# Radyo

Li Sandia Peak nêzîkî Albuquerque, New Mexico, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, li ser çewlikeke antenên ku cûrbecûr antenên radyoyê lê dihewîne, çewlikeke antenên radyoyê heye.
**Radyo** amûrek elektronîk e ku modûlasyona deng di pêlên radyoyê yên elektromagnetîk de pêşî vediguherîne navgînek elektronîkî û piştre jî vediguherîne dengê. Pêlên radyoyê pêlên elektromagnetîk in ku frekansên wan di navbera 3 hertz û 300 gîgahertz (GHz) de ne. Ev pêl ji aliyê amûrek elektronîkî ya bi navê veguhezkar ve têne çêkirin ku bi antenekê ve girêdayî ye ku pêlan belav dike.

Berevajî vê, sepanên pîşesazî û bijîşkî yên ku teknolojiya frekanseke bilind tenê wekî amûrek bikar tînin (wek firneyên hişkkirin, helandin û mîkropêlê an cîhazên dermankirinê) bi gelemperî sînyalên RF yên bêmodul bêyî agahdariya çapkirî bikar tînin û ji ber vê yekê wekî teknolojiya radyoyê nayên dabeş kirin.

## Dîrok

Hebûna pêlên elektromagnetîk ên ku di fezayê de bi awayekî azad belav dibin, di sala 1864an de ji hêla James Clerk Maxwell ve li ser bingeha nirxandinên teorîk hate pêşbînîkirin û cara yekem di 11ê mijdara 1886an de ji hêla Heinrich Hertz ve bi ceribandinî hate piştrast kirin.

Di sala 1909an de, fîzîknas Ferdinand Braun, digel Marconi ku pêkanîna pratîkî û yekem veguhestina radyoyê ya transatlantîk bi dest xistin, Xelata Nobelê ya Fîzîkê wergirt "ji bo xizmetên wan ên di pêşxistina telegrafya bêtêl de". Di 20ê îlona 1898an de, Braun yekem pergala ragihandinê ya bêtêl li Enstîtuya Fîzîkê ya li Strasbourgê ava kiriye ku di demek kurt de gihîşt 30 km gundê Mutzig. Di sala 1897an de, Marconi yekem girêdana bêtêl li seranserê Kanala Bristolê ava kir, û di heman salê de, Braun girêdanek radyoyê ji Cuxhaven ava kir ku gihîşt 3 km heta nîşana navîgasyonê ya Kugelbake. Di 24ê îlona 1900an de, girêdanek wisa li ser dûrahiya 62 km di navbera Cuxhaven û Heligoland de hate saz kirin. Di 12ê kanûna pêşîn a 1901an de, dibe ku yekem veguhestina radyoyê ya transatlantîk di navbera Poldhu (Nîvgirava Lîzard, Cornwall) û St. John's (Newfoundland) de pêk hatibe. Sînyala koda Morse ji bo tîpa "S" (···) bi telegrafê hate şandin û nêzîkî 3500 km li seranserê okyanûsê hate wergirtin. Lêbelê, wergirtina wê bi fermî nehat piştrastkirin. Ev di dawiyê de di 18ê çileya 1903an de hate bidestxistin.

Ev rêbaza destpêkî û niha nexwestî ya çêkirina pêlên radyoyê tenê rê da veguhestina peyaman bi rêya koda Morse, bo nimûne, ji stasyona radyoyê ya Nauen bo keştîyên Hêza Deryayî ya Împeratorî an bo stasyonên radyoyê yên li Başûrê Rojavayê Afrîkaya Almanya. Tenê piştî keşfkirina devreya osîlatorê ji hêla Alexander Meißner ve bi karanîna lûleyek valahiyê û pêşkeftinên paşê piştî 1913an rêbazên modûlasyonê yên din gengaz bûn. Pêşşertek ji bo vê yekê hêzek derketinê ya sabît e, ku dikare bi awayekî bijartî ji bo veguhestina deng, wêneyan û paşê daneyan were guhertin.

Yekem peyama dengî ji aliyê Reginald Fessenden ve di sala 1900an de hate şandin. Yekem weşana radyoyê di Noelê ya 1906an de pêk hat. Fessenden çîroka Noelê ji Incîlê xwend. Weşan di nav radiuseke 500 metreyî de dihat wergirtin.

## Prensîbên wê

Pêlên radyoyê ji hêla barên elektrîkê yên ku lezê dibînin ve têne belavkirin. Ev bi awayekî sûnî ji hêla herikînên elektrîkê yên dem-guherbar ve têne çêkirin ku ji elektronên ku di nav rêberek metalî de ku jê re anten tê gotin, paş û pêş diherikin pêk tên.

Her ku pêlên radyoyê ji antenna weşanê dûrtir diçin, ew belav dibin, ji ber vê yekê hêza sînyala wan (şiddet bi wattan li ser metreçargoşeyî) kêm dibe (li qanûna berevajî-çargoşeyî binêre), ji ber vê yekê veguhestinên radyoyê tenê dikarin di nav rêzek sînorkirî ya weşanê de werin wergirtin, dûrî bi hêza weşanê, şêweya tîrêjê ya antenê, hesasiyeta wergir, asta dengê paşxaneyê û hebûna astengiyan di navbera weşan û wergir de ve girêdayî ye. Antenek piralî pêlên radyoyê di hemî aliyan de dişîne an werdigire, di heman demê de antenek arasteyî pêlên radyoyê di tîrêjek de di aliyekî taybetî de dişîne, an jî pêlên tenê ji yek alî werdigire.

Pêlên radyoyê di valahiyê de bi leza ronahiyê û di hewayê de bi leza hinekî kêmtir diçin.

Ji bilî pêlên radyoyê, înfrared, ronahiya dîtbar, ultraviyole, tîrêjên X û tîrêjên gama, cureyên din ên pêlên elektromagnetîk jî dikarin agahiyan hilgirin û ji bo ragihandinê werin bikaranîn. Bikaranîna berfireh a pêlên radyoyê ji bo telekomunîkasyonê bi giranî ji ber taybetmendiyên belavbûna wan ên xwestî ye ku ji dirêjahiya pêlên wan ên dirêjtir derdikevin. Pêlên radyoyê xwedî şiyana derbasbûna di atmosferê de di her hewa, pel û dirêjahiya pêlên dirêjtir de di piraniya materyalên avahiyê de ne. Bi rêya difraksiyonê, dirêjahiya pêlên dirêjtir dikarin li dora astengiyan bitewînin, û berevajî pêlên din ên elektromagnetîk, ew meyla belavbûnê dikin ne ku ji hêla tiştên ji dirêjahiya pêlên wan mezintir ve werin kişandin.

## Mijarên têkildar

* Lîsteya radyoyên kurdî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Radyo de hene.