Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Berlînê

| Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Berlînê |
| --- |
| * Festîvala fîlman
* bûyera salane
 |
|  |
|  **Logoya Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Berlînê** |
| ﻿ / ﻿ |
| Dewlet | Almanya  |
| Dema avabûnê | * 6 hezîran 1951
 |
| Kaşîf/Îcadker | * Oscar Martay
 |
| Malper | www.berlinale.de/  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Berlînê**, an jî bi kurtasî **Berlinale**, festîvaleke fîlman a salane ya Berlînê ye. Li gel festîvalên Cannes û Venedîkê, ew yek ji girîngtirîn festîvalên fîlman e û di pîşesaziya fîlman de yek ji girîngtirîn bûyerên cîhanê tê hesibandin.

## Danasîn

Fîlmên ku di pêşbirkê de serkeftî bin ji aliyê juriyeke navneteweyî ve bi Hirçê Zêrîn an jî Hirçê Zîv tên xelatkirin. Zêdeyî 400 fîlman di beşên cuda de tên pêşkêşkirin. Bi zêdetirî 325.000 bilêtan hatine firotin û bi tevahî 490.000 temaşevanên sînemayê (di nav de mêvanên bazirganî yên pejirandî), Berlinale festîvala giştî ya herî mezin a cîhanê ye. Nêzîkî 16.000 mêvanên bazirganî ji 130 welatan beşdarî festîvalê dibin. Nêzîkî 3.700 rojnamevan ji zêdetirî 80 welatan di festîvalê de radigihînin.

Bazara Fîlman a Ewropayê (EFM) di heman demê de bi Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Berlînê re pêk tê. Bazara Fîlman a Ewropayê yek ji girîngtirîn civînên navneteweyî yên pîşesaziya fîlman e û xwe wekî bazarek girîng ji bo hilberîner, belavker, kiriyarên fîlm û ajanên hilberîner ên hevpar destnîşan kiriye.

Berlinale di sala 1951 de hate damezrandin. Rêveberê festîvalê ji sala 2001ê heta sala 2019ê Dieter Kosslick bû. Festîval niha ji hêla serokatiyek dualî ve tê rêve kirin, rêveber Mariette Rissenbeek û rêveberê hunerî Carlo Chatrian.

Ji sala 2002an vir ve, Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Berlînê parçeyek ji Geschäftsbereich der *Kulturveranstaltungen des Bundes in Berlin GmbH*. ye. Ew fonên sazûmanî ji Komîseriya Çand û Medyayan a Hikûmeta Federal distînin.

## Çavkanî
# Partiya Komunîst a Tirkiyeyê/Marksîst-Lenînîst

| Partiya Komunîst a Tirkiyeyê/Marksîst-Lenînîst |
| --- |
| * Partiya siyasî
 |
|  **Logoya Partiya Komunîst a Tirkiyeyê/Marksîst-Lenînîst** |
| Dewlet | Tirkiye  |
| Dema avabûnê | * 1972
 |
| Damezrîner | * İbrahim Kaypakkaya
 |
| Peywendî | * International Communist League
 |
| Îdeolojiya siyasî | Marxism–Leninism–Maoism  |
| Malper | partizan-online.net  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Partiya Komunîst a Tirkiyeyê / Marksîst Lenînîst** (PKT/ML – bi tirkî *Türkiye Komünist Partisi/Marksist-Leninist* - TKP/ML), partiya komunîstê ku di 24ê nîsana 1972an de ji aliyê İbrahim Kaypakkaya û rêhevalên wî ve hatiye damezrandin. Di bin rêveberiya siyasî ya Partiyê, Artêşa Rizgariya Karker û Cotkar a Tirkiyeyê (bi tirkî *Türkiye İşçi Köylü Kurtuluş Ordusu* – TİKKO) eniya leşkeriya Partiyê û Yekîtiya Ciwanî ya Marksîst Lenînîst a Tirkiyeyê (bi tirkî “*Türkiye Marksist Leninist Gençlik Birliği* – TMLGB”) jî beşa ciwanî ya Partiyê pêk tînin.

TKP/ML, li gor nêrin û analîzên Ibrahim Kaypakkaya, hewl dike ku bi rêya şera gel li Tirkiyeyê şoreşê çêke û bi rêya desthilatiya demokratîk a gel jî bigihêşe sosyalîzmê. Bingehîna îdeolojî ya TKP/ML Marksîzm – Lenînîzm – Maoîzm (MLM) e.

