Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Zimanê çînî

| Zimanê çînî
汉语  |
| --- |
| * Makroziman
* zimanê nûjen
* koma zimanî
 |
|  |
| ﻿ / ﻿ |
|  Sirûd:  |
| Dewlet | Çîn, Taywan, Singapûr  |
| Pêk tê ji | * Min Chinese
* Kantonezî
* Hakka Chinese
* Wu Chinese
* Mandarîn
* Xiang Chinese
* Jin
* Huizhou Chinese
* Pinghua
* Ba-Shu Chinese
* Shaozhou Tuhua
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Çînî** anko **çîniya mandarîn** (bi çînî: 中文, *Zhōngwén*) devoka pîvankî anko standard e ko niha li Komara Gelêrî ya Çînê, Komara Çînê anko Taywanê û Singapûrê ji bo karî û axivtina fermî dihêt bikaranîn. Fonolojiya zimanê çînî yê mandarîn li ser hîmê devoka Pekînê hatiye avakirin. Devoka Pekînê bi xwe yek ji devokên mandarîn e ko devokeka mezin û berfireh ya zimanê çînî ye ko li bakur û başûrê rojava ya Çînê pê diaxivin.

## Çavkanî
# Pêşnav

**Pêşnav**, **bernav** an jî têne bi **nav**, parvekî ji navê mirovekî ye. Bi taybetî ev nav teyê bi paşnav ku navê malbatê ev kesî ye lêkirin û bi hev re navekî ji yek kes dikin.

## Mijarên têkildar

* Lîsteya navên kurdî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Navên lawan – Wîkîçavkanî
# Orîgamî

Bîrdariya bîrhatiyê ya Sadako, Hîroşîma
**Orîgamî** bi Japonî pevgihana peyvên "orî"(ta kirin) û "gamî"(kaxiz) pêk tê û ji hunera takirina kaxizan re tê gotin. Her çiqas navê wî bi Japonkî bibe jî hin çavkanî angaşt dikin ku ew hunereke Çînî ye. Bi giştî bê bikaranîna meqes û zeliqandox, tenê bi takirin, nîgarên giyan an jî negiyanewer tê çêkirin. Cureyê ku meqes tê bikaranîn jê re Kîrîgamî tê gotin.

## Cureyên wî

Orîgamî di nav xwe de bi navê Klasîk û bi navê bi parçe dibe du beş. Orîgamiyê Klasîk bi giştî ji kaxizê yekparçe tê çêkirin.Bi orîgamiyê klasîk nîgarên ajal an jî eşya tê çêkirin. Bi orîgamiyê bi parçe jî bi tevî hev bûna parçeyên wek hev pêk tê. Orîgamiyê bi parçe di çêkirina nîgarên hendesayî(geometrîk) yên sê dîmenî de tê bikaranîn. Gewşîna orîgamiyê ku Orîgamiyê ji Kîrîgamiyê ji hev dike kîrîgamî hunera sîmetrîkî ye û orîgamî jî hunera teşedana lewnê ye. Orîgamî hunereke navdar ya cîhanê ye.

## Çand

Quling, di çanda Japonan de cihekî mezin digire. Heman giringî ji bo qulinga orîgamiyê jî çûnbar e. Bawer dibin ku kî/kê 1.000 heb çûka qulingê  çê bike jîneke dirêj û baş dê bidomîne.Sedema girîngiya qulingê keçeke 11 salî ya bi navê **Sadako Sasakî** ye. Ev keç wexta şerê  cîhanê yê duyem de ji ber bombeya atomê ya ku li Hîroşîmayê hate avêtin bû losemî(êşa xwînspîbûnê). Ev keç bi heviya başbûnê dest pê çêkirina Qulingê dike. Lê belê piştî qedandina qulingê ya 664. ew jiyana xwe ji dest dide. Ji bo bîranîna wê her salvegera avêtina bombeyê(6'ê gelawêjê) li Japanê û li cîhanê zarokan çûka Qulingê çê dikin û dişeynin bîrdariya Sadakoyê ya ku li Hîroşîmayê ye.

## Teknîkên wî

## Bikaranîna wî

Tê gumankirin ku Orîgamî  herî pir dekoratîf û wek hobî tê bikaranîn lê belê gelek qada bikaranînê orîgamiyê heye.

