Pêxember in. Ji tiştên ku Pêxember bê gotin red yan jî qebûl kirine jî hedîs tên gotin. Ji hemû tiştên di derbarê Muhemmed ra jî Sunet a Pêxember tê gotin.

Hemû Hedîs ji naverokê (metn) û girtekê (îsnad) pêk tên. Girtek bi xwe jî ji mirovên ku hedîsek riwayet kirine (rawî) tê holê. Hedîsek dikanî bi du aliyan lawaz be. Yan ji aliyê girtekê, yan jî ji aliyê rawiyan. Ji hedîsên beşa yekemin ra di gora saxlemiya xwe musned, mursel, muttesil, munqetî, mudal û mu'elleq tên gotin. Ji hedîsên beşa duyemîn ra jî mevzû', metrûk, munker û şaz tê gotin.

Mînakek ji bona girtekê: "A ji min ra got ku, wî ji B bihistiye û wî jî ji C bihistiye ku Pêxamber aha gotiye."

Zanyarên ola Îslam ê hedîsan ji gora rewacdariyê/bawermendiyê di çar beşan da parva dikin: sehîh - xurt, resen, zexm; hesen - baş; ze'îf - lawaz, bişik û mewzû' - nerast. Va parva kirina ji gora rewacdariya girtekê û rawiyan bi hev re dibe. Lê yê herî pirr dîsa şexsiyet û jiyana rawiyan rolekî mezin dilizî.

Di diroka Îslamê da gellek pirtûkên hedîsan hatine nivisîn. Niviskarên herî navdar Buxarî, Muslim, Malik bin Enes û Ehmed bin Henbel in. Ehmed bin Henbel bi xwe imamê mezheba Henbelî yan e.

## Pirtûkên navdar yên Hedîsan

* Kûtûbî Sîte
* Sehîhî Buxarî, el-Cami` es-seḥîḥ
* Sehîhê Muslim, el-Cami` es-seḥîḥ
* Îbn Mace, Kitab es-sunen
* Ebû Dawud, Kitab es-sunen
* Et-Tirmizî, el-Cami` es-seḥîḥ fî s-sunen

en-Nesaî, Kitab es-sunen

* Malik ibn Enes: el-Muwatta`
* Ehmed ibn Hanbel: Musned ibn Hanbel
* Yahya bin Şerefudîn en-Newewî,
* Kitab el-Erbe`în
* Kitêba hedîsan Riyadu's-Salihîn ya îmamê Newewî bi kurdî jî hatiye wergerandin.

## Binêre

Rexnekirina Hedîsan

## Çavkanî
# Keyaniya Balhaeyê

|  |
| --- |
|
Balhae/Bohai

---

渤海

 |
|
698 P. Z. – 926 P. Z. |
| Axên Balhaeyê li sala 830ê li dema hikûmraniya Qiral Seonê |
| Agahiyên gelemperî |
| Paytext | Çîyayê Dongmo (698 P. Z. – 742 P. Z.) Junggyeong (742 P. Z. – 756 P. Z.) Sanggyeong (756 P. Z. – 785 P. Z.) Donggyeong (785 P. Z. – 793 P. Z.) Sanggyeong (793 P. Z. – 926 P. Z.) |
| Ziman |  Zimanê Goguryeoyê (Beşek korêyiya berê)  |
| Rêveberî |
| Qiral |
| • 698 P. Z. – 719 P. Z. | Go |
| • 719 P. Z. – 737 P. Z. | Mu |
| • 737 P. Z. – 793 P. Z. | Mun |
| • 794 P. Z. – 809 P. Z. | Gang |
| • 809 P. Z. – 812 P. Z. | Jeong |
| • 812 P. Z. – 817 P. Z. | Hui |
| • 818 P. Z. – 830 P. Z. | Seon |
| • 830 P. Z. – 857 P. Z. | Dae Ijin |
|

| Ya berê | Ya paşê |
| --- | --- |
| Goguryeo | Xanedana Goryeoyê Xanedana Liao Balhaeya Dereng |

 |

**Keyaniya Balhaeyê** an jî **Qiraltiya Balhaeyê** (bi korêyî 渤海, 발해), qiraltiyekî di heyna Dewletên Bakur - Başûr de li bakurê Korêyê bû. Li sala 698ê bi navê Jin ji hêla Qiral Goyê ve hatiye damezirandin û li sala 926ê ji hêla hîtayan ve hatiye hilweşandin û axên wê jî ji hêla Xanedana Liao û Goryeo ve hatiye parvekirin.
# Mentiq

**Mentiq** (ji erebî: منطق, *mentiq*), **jenk**, **vac** ,**lojîk** (bi fransî: *logique*) bikarînan û lêkolîna li ser hizirîna dirist e. Xwandin û lêkolîna mentiqî di felsefeyê, matematîkê û zanistên kompûterê de gellek berçav e.

Mentiq di şehrewarîyên kevinên mîna Çînê, Îranê, Hindistanê û Yewnanê de berbelav bû. Li Rojavayê kesê ko mentiq damezirand Aristoteles bû ko mentiq kir pişkeka bingehîn a felsefeyê. Di Çaxên Navîn de, mentiq her wesa digel rewanbêjî û rêzimanê para sêyê ji dersên destpêkî bû. fîlozofên misilman yên mîna Farabî û Îbn Sîna gellek arîkariya pêşêxistina mentiqê kir.

### Xwandina jenkê

### Dîroka jenkê

### Coreyên jenkê

## Çavkanî
# Georg Wilhelm Friedrich Hegel

| Georg Wilhelm Friedrich Hegel |
| --- |
|  |
|  |
| Jidayikbûn | 27ê tebaxê 1770an Stuttgart |
| Mirin | 14ê çiriya paşîn 1831an Berlîn |
| Esil | Alman |
| Hevwelatî |  Almanya |
| Pîşe | Fîlozof |
|  |
| biguhêre |

**Georg Wilhelm Friedrich Hegel** (27ê tebaxa 1770 - 14ê çiriya paşîn a 1831) fîlozofekî alman bû, li Stuttgartê ji dayik de bûye. Yekî fîlozofên herî girîng ên Îdealîzmê yan jî ramanperestiyê ye. Navê sîstema ku avakiriye "mantiqa diyalektîkî" ye. Gorî vé mantiqê; Ramanek (yanî tezek) li dijberî ramaneke din derdikeve, di encamé de jî sentez çédibe. Li gor dîtîna Hegel xweza û hemû hémanén zanyariyé berhemén bîra bémerc in, ev jî, ji derveyî sîndorén bîra merivan e. Hegel ji ber nexweşiya kolerayê li Berlîné jiyana xwe ji dest da.

Hegel gelek bandor li ser Marx û Engels kir.

## Berhem

* Phänomenologie des Geistes
* Wissenschaft der Logik
* Enzyklopadie der Philosophischen Wissenschaften im Grundrisse
* Grundlinien der Philosophie des Rechts

## Girêdanên derve

* Felsefeya George Wilhelm Friedrich Hegel Girêdana arşîvê 2016-03-14 li ser Wayback Machine
# Komar

**Komar** pergaleke siyasî ango sîstemeke siyasî ye ku tê de rêveberiya dewletê bi hilbijartinan tên bijartin. Bo nimûne, serokdewlet ne karê xwe ji bavê xwe digire lê yan ji alî gel ve yan jî ji alî nûnerên gel (perlemanteran) ve tê bijartin. Herwiha serokê hikûmetê, ji aliyê gelê û ji bo dema ji dem e ku formeke taybet ya hikûmeta bi otorîteyê re tê hilbijartin. Hukumdariya mafê kesekî an ji hin antî-monarşiyê û olîgarşiya têgeha malbatê ye.

## Peyvnasî

*Komar* peyveke di sedsala 18em de, di bin navê împeratoriya Osmanî ya ji koka erebî ye. Koka navê *cumhur* a bi erebî tê wateya "bi hev re kombûn, avakirina civakê" û ji ber vê *cumhū* kok wek "cemaet, civakî, dewlet" tê wateya navdêr. Di sedsala 18em de monarşiya Ewropayê bi nerêvebiriya Holenda, Swîsre (û Fransa piştî şoreşa 1789an) wekî welatên danasîna wergera bi tirkî ji peyva latînî *respublica* ji aliyê *république* ya bi fransî hate qebûlkirin.

### Komar

Ji kurdî *Kom* û -*ar* e.

### Cumhûriyet

Ji erebî *cumhuriyet* e.

## Çavkanî
# Rêzimana farisî

**Rêzimana farisî** (bi farisî: دستور زبان فارسی-Destûrê zebanê farsî) rêzimana zimanê farisî ye.

## Alfabeya farisî

## Nav

### Yekjimar

### Pirjimar

## Cînav

Cînav bi farisî wek **ضمیر**(zemîr) tê zanîn.

|  | Yekjimar | Pirjimar
 |
| Şexsê yekem | من (men) *ez, min* | ما (ma) *em, me* |
| Şexsê duyem | تو (to) *tu, te* | شما (şoma) *hûn, we* |
| Şexsê sêyem | او (û) *ew, wê, wî* | آنها (anha) *ew, wan* |

## Hoker

1. *بنابرین* (benaberîn/ ji ber vê)
2. *شاید* (şayed/ şayed,belkî)
3. *توسط* (bi/pê)
4. *معمولا* (bi giştî)
5. *هرگز* (qet)
6. *به غیر از* (ji bilî)
7. *به موقع* (di wextê xwe de)

## Rengdêr

1. *بیشتر* (bêhtir)

## Lêker

 *Gotara bingehîn: Lêkerên farisî*
### Cureyên lêkeran

1. Lêkerên sade: خوردن(xorden/xwarin), دیدن(dîden/dîtin)
2. Lêkerên pîşvendî:Ji pêvekek û lêkereke sade tê çêkirin. Mînak; برگشتن(ber geşten/vegerîn), برداشتن(berdaşten/hilgirtin,wergirtin,jêbirin)
3. Lêkerên morekeb: Ji navdêr, rengdêr û lêkerekê sade tê çêkirin. Mînak; زمین خوردن(zemîn xorden/ketin), کمک کردن(komek kerden/alî kirin,harî kirin)
4. Lêkerên pîşvendî yên morekeb: Ev lêkeran ji navdêrek, pêvekek û lêkerekê sade tê çêkirin. Mînak;سردرآوردن(serderaverden/têgehiştin, fêmkirin),سرباززدن(serbazzeden/red kirin)
5. Lêkerên ebaretî: به پایان رساندن(be payan resanden)
6. Lêkerên yek şexse: خوش آمدن(xoş ameden)

## Di farisî de zeman

### Zemanî halê exbarî

Bi farisî wek زمان حال اخباری (zemanî halê exbarî) tê nivîsîn. Di kurmancî de miqabilê dema niha û fereh e.

### Zemanê gozeşteyî sade

Bi farisî wek زمان گذشتهی ساده(zemanî halî exbarî) tê nivîsîn. Bi kurmancî em dibêjin *dema sade ya borî*

### Zemanê gozeşteyî estemrarî

Bi farisî wek زمان گذشتهی استمراری(zemanî gozeşteyî estemrarî) tê nivîsîn.

### Zemanê gozeşteyî neqlî

### Zemanê gozeşteyî dûr

### Zemanê halê natemam

### Zemanê gozeşteyî natemam

### Halê eltezamî û emr

Bi farisî wek حال التزامی(halê eltezamî) û حال امر(halê emr) tê nivîsîn.

## Daçek

Daçekên serek di zimanê farisî de ev in;

1. *برای* (beray): Bi kurmancî *ji bo* tê bikaranîn
2. *تا*(ta): Bi kurmancî *ta* tê bikaranîn
3. *در*(der): Bi kurmancî *di..da* tê bikaranîn
4. *به*(bê): Bi kurmancî *bi* tê bikaranîn
5. *را*: Bi kurmancî *ra* tê bikaranîn
6. *از*: Bi kurmancî *ji* tê bikaranîn
7. *پیش*: Bi kurmancî *pêşî* tê bikaranîn

## Çavkanî

* Elfabêya kurdî û bingehên gramera kurdmancî-Celadet Bedîrxan, weşanên Nefelê 2002
* HUSEIN MUHAMMED-Kurtenerînek li hin beşên rêzimana kurdî [1]
* Rêzimana Kurdî ya Kurmancî- Abdullah Karabax [2]
* دستور کاربردی-فاطمه جعفری (Destûrê karberdî-fatema Ce'eferî)
# Dîwan

Wene diwan
**Dîwan**, di wêjeya klasîk de, peyvika "dîwan" ji wê berhemê re tê gotin ku nivîsarên wê beş bi beş in, bi formeke kifş e, herweha bi nikl û kêş û qafiye ye û pîvana kiteyan li ser jimareke kifş hatiye amadekirin.

Bo mînak dîwanên Melayê Cizîrî, Pertew Begê Hekarî, Evdirehmanê Axtepî û bi dehan berhemên din.