TKP/ML îdeolojiya fermî ya dewleta Tirk, kemalîzmê, wekê faşîzma leşkerî dinirxîne û lewra diparêze ku reya şoreşê li Tirkiyeyê di têkoşina çekdar re derbas dibe.

TKP/ML diparêze ku nifûsa Tirkiyeyê ji neteweyên tirk û kurd û herwiha ji gelek kêmneteweyen ve pêk te û ku neteweyê Kurd xwediyê mafa diyarkirina çarenûsa xwe ye, ango xwediyê mafa avakirina welatekî serbixwe ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Kaypakkaya Partizan
# 1974

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1970 |
1971 |
1972 |
1973 |
**1974**
| 1975
| 1976
| 1977
| 1978
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

* 12ê gulanê – Leyla Qasim, Cewad Hemewendî, Nerîman Fûad, Hesen Hemereşîd û Azad Silêman Mîran li Bexdayê ji aliyê rejîma Bees ve hatin sêdarekirin.

## Jidayikbûn

* 1ê sibatê – Rênas Jiyan, helbestvan û nivîskarê kurd.
* 25ê tîrmehê – Ceylan li Dêrsîmê jidayik bû.

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Germahî

**Germahî** di fîzîkê û termodînamîkê da yek ji saloxetên fîzîkî yên her pergalekê ye û bi zimanê xwero wekî sarî û germahiyê dihêt hestkirin. Dema di navbera du tiştan da çi veguhastineka germayê neqewimit, ramana wê ew e ko têhna herduan bi qasî hev e.

Germî navincîn anko mueddela wizeya (enerjiya) liva ya molekulên keristeyekî ye. Ev livîn ligoreyê keristeyî dihêt guhartin. Di reqan da mumkin e tenê velerzîneka atoman bit. Lê di gazeka mînakî da, livîn mumkin e hatin-û-çûneka azad ya molekulên wê gazê di simtên cidacida da bit: zivirîn an velerzin. Pileya azadî ya molekulan çend zûdetir bi wesa jî têhna keristeyî zûdetir e.

Têhn bi hestkirinê jî dihêt pîvan. Ew hest dikin ka tişt "gerim" an "sar" in. Lê ev hest ne gelek deqîq û bawerbar e. Dema em jibo çend deqîqeyekan destê xwe bikîn nav aveka gelek sar û qerisî da û paşî di gavê da destên xwe bikîn nav aveka sar da, em dê hest bikîn ko me destên xwe kirine nav aveka gerim da. Anko hestên me dikarin me bixapînin. Lewma amîr û alavên pîvana têhnê hene ko ji bandora germayê liser keristeyî mifayê dibînin. Gerimkirina keristeyî ne tenê têhna wî tiştî zûde dikit, ew hindek bandorên dî jî li saloxetên fîzîkî yên keristeyî dikit ko bi sanahî û bi hûrî dihên pêvan. Dema têhn bihêt guhartin, keriste çirvdiçit an dipuşit, şiyana keristeyî jibo gehandina karevayê kêmtir an zêdetir dibit, û heta dawiyê. Lewma amîr hene ko van guhartinan bi hûrî dipîvin û em wan wekî têhinpîv anko termometer bikardiînin.

Germpîvên malan çirveçûn û puşîna şileyekê di nav lûleyeka şîşeyî da dipîvin. Dema têhin zêde bibit şileyê rengîn di nav lûleyê da dipuşit û qedereka zêdetir ji valahiya nav lûleyê tijje dikit û em hijmareka zêdetir dixwînin.

Germpîv bi gelek awayan hatine pilandin anko dercederecekirin. Niha li tevaya cîhanê (çend welatekên mîna Emrîkayê û Miyanmarê nebin) pileyên Selsiyus dihên bikarînan. Lê li Emrîkayê pileyên Farinhayt li kar in. Pirraniya zanistvanên cîhanê, parek ji yên Emrîkayê jî, zêdetir pileyên Kelvin bikardiînin, ko di koka xwe da her pileyên Selsiyus in, lê sifira Kelvin 273.15 pileyan ji sifira Selsiyusî kêmtir e.
# Peykerê Azadiyê

Peykerê Azadiyê
**Peykerê Azadiyê** (bi inglîzî: Statue of Liberty, bi navê xwe yê fermî (bi inglîzî: *Liberty Enlightening the World*; bi fransî: *La Liberté éclairant le monde* "Azadî gerdûnê ronî dike") di sala 1886an ve li girava *Liberty* ya New Yorkê hatiye avakirin. Ev peyker ji aliyê Fransa ve bo 100em salvegera damezrandina Amerîkayê hatiye çêkirin.