Bo nimûne di dîzayna antenê de ya ku li fezayê tê bikaranîn bi bikaranîna orîgamiyê tê çêkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
# Hevnivîs

**Hevnivîs** (îngilîzî: Homograph) pêyvên wek hev têne nivîsandin, belê wateya xwe de cudan e.

## Mînak

* Nav
	+ Nav (nêr, zazakî: name, soranî: naw): Navê te çîye?
	+ Nav (mê, hundur, nîvek, zazakî: mîyan): Nava me de dimîne. Nava zarrokê diçe.

* Ser
	+ Ser (nêr, kelle, qaf zazakî:sere) serê min dêşe.
	+ Ser (nêr, li ban, li jorê, zazakî: ser) li ser me Kurdistan li bin me Luristan.
# Xanedana Jin (265-420)

|  |
| --- |
|
Xanedana Jin

---

晉朝

 |
|
265 – 420 |
| Xanedana Jin |
| Agahiyên gelemperî |
| Paytext | Luoyang (265–311) Chang'an (312–316) Jiankang (317–420) |

**Xanedana Jin** (çînî: 晉朝), xanedaneke ku di navbera 265-420an de li Çînê hukumdar bû.

Xanedan di sala 265an de ji hêla Sima Yan ve hate damezrandin. Xanedan ji 2 beşan pêk dahat. Beşa rojava (265–316) ku paytext Luoyang an jî Chang'an bû. Beşa rojhelat (317–420) ku paytext Jiankang bû.

## Binêre

Lîsteya Monarşiyên Çînê

## Çavkanî

*

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya tirkî* pêk tê.*
# Zimanê mongolî

**Zimanê mongolî** (bi mongolî: халх монгол хэл "xelx mongol xêl") zimanê gelê mongolan e.

Zimanê mongolî ji zimanmalbata altayî, beşa zimanên mongol ên navendî ji binekoma xalxayî-mongolî ye. Bi zimanê tirkî re lêzim e, herdu jî ji yek zimanmalbatê ne.

## Çavkanî
# Hiyeroglîfên misirî

| Hiyeroglîfên misirî |
| --- |
| * Pergala nivîsê
* logographic writing system
* alfabeya bê tîpa biçûk û mezin
* natural writing system
 |
|  |
| Ziman | Zimanê misrî  |
| Dema avabûnê | * 3200 (bi julianî) b.z.
 |
| Dema bidawîbûnê | * n. 400 (nêzîkî)
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Hiyeroglîfên bi ser kevirekî gorê
**Hiyeroglîfên misrî**, **yeroglîfên misrî**, an jî **wênenivîsa misrî**, anku nivîsa misiriyên kevin, ji sedan sembolan pêk tê û mirov kani ku bi sivikî cûdahiyan wan bibîne. Her nîşanek dengek an jî tiştek niman dide. Ev nivîs him hêla ji milê çepê de li hêla rastê an jî ji milê rastê de hêla çepê yan jî li jor û bi jêr tê nivîsandin. Ji bo fehmkirina destpêka nivîsê hêla nêrîna sembola mirov an jî ajal (heywan) girîng e.

Li hiyeroglîfên misirî de ji 700 zêdetir sembol hene. Ji bo vî havî rêje ya xwendin û nivîsandin kêm bûye. Ji bo ku hiyeroglîf ne nivîsa tîp bû. Ji bo vana nivîsevanan hebû. Ev mirovan li perwerdeyik dirêj distend. Jê pê ve ev nivîsê wêne hewqas zor bû ku demik dawiyê ev bûn hunerî.

Hinek sembolan tîpek, hinek du, hinekan jî sê tipan; hinek sembolan jî dihat wate ya bêjeyek. Xezên ji bo wate ya bêje yên hatî ya nivîsandin xurt û temem bike jî hebû. Mînak wek xêzê zilamê bigoçel wate ya "pîr" temam dike. Ev şêwaza nivîsê li dîwara perestgehan û li goran tê dîtin. [ɬ̙ɜ̟ ʂ͡ə̚ŋ]

/ʎ/, /ʂ/, /ⱱ̚/, /ʊ/, /ɑ̃/, /o͜o/, /ʃ̈ɹ̊˕/ and /æ͊ɬ̽/

### /ŋ̊ʊ̞˔/

Sê şêwaza nivîsên din jî heye. Vana pirranî li papîrûs (/p̈æ̊iɾɹ̚ɽ̜ʟ̪/)an tê dîtin.

* Hiyeratîk an yeratîk: wek destnivîsên hiyeroglîfê tê fikirîn. Hêla nivîsyar û rahîban heta sala 300'î ya berî zayînê ve hatiye bikaranîn.
* Demotîk: xêza vî şêwaz pirr hesane bû u li hêla gel ve ji bo nivîsên rojane dihat bikaranîn.
* Koptîk: misirî yên bi xiristiyan ve dihat bikaranîn. Ev, têxistina 6 tîpên din a alfabeya yewnanî bû. Hîn jî hêla Dêra Qiptî ve tê bikaranîn.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Hiyeroglîfên misirî de hene
# Zimanê tirkî

| Tirkî
 |
| --- |
| Türkçe |
| Welatên lê tê axaftin
 | Tirkiye Îraq Bakurê Kîprosê
 |
| Herêm
 | Anatolya û Balkan
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | 75 milyon (zikmakî) 5,9 milyon (zimanê duyem)
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên ûral-altayî
* Zimanên altayî
	+ Zimanên tirkî
		- Zimanên tirkî yên başûr-rojava
			* Zimanên oxizî yên rojava
				+ Tirkî
 |
| Awayên kevn Selcûqî
* Zimanê tirkiya osmanî
	+ **Zimanê tirkî**
 |
| Rewşa fermî
 |
| Welatên lê zimanê fermî ye
 |  Tirkiye  Bakurê Qibrisê  Qibris
 |
| Sazkerên zimên
 | Saziya Zimanê Tirkî
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-1
 | tr |
| ISO 639-2
 | tur |
| ISO 639-3
 | tur |
|
Firehbûna zimanê tirkî:

 |

**Zimanê tirkî** yan jî **romî** (tirkî: *Türkçe* [ˈtyɾctʃe] , Türk dili) zimanê tirkan e û roja îro zimanê fermî yê Tirkiye û Bakurê Kîprosê ye. Tirkî zimanekî ji malbata Zimanên tirkî ye. Zimanê tirkî ji Balkan heya Deryaya Qezwînê tê axiftin. Zedêtirî 80 milyon kesî tirkî diaxivin.

## Mijarên têkildar

* Romî

## Girêdanên derve

## Çavkanî
# Gaza xwezayî

Gaza siruştî ku ji erdê derdikeve li Taywanê.
**Gaza siruştî**, **gaza xwezayî**, mîna neftê ji erdê derdikeve. Bi esasî organîk e.
Gaza xwezayî (70%-90%) (CH4) ji gaza mêtan tê. Çakajî hindîrda êtan (C2H6), propan(C3H8), bûtan (C4H10) jî heye. Di hindirê de peşkek ji (CO2), azot (N2), helyum(He) û hîdrojensulfur (H2S) heye.

Çêbûna gaza xwezayî ji neftê ye. Di binê erdê de petrol hinek duwe gas.

## Çavkanî
# Brûney

| le Brunei Darussalam  Brûney Negara Brunei Darussalam  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**الدائمون المحسنون بالهدى  |
| **Sirûd:Ya Allah lanjutkan la usia Duli tuanku*
* (Her gav di xizmet û di rêvebertiya Xwedê de)
 |
|  |
| **Brûney li ser nexşeyê** |
| **Paytext** | * Bandar Seri Begawan

 4°24'0.00"Bk, 114°34'0.01"Rh |
| Zimanên fermî | * Malay
* inglîziya brîtanî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * inglîziya brîtanî (zimanê bav û kalan, 10.000)
* inglîziya brîtanî (zimanê duyem, 134.000)
* Kantonî
* Çîniya standard
* Brunei Bisaya
 |
| Rêveberî | dewleta yekpare, Dewleta îslam, keyîtiya serberdayî  |
|  •  | Serokdewlet | Hassanal Bolkiah I of Brunei  |
|  •  | Serokwezîr | Hassanal Bolkiah I of Brunei  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1 kanûna paşîn 1984 (Serxwebûnî), 17 îlon 1888 (protektoraya brîtanî), 1368 (siltanî)  |
|  •  | Rûerd | 5765,313533 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 458.949 (2023)  |
| Demjimêr | * UTC+8
* Asia/Brunei
 |
| Hatûçûna ajotinê | * Çep
 |
| Koda telefonê | +673 |
| **Malper**    |

**Brûney** (carina wek *Brûneî* jî tê nivîsandin; bi zimanê malayî: *Negara Brunei Darussalam*), li ser girava Borneo li başûr rojhilatê Asyayê ye. Brûney ji aliyê petrolê ve gellekî dewlemend e. Ji xeynî Malayzya cîranê Brûneyê nîne. Li bakurê Brûneyê jî deryaya Çînê heye. Ola fermî a Brûneyê îslam e, ji xeynî wê budîst û xiristiyan jî hene.

Nexşeya Brûneyê
## Eyaletên Brûneyê

Brûney ji 4 eyaletan pêk tê û her eyaletek waliyê xwe heye.

* Belait - Rûerd 2 724 km², Walî Kuala Belait.
* Brunei û Muara - Eyaleta paytextê - Rûerd 571 km², Walî Bandar Seri Begawan.
* Temburong - Rûerd 1 304 km², Walî Bangar.
* Tutong - Rûerd 1 166 km², Walî Tutong.

Mizgeft Sultan Omar Ali Saifuddin
## Olên Brûneyê

Ola fermî ya Brûneyê îslam e. Ji weynî wê hin olên din jî hene.

* Misilman (67%)
* Budîst (13%)
* Xiristiyan (10%)
* Yên din, wek ola anîmîst (17%)

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Brûney de hene.
# Televîzyon

Braun HF 1, Almanya, 1958
**Televîzyon** an ji **Wêneguhêz** teknolojiyek ji bo tomarkirin, şandin, di ciyeke din de pejirandin û dîsa nişan dan wêne û dengan e.

## Dîrok

Bi zimanê yewnanî: tele: dûr, vision: wêne. Bi Kurdî wêneguhêz, ango wêne diguhêze, neqil dike.
Di sala 1883 de cihazek bi navê *teleskopa elektrîk* ji aliye Paul Nipkow hat îcad kirin, îro ew wekî televîzyona yekemîn tê pejirandin.

## Mijarên têkildar

Ji bo televîzyonên kurdî, bibîne gotara Televîzyonên kurdî.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Televîzyon de hene
# Amazon (kompanî)

Logo
**Amazon.com, Inc.** kompaniyayeka bazirganiya elektonîkî û dûreberisandinê ya amerîkayî ye ko bingehê wê li Seattleya wîlayeta Washingtonê ye.

Jeff Bezosî li sala 1994ê ev kompanî damezirand. Amazon ji alîyê dahatê û sermayeyê ve mezintirîn kitfiroşa înternetî ya cihanê ye, û ji aliyê firotina giştî ve, piştî kompaniya Alibabayê kompaniya duyê ye. Malpera "Amazon.com"ê li destpêkê wekî kitêbfiroşgeheka serhêlanî dest bi karê xwe kir û paştir karê xwe berfirehtir kir û dest bi firotina wînokan anko vîdeoyan û mp3yan, kitêbdengan anko audiobookan, nermalavan, lîstikên wînokanî bi rêya dagirtinê, herwesa firotina amûrên elektronîkî, kincan û qumaşan, navmaliyan, xwarinê, lîstikên zaroyan û tiştên dî kir. Her weha, tayekê weşanê yê wê kompaniyê (Amazon Publishing), tomargeheka anko stodyoyeka filman (Amazon Stodyo), tayekê berhemînana amûrên elektronîkî ji bo karberan (e-xwînera Kîndle, depik anko tabletên Fire Fire TV, û amûrên Echo jî têda) û mezintirîn xizmetkara dûrberisandinê (IaaS û PaaS) ye.

## Çavkanî
# Xela

**Xela**, birçîbûn û tunebûna xwarin-vexwarinê ya herî zêde ye.

Xela wekî baweriyekê di nava civakê de dijî. Ji ber ku mirovan heya niha gelek caran di asteke bilind de tunebûna xurdemeniyê jiyane, ev tirs di binhişara wan de maye, rêçek hiştiye.

Bêjeya xela di şîretê de jî bo perwerdekirina zarokan tê bikaranîn. Tê xwastin ku zarok nirxê bidin hebûnan û rojên teng hîç jibîr nekin.

Xela, di zargotin û pêkenokên Kurdî de jî gelek cihdigire. Gotina "*Xela rabû"* him bi neyînî, him jî erênî tê bikaranîn.
# Gêjînk

| Gêjînk
 |
| --- |
|  |
| near Amiens, France
 |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Plantae |
| (ne aşkera ye):
 | Angiosperms |
| (ne aşkera ye):
 | Eudicots |
| (ne aşkera ye):
 | Asterids |
| Kom:
 | Asterales |
| Famîle:
 | Asteraceae |
| Cins:
 | *Achillea* |
| Cure:
 | A. millefolium |
| Navê zanistî yê latînî
 |
| Achillea millefolium L., 1753 |

**Gêjînk, pûjang, bêjank,Hezar pelik** (*Achillea millefolium*) giyayek bêar e.

## Çavkanî
# Bêta

|  |
| --- |
|  |
| Alfabeya yewnanî
 |
| Tîpên nuhî
 |
| Α α Alpha
 | Ν ν Nu
 |
| Β β Beta
 | Ξ ξ Xi
 |
| Γ γ Gama
 | Ο ο Omicron
 |
| Δ δ Delta
 | Π π Pi
 |
| Ε ε Epsilon
 | Ρ ρ Rho
 |
| Ζ ζ Zeta
 | Σ σ ς Sigma
 |
| Η η Eta
 | Τ τ Tau
 |
| Θ θ Theta
 | Υ υ Upsilon
 |
| Ι ι Iota
 | Φ φ Phi
 |
| Κ κ Kapa
 | Χ χ Chi
 |
| Λ λ Lamda
 | Ψ ψ Psi
 |
| Μ μ Mu
 | Ω ω Omega
 |
| Tîpên hejmarî1 |
|  Stigma
 |  Kopa ()
 |
|  Sampi ()
 |  |
| Tîpên kevinî1 |
|  Wau ()
 |  Heta
 |
|  San
 |  Sho
 |
|

---

 |
| 1Girêdan
 |

**Bêta** (bi herfa mezin **Β**, bi herfa biçûk **β**) tîpa duyem a alfabeya yewnanî ye.

## Bikaranîn

* Di alfabeya cîhanî ya fonêtîk (IPA) da herfa bêta yê biçûk [β] ji denga frîkatîvê bîlabîyalî bi deng e.
* Di fîzîkê da çalakiya bêta heye, çalakîyekî atomî

Transkrîpsiyona kurdî *b* ye.
# Zimanên slavî

Slavî yên başûr
Zimanên **slavî** an **slavonî** komeka zimanên jihevnêzîk in ko neteweyên slav pê diaxivin. Ev ziman tayekê zimanên Zimanmalbata hind û ewropî ne ko piranî ya axivtinkerên wan li Ewropaya Rojhelat, hindek deverên Balkanê, Ewropaya Navîn û hindek herêmên Asyayê dijîn.

## Tayên zimanên Slavî

Zana zimanên Slavî dabêşî sê tayan dikin:

* **Slaviya rojhilatî**: zimanên rûsî, ûkraynî, belarûsî û rusînî ji vî tayî ne.

* **Slaviya rojavayî** bi xwe dibe çend çiqilên dî:
	+ Çekî û Slovakî
	+ Sorbiya Jêrîn û Sorbiya Jorîn ko du zimanên hindek kêmaniyên Elmanyayê ne.
	+ Zimanên lehî anko *lechitic*: Polonî, pomeranî/keşûbî û zimanê mirî yê polabî.
* **Slaviya başûr** ko van çiklên jêrîn bi xwe ve digirit:
	+ bindesteka rojavayî ko ev ziman in: slovenî, krowatî, bosnayî, montenegrî û serbî.
	+ bindesteka rojhilatî: bulgarî û makedonî (hindek ji şehrezayên zimanên slavî zimanê Makedonyayî yek ji devokên zimanê Bulgarî dihesibînin.
# Zimanên hind û arî

Zimanên hind û arî
**Zimanên hind û arî** yek ji milên zimanên hind û ewropî ye. Li gorî jimarên sala 2005an bi 209 zimanên cihê, yên ku yên herî mezin hindistanî (hindî û urdû, nêzî 540 mîlon), bengalî (nêzî 200 mîlon), pencabî (nêzî 100 mîlon), maratî (nêzî 90 million), gûceratî (nêzî 45 mîlon), nêpalî (nêzî 40 mîlon), oriyayî (nêzî 30 mîlon), sîndî (nêzî 20 mîlon) û asameseyî (nêzî 14 mîlon) ne, bi temamî nêzî 900 mîlon axêverên xwe hene. Ew ji zimanên îranî û zimanên nûristanî ve zimanên hind û îranî pêk tê.

## Girêdanên derve

* zimanên hind û îranî
# Zimanê çekî

**Çekî** (bi çekî: *čeština* [ˈtʃɛʃcɪna]) zimanê gelê çekyayî û zimanê fermî yê Komara Çekyayê ye. Zimanê çekî ji malbata zimanên hind û ewropî ji şaxa zimanên slavî, ji koma zimanên slaviya rojavayî ye.

## Kodên zimanê çekî

* ISO 639-1: cs
* ISO 639-2: (B) cze/ces (T) -
* SIL ISO 639-3: CES

## Alfabe

A, (Á), B, C, Č, D, (Ď), E, (É), (Ě), F, G, H, Ch, I, (Í), J, K, L, M, N, (Ň), O, (Ó), P, Q, R, Ř, S, Š, T, (Ť), U, (Ú), (Ů), V, W, X, Y, (Ý), Z, Ž.

## Girêdanên derve
# Gire

**Gire**, **gîrek** (bi îngilîzî: *affix*), di zimanzanistî da, morfîmek e ko bi morfîmeka bingehîn, wekî rihe an qurmî vedinûsit da peyvekê çêbikit. Gire morfîmên vebestî ne.

## Coreyên gireyan

Li goreyê pêgehê wan beranberî riheyê, gîrek bi ser çend coreyan da dihên dabêşkirin.

### Pêşgir

* Pêşgir bi berî morfîmeka dî vedinûsin.

### Paşgir

* Paşgir bi piştî morfîmeka dî vedinûsin.

### Navgir

* Navgir di nav morfîmeka dî da cih digirit.

### Dorgir

* Dorgir dormandora morfîmeka dî an komeka morfîman digirit.

### Navbergir

* Navbergir cihên vala yên navbera çend morfîman digirit.

### Tevgir

* Tevgir an guhêrgîrek gîrekeka neberdewam karî li riheyeka neberdewam dikit.

### Jorgir

* Jorgir bi awayekê jorparçeyî bi morfîmeka dî ra dihêt girêdan.

### Dubaregir

* Dubaregir dubarbûna riheyê an morfîmeka dî.

## Çavkanî
# Pirtûkxane

**Pirtûkxane** an jî **kitêbxane** cihê ku pirtûk lê tê hilanîn e. Ev dibe ku di hundir mala mirov de odeyek be, dibe ku di hundir odeya mirov de beşek taybet be û dibe ku di hundir bajêr de xaniyekî taybet ji bo pirtûkan be.

Pirtûkxaneya Menestira Melkê li Awistiryayê
Pirtûkxaneya Navendî ya Halifaxê , pirtûkxaneyeke nûjen a bajarê
## Çend pirtûkxaneyên kurdî li cihanê

* Kitêbxaneya Kurdî, Stockholm, Swêd
* Kitêbxaneya Sara, Stockholm, Swêd
* Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî, Parîs, Fransa

## Çavkanî
# Rolyef

Venusa Lausselê, bi qasî 25,000 salî, li Muzaya Aquitaine, Bordeaux
**Rolyef** (ji latînî *relevare* ku tê wateya 'rakirin, bilindkirin') peykerê ku ji binê kevir, zinar an erdê derdikeve û formek hunerî ya pêşandanê ye ku bi rengek 3D ji rûyê zinar an kevir derdikeve pêş. Rolyef dikarin fîguran nîşan bidin, lê di heman demê de dikarin xemilandinên razber jî bin. Wekî şêweyek hunerî, rolyef awayeke hunerî ya di navbera peyker û wênesaziyê de ye.

## Çavkanî
# Civaknasiya ziman

Yekîtiya Ewropayê 24 zimanên ku ew werdigerîne û tê de kar dike heye. Wêne nîşan dide ku parlamenterên Paralamentoya Ewropayê bi riya ragihandina wergêr helwesta xwe ya li ser lêçuna Yekîtiya Ewropayê ya sala 2020an dipejirînin.
**Civaknasiya ziman**, cureyek lêkolîn a civaknasiyê ye ku têkiliyên ziman û civakê lêkolîn dike. Civaknasiya ziman ji nêz ve bi qada sosyo-zimannasiyê ve girêdayî ye ku li ser bandora civakê ya li ser ziman disekine. Ji xeynî tevkariyên din ên sereke, yek ji xebatkarên qadê yên herî dirêj û jêhatî Joshua Fishman e ku edîtor û damezrînerê Kovara Navnetewî ya Civaknasiya Zimanê bû. Bi gotineke din, sosyolojiya zimanê, ziman lêkolîn dike ku çawa ew li gorî paşxaneya sosyolojîk a bikarhêner, wekî zayend, etnîsîte, û çîna sosyoekonomîk diguhezîne lêkolîn dike. Ji aliyê din ve jî, sosyolojiya ziman (ku wekî makro-civaknasiyê jî tê zanîn) li ser civakê û çawaniya bandorkirina ziman lêkolîn dike. Wekî ku profesorê Siyaseta gerdûnî ya Zanîngeha Trent, Andreas Pickel tîne ziman "dîn û pergalên din ên sembolîk ên ku bi xurtî pratîkên civakî çêdikin û rêgezên siyasî çêdikin mînakên girîngiya civakî ne." Fikra bingehîn ev e ku ziman, di nav çend tiştên din de, helwestên ku axaftvan dixwazin biguhezînin an ku tenê bi karanîna ziman ve têne xuya kirin. Ev helwestên axaftvanan agahiyên civaknas in.

Sosyolojiya ziman hewl dide ku awayê ku dînamîkên civakî bi karanîna zimanê ferdî û komî bandor dike fam bike. Li gorî Serokê Navenda Ziman a Zanîngeha Neteweyî ya Zanist û Teknolojiyê ya Taywanê Su-Chiao Chen, ziman di vê qadê de wekî nirxek civakî tê hesibandin ku komên civakî ji bo diyardeyên mîna pirzimanî û nakokiya zimanî lêkolîn dike. Kî bi kîjan zimanê, bi kê re û di bin çi şert û mercan de 'destûr e' bi kar bîne ve girêdayî ye, lêkolîn dike.

## Çavkanî
# Zimanê lîvonî

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Lîvonî *līvõ kēļ*  |  |

 |
| Welat
 | Letonya
 |
| Hêrem an navçe
 | —
 |
| Hejmara zimanaxêvan
 | —
 |
| Rêza vî ziman di nav zimanên cîhanê de
 | —
 |
| Alfabe
 | —
 |
| Dabeşandina malbata ziman
 |
| —
(Dabeşandina zimanî li gorî SIL) |
| **Rewşa fermî û kodên ziman** |
| Zimanê fermî ye li
 | —
 |
| Bi rêxistin
 | —
 |
| ISO 639-1
 | —
 |
| ISO 639-2
 | fiu (Zimanên dî yên Fînî-Ûgrî)
 |
| ISO/DIS 639-3
 | liv
 |
| SIL
 | —
 |
| Bibînin  : ziman, listeya zimanan, koda rengan |

**Lîvonî** (līvõ kēļ) zimanekî ji zimanmalbata Ûralî ye.Têkiliya vî zimanî bi Fînî re heye û zor nêzîkî Estonî jî ye. .Ev ziman di roja me de tenê ji aliyê 35 kesan ve tê axaftin û hêrema vî zimanî di kevê welatê Letonya.
# Kîlometre

**Kîlometre** pîvaneyek e. Hezar metre kîlometreyek dike. Kurtenavê wê *km* ye.

* 1.000 metre.
* 10.000 desîmetre.
* 100.000 sentîmetre.
* 1.000.000 milîmetre.
# Şoreşa pîşesaziyê

Makîneya rêskirinê li kargeheke Brîtanî
**Şoreşa pîşesaziyê** werçerxaneke mezin bû di rewşa teknolojîk, civakî-aborî û kulturî ya Ewropayê da. Ev werçerxan li dawiya sedsala 18ê û destpêka sedsala 19ê dest pê bû û heta evro jî wekî pîşesazîkirin berdewam e. Ev şoreş li Brîtanyaya Mezin dest pê bû û ber bi hemû welatên cîhanê belav bû.