Dîwan di nava xelkê de, ji wê avahiyê re tê gotin ku civata kesên xuyanî lê çêdibe. Bo mînak: dîwana Şêx filankes, dîwana filan begî, dîwana bêvan maqûlî û hwd.

## Çavkanî
# Zimanên sámî

| Zimanên sámî (sámiya bakur, sámiya rojhilat, sámiya başûr)
 |
| --- |
| Sámegielat
 |
| Welatên lê tê axaftin
 | Welatê Sápmî (Norwêc, Swêd, Fînlenda, Rûsya)
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 |  |
| Malbata zimanî
 | * Zimanên ûralî û yukaxîrî
	+ Zimanên fînî û ûgrî
		- Zimanên fînî
			* Zimanên fîniya bakur
				+ Zimanên sámî (sámiya bakur, sámiya rojhilat, sámiya başûr)
 |
| Awayên kevn
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | –
 |

**Sámî** (bi zimanê samî: *sámegielat*), hin zimanên ji malbata zimanên ûralî û yukaxîrî ne û nêzî hev in. Îro ji hêla derdora 24 000 axiveran ve, bi piranî li Sápmi, tê axaftin. Qada ziman ji navenda Norwêc û Swêdê li seranserê bakurê Fînlendayê heya nîvgirava Kolayê li bakurê rojavayê Rûsyayê dirêj dibe. Li bajarên mezin ên Skandînavya û Rûsyayê jî hejmareke zêde ya axaftvanan dijîn. Ji ber ku sámî xwe di çar welatan de wekî yek gel dibînin, ew bi xwe pir caran "zimanê samî" diaxivin, tewra gava ku ew behsa tevahiya komê dikin û têgihîştina hevdu di navbera axiverên zimanên sámî yên cihêreng de di pir rewşan de ne gengaz e.

Di lêkolînên herî kevin de jî, zimanên cihê bi gelemperî wekî "zarava" dihatin binavkirin. Kevintirîn belgeya zimanî ya naskirî ya zimanê samî lîsteyek ji 95 peyv û hevokên samiya Kildin û wergerên wan ên îngilîzî ye, ku deryavan Stephen Borough di sala 1557an de di dema mayîna xwe de li xelîca Iokanga bi alîkariya agahîderên Samî nivîsî.

## Zimanên sámî

* **Zimanên sámî**
	+ Zimanên sámiya rojava
		- Zimanên sámiya başûr
			* Zimanê sámiya başûr
			* Zimanê sámiya Umeyê
		- Zimanên sámiya navend
			* Zimanê sámiya Piteyê
			* Zimanê sámiya Luleyê
			* Zimanê sámiya bakur
	+ Zimanên sámiya rojhilat
		- Zimanê sámiya Inareyê
		- Zimanê sámiya skoltan
		- Zimanê sámiya Akkalayê†
		- Zimanê sámiya Kemiyê†
		- Zimanê sámiya kildin
		- Zimanê sámiya ter

## Çavkanî
# Radar

**Radar**, cîhazekê ku bi alikariya sîtavka pêlên radyoyê ve, heyberan û lezên van heyberan zexm dike ye. Bi îngilîzî Radio Detection And Ranging (bi radyoyê zexmkirin û diyarkirina menzîlê).

Radar, li gorî qadên bikaranînê wek radarên hewayê û radarên deryayê dibe du beş. Radarên hewayê di leşkerî, balafirgeh, balafir hwd de tê bikaranîn. Radarên deryayê jî di keştiyên leşkerî an jî keştiyên bazirganiyê de tê bikaranîn.

## Dîrokçe

Endezyarê alman ê bi navê Christian Hülsmeyer di sala 1904an de serîlêdana patentê kir. 30ê nîsana 1904an de ew patenta xwe girt.

## Rêgeza şixulandinê

Rêgeza şixulandinê ya radarê
Enerjiyê ku bi pêlên radyoyê ve tê hilgirtin, digihîşe heyberê û dîsa ji heyberê bi şewqdanê vedigere.

Eger menzîla ku di navbera cîsm û radarê de ye bibe WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , ew bi vê formûlê tê dîtin. Di vê formûlê de WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 leza ronahiyê ye û WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 jî dema şewqê ye.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
## Çavkanî

* Wikipedia-werger
* Ferhenga zaravên teknîkî