Peyker ji sifir hatiye çêkirin. Dema hatibû çêkirin rengê wê zer bû. Lê ji ber zingarê niha rengê wê keskê vekirî ye. Di destekî peykerê de pêşal di yê din de jî pirtûkek heye. Di serê wê de tacek heye. 7 derziyên tacê 7 parzemîn û 7 deryayan sembol dikin. Bilindiya peykerê 46 metre ye. Di hundirê wê de pêlikek 168 qedeme heye. Destê bi pêşalê digire 13 m bilind e.

Peyker bo turîstan vekirî ye. Bi pêlikên di nava wê de heya bi pêşalê karin derkevin. Pêşal weke şaneşînekê hatiye avakirin. Carekî de 15 kes dikarin li şaneşîna wê de bisekinin. Ji bo gihandina giravê ferîbot dixebitin.

## Çavkanî
# Giranî

**Giranî** an **kêş** taybetîyeka tiştên ser Erdê ye. Erdê tiştan berve xwe dikşîne. Ev kişandin jê ra dibêjin "giranî" an "kêş". Giraniya tiştan li asta derya ciyawaze digel giraniya wan li ser çiyayê.

## Pîvana giraniyê

Yekîna giranî di zanist û endazyarîyê de *Newton* e ku bi xwe jî yekîna hêz e. Çunku bi rastî giranî jî hêzeke.

## Çavkanî
# Percy Williams Bridgman

Percy Williams Bridgman
**Percy Williams Bridgman** (jdb. 21ê nîsana 1882an li Cambridge, Massachusetts; m. 20ê tebaxa 1961ê li Randolph, Nû Hampshire) fîzîknasekî DYAyî bû. Sala 1946î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Sala 1900î dest bi perwerdeya fîzîkê li Zanîngeha Harvardê dike. Sala 1905î dest bi lêkolînên li ser termodînamîka materyalên di bin mezin-barê de ne dike. Sala 1908î doktoriya fîzîkê digire. Li heman zanîngehê heya sala 1954î dixebite. Ji sala 1910î pê ve dersdariyê dike. Sala 1919î asîstentprofesor û sala 1926î de jî dibe profesorê matematîk û fîlozofiya xwezayê.

Bandora xwe wekî Robert Oppenheimer, li gelekan kiriye. Sala 1912î evînmarî dibe (dizewice). Hevalê yek ji mezinên rêbaza tevgerzaniyê B. F. Skinner bûye.

Bridgman ji gelek cihan doktoriya şerefê wergirtiye:

* Stevens Institute (1934)
* Harvard (1939)
* Brooklyn Polytechnic (1941)
* Princeton (1950)
* Parîs (1950)
* Yale (1951)

## Xelatên wî

* Rumford-Medaille a American Academy of Arts and Sciences
* Cresson-Medaille a Franklin Instituts
* Roozeboom-Medaille a Akademiya zanistiyê ya keyaniya Holenda
* Comstock Prize a National Academy of Sciences
* New York Award a Research Corporation.
* Endamtiya Royal Society û endamtiya şerefê ya Physical Society (London). Ji ber nearamiya giran a nexweşiya şêrpenceyê dawî li jiyana xwe dide.

## Berhem (li kurdî nehatine wergerandin)

* Dimensional Analysis ISBN 0-404-14774-7
* The Logic of Modern Physics (1927); )
* The Physics of High Pressure (1931)
* The Thermodynamics of Electrical Phenomena in Metals (1934)
* The Nature of Physical Theory (1936)
* The Intelligent Individual and Society (1938)
* Nature of Thermodynamics (1941)
* Reflections of a Physicist (1955)
* The Way Things Are (1961)
# Asyaya Rojhilat

| Asyaya Rojhilat |
| --- |
| * Herêm
 |
|  |
| ﻿ / ﻿ |
| Parzemîn | Asya  |
| Dewlet | Japon, Komara Korêyê, Korêya Bakur, Çîn, Mongolya, Taywan  |
| Pêk tê ji | * Çîn
* Hong Kong
* Makao
* Korêya Bakur
* Japon
* Mongolya
* Komara Korêyê
* Taywan
 |
| Rûerd | * 11.839.074 km²
 |
| Nifûs | 1.616.547.247 (2023)  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Asyaya Rojhilat** herêma rojhilat ya Asyayê ye. Çîn, Taywan, Japon, Korê (Korêya Bakur û Korêya Başûr), Rojhilata Dûr a Rûsyayê û yekcarê jî Mongolya wekî welatên Asyaya Rojhilat tên hejmartin, lê Mongolya bigiştî wek welatekî Asyaya Navendî jî tê hejmartin. Bi şêniyekê 1,5 milyar kesan 1/4 ya şêniya tevahî yê dinyayê li Asyaya Rojhilat dijîn. Çend paytextên girîng ên Asyaya Rojhilat ew in: Pekîn (Çîn), Taîpeî (Taywan), Tokyo (Japon), Pyongyang (Korêya Bakur), Sêûl (Korêya Başûr), Habarovsk (Herêma Rojhilat a Dûr a Rûsyayê) û Ûlan Bator (Mongolya).

## Çavkanî
# Zimanên tîbetî

| Zimanên tîbetî |
| --- |
| * Koma zimanî
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Parêzgehên dîrokî ya ku lê tîbetî dihate axaftin.
**Zimanên tîbetî** zimanên nefermî yên herêma Tîbeta Çînê ne, zimanine ji malbeta zimanên tîbetî û burmanî ne.

## Çavkanî

* Malpera wîkîpediya ya îngilîzî
# Xanedana Han

| Xanedana Han 漢朝  |
| --- |
| **Sirûd:** |
|  |
| **Xanedana Han li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Chang'an (202 b.z. – 9)
* Chang'an (190–195)
* Luoyang (25–190)
* Luoyang (196–196)
* Xuchang (196–220)

 34°18'16"Bk, 108°51'26"Rh |
| Rêveberî | keyîtî  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 206 b.z.  |
|  •  | Dema hilweşînê | 220 (Julian)  |
|  •  | Rûerd | 6.000.000 kîlometre çargoşe (50 b.z.)  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 59.594.978 (2), 56.486.856 (156)  |

**Xanedana Han** (bi çînî: 汉朝; *Hàn cháo*), xanedaneke bû ku di navbera salên 206 b.z. û 220î p.z. de li Çînê desthildar bû. Ew ji hêla klana Liu, yek ji klanên girîng ên serdemê hate damezrandin. Paytext wê bajarê Chang'an bû. Xanedana Han yek ji mezintirên xanedana Çînê bû. Gelê Çînê ji bo rêzdarî, xwe wekî "Gelê Han" bi nav dike. Herwiha jî, xanedan ji dû beşan pek dihatiye. Ev beş xanedana Jin ya rojava (206 b.z. – 8 p.z.) û xanedana Han ya Rojhilat (25 p.z. - 220 p.z.) bû.

Împerator Han Gaozu hikûmdariya otorîter a navendîparêz pêk aniye. Barê giran li ser gel kêm kir. Bacên ku ji gel tê hildan kêm kiriye. Pîştê mirina Han Gaozu, Hui Di li ser textê bû, lêbelê rêvebirî bî rastî di destê jina împerator Han Gaozu, Lu Zhi, bû. Lu Zhi ku 16 salan di desthilatê de ma, di dîroka çînî de yek ji rêveberên herî girîng yê jin bû. Pîştî mirina wê împerator Wen Di û lawe wî împerator Jing (156 b.z.- 141 b.z.) li ser textê bûn. Van jî barê giran li ser gel kêm kirin. Xanedan her ku çû bi hêz bu û di sala 141î b.z. de gelê Hun têk birin. Piştre di warê aborî û çandinê de pêşketin.

Di dema xanedana Han ya rojavayê de, rêvebirên heremî gelekî bi hêz bûnê. Di sala 8an p.z. de, Wang Mang xanedana Xin damezrandiyê û desthildariya xanedana Han ya rojavayê bi dawî bû. Liu Xiu di sala 25an p.z. de Wang Mang ji text dûr xistiye û bi împeratorî bi vê awayî xanedana Han ya rojhilat hatiye damezrandin. Paytexta vê Luoyang bû. Çîn heta sala 220an di bî bandora vê xanedanê de ma.

## Mijarên têkildar

* Lîsteya Monarşiyên Çînê

## Çavkanî
# Riya Hevrîşimê

Riya Hevrîşimê
**Riya Hevrîşimê**, yek ji riyên herî navdar yên bazirganiyê ye. Ev rê ji Çînê dest pê dike, ji Kurdistanê derbasî Tirkiye dibe û ji wir jî hetanî Ewropa yê diçe. Ev rê beriya zayînê bi sed salan ji aliyê Hindistan û Misirê ve ji bona ku hevrîşim ji Çînê bînin hatiye bikaranîn. Ji bona vê yekê navê wê kirine riya hevrîşimê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Riya Hevrîşimê de hene.