Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Unicode

Standardek ji bo Tîpandine komputer. **Unicode** Consortium neqeba salen 1988 u 1991 de hatiye avekirin. ASCII (8 bits) bikartine, Le Unicode 16 bits' a, Taybetmendiyek din ji ASCII dikare 256 herfa (Tîpa) sazbike, le Unicode dikare 65 536 herfa (Tîpa) Vek zimane kurdi bi alikariya Unicode em iroj dikarin di komputer de bikarbinin.

Wîkîpediya Unicode bi kar tîne.

## Girêdanên derve

* [1] Girêdana arşîvê 2006-02-05 li ser Wayback Machine
* [2]
* Herfên erebî Girêdana arşîvê 2006-10-01 li ser Wayback Machine
# Han (netewe)

netewe yên çîn
**Han** an jî **Çînên Han** (çînî: 汉族, çînî klasîk: 漢族, "Hàn zú") koma herî mezin a etnîkî ye ku li Çînê dijîn Ew ji sedî 92% nifûsa Çînî û % 19ê nifûsa cîhanê pêk tînin. Di zîmanê kurdî de, peyva "Çînî" bi gelemperî ji bo vê netewî tê bikar anîn.

Ev nav jî xanedana Han ,ya ku di navbera B.Z. 206-P.Z. 220an de hukum kirîye, tê. Xanedana Han piştî xanedana Qin Çîn bi rêva bir. Vê xanedanê bandorên kûr li ser çanda Çînî hîştîye. Gelek mirovên ku îro li Çînê dijîn, ji xwe re dibêjin mirovên Han (Hànrén).

Çîniyên Han yek ji wan zimanên Çînî diaxivin. Ev netewe yekrêziya zimanî nîşan nadin, lê tîpên çînî ku li seranserê Çînê tê bikar anîn bingeha yekîtiya çandî û polîtîk e. Ji ber vê yekê jî, kesekî ji Hong kongê û kesekî ji Beîjîngê ji zimanê hevdu fêm nekin, ew dikarin bi tîpên çînî hev fêm bikin.

Îro zaravayê Beîjîngê (Mandarin an jî Çînîya Standard ), ku di Çînê de wekî zimanê fermî ji hêla piraniya Çînên Han ve wekî zimanê duyemîn tê axaftin.

Hejmara netewê ya Han 1.310.000.000 kesin

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya tirkî* pêk tê.*
# Pergala nivîsê

**Pergala nivîsê** awayekî adetî yên bi çavên nûnerên agahhesînî yên devkî ye. Dema ku hem nivîskî û axaftin li dever û peyamên nivîsandinê jî li cihê her forma pêbawer yên veşartina agahî û veguhastinê baş in. Pêvajoyên sîstemên nivîsandinê de kodkirin û çareserkirin dixebitin, ku têgihîştina di navbera komên nivîskar û xwendevanên çêkirina pişt wateya karakterên alfabeyê parvekirin.
# Xwendewarî

Rêjeya xwendin û nivîsandinê (alfabetîzmê) li cîhanê, sal 2013
**Xwendewarî** pêvajoya fêrbûna xwendin û nivîsandinê ye. Asta şarezayiya xwendin û nivîsandinê (bo civak an serdemekê) dikare wekî rêjeyek bê dayîn. Têgeha alfabetîzmê wek perwerdehiya bingehîn tê dîtin. Kêmasiya xwendin û nivîsandinê wekî analfabetîzm an nexwendewarî tê binavkirin.

## Çavkanî
# Morfem

**Morfem** an morfêm, di zimanzanistî da, biçûktirîn yekîna zimanzanistî ye ko ji aliyê ramanzanistî anko sîmantîkê ve xwedî ramaneka xweser e. Di zimanê axivtinê da, morfem ji foneman anko biçûktirîn parên denganî yên ko dihên vavartin pêk dihên.

Têgeha *morfemê* ji têgeha *peyvê* cida ye. Morfem hindek caran bi tena serê xwe nahên (morfema vebestî) û hindek caran bi tena serê xwe dihên (morfema azad). Di koka xwe da, morfem bi *morf*-an xwe nîşa didin. Her ramana ko bi morfemekê dihêt pêşberkirin mumkîn e bi çend morf an şiklekan bit. Her yek ji van morfan *alomorf* anko alîmorfekê ji morfema xwe pêkdiînin. Jibo mînak, di zimanê înglîzî da, morfema *s* ko raman komê didit, carina wekî *-s* dihêt (mîna peyva *cats* [kets]), carina wekî *-es* (mîna peyva *dishes* [dîşiz]) û carina jî wekî *-z* (mîna peyva *dogs* [dagz]) dihêt. Hindek caran jî bi awayekê bitivavî guhartî wekî *-ren* (mîna peyva *children* [çîldrin]) dihêt. Ev hemî (-s, -es, -z û -ren) alomorfên morfema *s* ya ramana komê di înglîzî da ne.

## Coreyên morfeman

* morfema azad, ko bi tena serê xwe dihêt û piranî wekî peyvan dixoyin, mîna *bajar*, *stran*.

* morfema vebestî ko bi tena serê xwe çi ramanan nadit û dibê digel morfemeka dî bihêt, mîna *-van* di peyva *bajarvan* da û *-bêj* di peyva *stranbêj* da.

* morfema gerdandinê ko jibo gerdankirina peyvan anko çêkirina peyvên nû ji peveka heyî bikardihên, mîna *-î* di peyva *ciwanî* da.