## Sedemên Şoreşê

* **Çandiniya nû**: Nûvekirinên di çandiniyê de (wekî sîstema çarqadê) zêtir xwarin çêkir û rê da ku gelê gund bikeve nav bajaran.
* **Çavkaniyên xwezayî**: Brîtanya xwediyê zêde komîr û hesin bû ku ji bo makîneyên nû pêwist bûn.
* **Bazirganî û kolonyalîzm**: Împaratoriya Brîtanî bazarên mezin û madeyên xav ji koloniyên xwe distîne.
* **Zanist û dahênan**: Geşedana zanistî ya sedsala 17 û 18an bingeh danîbû.

## Qonaxên Şoreşê

### Qonaxa Yekem (1760–1840)

Makîneya Spinning Jenny
Di qonaxa yekem de, dahênanên teknolojîk ên bingehîn hatin çêkirin:

* **1712**: Thomas Newcomen makîneya buharê ya yekem a bazirganî ava kir.
* **1764**: James Hargreaves makîneya *Spinning Jenny* dahênand ku rêskirina teksîlê zû kir.
* **1769**: James Watt makîneya buharê baştir kir û ew bû bingeh ji bo gelek pîşesaziyên din.
* **1785**: Edmund Cartwright makîneya tevnê ya otomatîk (power loom) dahênand.
* **1825**: Rêya hesinî ya yekem a cîhanê li Brîtanyayê hat vekirin.

### Qonaxa Duyem (1840–1914)

Convertora Bessemer ji bo çêkirina polê
Di qonaxa duyem de, teknolojiyên nû derketin:

* **1856**: Henry Bessemer awayê Bessemer ji bo çêkirina polê bi buhayê kêm dahênand.
* **Elektrîk**: Dahênandina elektrîkê ji hêvê Thomas Edison û Nikola Tesla ve erkên nû yên pîşesaziyê vekir.
* **Otû û firokevanî**: Karl Benz yekem otomobîl çêkir (1886) û birayên Wright yekem firokeşîn bi motor kirin (1903).

## Bandorên Civakî

Şoreşa pîşesaziyê bandorên mezin li civakê kir:

* **Bajarîbûn**: Mirov ji gundan koçberî bajaran kirin da ku di kargehan de kar bikin.
* **Rewda karkeran**: Şartên xebatê pir dijwar bûn, demê karê dirêj bû, û zarok jî di kargehan de dixebitin.
* **Tevgerên karkeran**: Karkaran dest bi organîzekirinê kirin û yekîtiyên karkeran (sendîka) hat damezirandin.
* **Geşbûna çîna navîn**: Çîna navîn a nû ya bazirgan û pîşesazan derket holê.

## Bandorên li ser jîngehê

Wêne:Barrow Hematite Steel.jpgKargeheke polê li Brîtanyayê
Şoreşa pîşesaziyê encamên negerî jî li ser jîngehê bernî:

* Qirêbûna hewayê ji ber şewitandina komîrê
* Hilêna avên çeman û gêlan
* Daşarina darîstanê
* Destpêka guherîna av û hewayê ya cîhanê

## Encam

Şoreşa pîşesaziyê yek ji werçerxanên herî mezin ên dîroka mirovahiyê bû. Wê awayê xebat, rêwîtiyê û jiyana rojane ji bingehê ve guherîn. Sîstema aborî ya cîhanê ji çandiniyê guhert bû pîşesaziyê, û ev werçerxan bingehê cîhana nûyên me ye.

## Çavkanî

* Industrial Revolution – Encyclopædia Britannica

## Girêdanên derve

* Wêneyên şoreşa pîşesaziyê li Wikimedia Commons