* morfema tewandinê ko jibo tewandina peyvekê bikardihêt, mîna dema ko mirov demên karî di zimanî da nîşa didit an hijmarê. Di zimanê kurdî da, jibo mînak *di-* morfemeka tewandinê ye ko jibo îfadekirina ramana dema niha an dema ko gotin qala wê dikit dihêt bikaranîn (mîna *diçim* ko ramana dema niha didit karê *çûn*ê û *diçûm* ramana dema heyî li dema qalkirinê didit karê *çûn*ê). Mînakeka dî ji morfemên tewandinê di zimanê Kurdî da morfema *-an* e ko jibo ramana komê li kar e (mîna *mirovan*, *welatan*, *morfeman*).

* Alomorf ko rengên cida yên morfemeka zimanî ne (mîna morfema ramana komê di zimanê înglîzî da).
# Telefon

Graham Bell ligel yek ji prototîpên xwe yê telefonê, 1876 (şanoger, 1926).
**Telefon** di navbera kes û sîstemên dûrî hev de pêkanîna danûstendina bi deng a bi sîstemeke elektrîkî ye. Pêşiyê pêhlên deng ên ku ji dev derdikevin werdigerîne sînyalên elektrîk û piştî ku ev deng digihije cihê xwe dîsa werdigerîne pêlên deng ku guh dikarin bibihîsin. Telefon cara yekê di sala 1876an de ji aliyê Alexander Graham Bell ve hatiye çêkirin.
# Werger

**Werger**, karê ji zimanekî wergerandina li ser zimanekî din e. Ji kesên ku ji zimanekî werdigerîne zimanekî din re wergêr dibêjin.

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: werger** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Navdêr

|  |
| --- |
| **Rêziman** |
| Navdêr (îsim)
 |
| Lêker (fiîl)
 |
| Rengdêr (sifet)
 |
| Daçek (edat)
 |
| Cînav (zemîr)
 |
| Hoker (zerf)
 |
| Veqetandek
 |
| Jimarnav
 |
| Baneşan
 |
| Gihanek
 |
|  |
| Kitêbên rêzimanê
 |
| Zimannasî
 |
| Etîmolojî
 |
| Lîsteya zimannasan
 |

**Navdêr**, **nav** an jî **îsim** tiştekî, lawirekî, an kesekî bi nav dike û ji cureyên din cude dike û ew bi navê xwe nêvnas dibe. Navdêr di nav xwe de dibin du par: hevenav û serenav.

## Hevenav

Hevenav navdêrên gelemper in, ango ji yekî bêtir tişt, lawir, an kesan bi nav dike: mirov, hesp, çiya, çem, pirtûk, xanî, karmend, kevir...

## Serenav

Serenav navdêrên taybet in, ango bi tenê tiştekî, lawirekî, an kesekî bi nav dike: Cegerxwîn, Evîn, Çavreş...

## Raweyên navdêran

Navdêr ji hêla ray û avakirina raweyê ve dibin sê par:

### Navdêrên xwerû (sade)

Di navdêra xwerû de, tîpên bêjeyê tenê tîpên rayî û resen in, û ti tîp an pirtik bi ser bêjeyê ve nebûne: mal, defter, rê, dê, pê, ker, kevir...

### Navdêrên dariştî (pêkhatî, xurdezad)

Ew ji navdêrê xwerû û paşpirtikekê pêk tên û bêjeyekê bi wateyeka nû çêdike ango navdêreka nû ku tiştek an heybreka nû bi nav dike: gavan, şivan, rêvan, karker, nûser, girtî, gundî...

### Navdêrên hevbend (hevedudanî)

Ev nav ji du bêjeyên xwerû bi hev dikeve û navdêreka nû û bi wateyeka têvel pêk tîne. Helbet yek ji bêjeyan navdêreka xwerû ye, û dibe ku ew ya dî dîsa navdêreka xwerû be, an rengdêr, hoker, daçek, bernav an rayê lêkerê be: cegerxwîn, serhildan, keskesor, xwînmij...
Renge ku navdêra hevbend ji sê bêjeyên xwerû jî saz bibe: berxwedan...
Renge ku navdêra hevbend ji navdêreka darijtî û bêjeyeka dî pêk were: nêçîrvanî, rewşenbîrî,serokkomar, girtîgeh...

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: navdêr** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Rengdêr

|  |
| --- |
| **Rêziman** |
| Navdêr (îsim)
 |
| Lêker (fiîl)
 |
| Rengdêr (sifet)
 |
| Daçek (edat)
 |
| Cînav (zemîr)
 |
| Hoker (zerf)
 |
| Veqetandek
 |
| Jimarnav
 |
| Baneşan
 |
| Gihanek
 |
|  |
| Kitêbên rêzimanê
 |
| Zimannasî
 |
| Etîmolojî
 |
| Lîsteya zimannasan
 |

**Rengdêr** an jî **sifet** di ziman de ew gotin e ku rewşa nav dide nîşan e.

Mînak, dema "Eliyê dirêj" tê gotin, ji ber ku gotina "dirêj" rewş û rengê Elî diyar dike, ji bo Elî bûye rengdêr.

## Hinek rengdêrên kurdî

*asê, aware, azad, bedew, bêwate, ciwan, cuda, dlal, dijwar, eşkere, fer, gelemper*

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: rengdêr** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir