# Ermenî

Ermenî|  |
| Gelhe tevahî |
| 8 - 11 milyon |
| Herêmên ku lê şêniyên sereke ne |
|  Ermenistan | 3.018.854 |
|  Rûsya | 1.182.388–2,900,000 |
|  Keyaniya Yekbûyî | 483.366 - 1.500.000 |
|  Fransa | 250.000–750,000 |
|  Gurcistan | 248.929 |
|  Îran | 120,000 |
|  Libnan | 100.000 |
|  Sûrî | 100.000 |
|  Ûkrayna | 100.000 |
|  Yewnanistan | 80.000 |
|  Arjentîn | 70,000 |
|  Tirkiye | 60.000 |
|  Kanada | 55.740 |
|  Abxazya | 41.864 |
| Ziman |
| Ermenî, kurdî, tirkî, Inglîzî |
| Baweriya dînî |
| **†** Xiristiyanî, Îslam |

**Ermenî**, **ermen** an jî **hayî** (bi ermenî: Հայեր *Hayer*), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên başûrê Qefqasyayê ye. Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn. Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî Komara Ermenistanê dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Fransa, Gurcistan, Îran, Almanya, Ûkrayna, Libnan, Brezîl, Arjentîn, Sûriye (Rojavayê Kurdistanê) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên Şamê, bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye.

## Nav

Navê ku ew xwe ra dibêjin *Hayer* û xelke dinan ji wan ra dibejin *armen*, *ermen* ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn.

*Hayaysa* ji sedsalên 16-13em berî zayînê li Bakurê rojavayê û *Arme-Şupriya* ji sedsalên 13-12em berî zayînê li başûrê rojavayê bûn.

Têgîna *ermen* ji li dema pars û yewnan lê zozanan û gelê wîra digotin *ermen*, ew nava li pêşînê dawiya sedsala 6em berî zayînê peyda bû li dîroknasê yewnan Hekateos û Nivîska Behîstunê Daryûs I. Gelên cîranan ji gişk *ermen* dibêjin bi tenê gurciyan wan ra digotin *somexi*, welatê ra jî *Somxeti*

## Dîrok

Nexşeya Ermenistanê.
Piştê hilweşîna Împeratoriya Medan ku împeratoriyeke kurd bû di sala 600ê b.z. de ermenî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê heta Qefqasyayê û Behra Reş li Kurdistanê û li deverên din ên Tirkiyeya îro berfireh bûne. Di beşa dawî ya Antîk de, ermeniyan serxwebûna xwe bi Faris, Selewkî û Rom winda kirin lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, Ermenistan ji aliyê Faris, Ereb, Bîzans, Mongol û Tirk ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera Împeratoriya Osmanî, Faris û Rûsya de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî.

Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi Ewropa heta Afrîkayê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî Fernand Braudel, di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li Faris û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye.

### Komkujiya li dijî wan

Dawiya sedsala 19'an li Împeratoriya Osmanî li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû.

Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi 1915-1922 yek ji Tirkên Ciwan yên ku jenosîd hatine kirin, ku jê re Nîjadkujiya ermeniyan hat kirin, hatin kirin.

### Belavbûyina li cîhanê

Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî Ermenistana rojava (rojhilatî Tirkiye, an jî parçeyên Bakurê Kurdistanê) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema Şerê Cîhanê yê Yekem. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a Karabaxê heye ku bi awayekî fermî girêdayî Azerbaycanê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li Amerîka, Fransa, Rûsya, Arjentîn, Libnan û Sûriye jimareke mezin ji Ermeniyan hene.

## Ziman

Zimanê ermenî di nav Malbata zimanên Hind-Ewropî de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi Yewnanî re encam dide proto-ziman ya hevpar ku - bav û kalên Albanî - wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog Jan Henrik Holst dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, Frîgî û bûne zimanên cuda, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû.

Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. Alfabeya ermenî di sala 406an de ji aliyê Mesrop Maştoz, rahib li ser navê padîşah û Katolikos,Sahak Parthev û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye.

## Dîn

 Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, Karabagê. Sembola xiristiyaniya pir zû Ermenistan.
Ermenî ji xwe re dibêjin *Hay*, ku ji efsaneya bav û kalê wan *Hayk* ku ji dûndana *Nûa* bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî Încîl, Nûh bi keştiya xwe li *Çiyayê Agirî*, ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin.

Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî Zerdeştî ola serdest bû, pirxwedayî paganîzm jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji Hasiliyên Îsa, *Bartolomeus* û *Cihûda Taddeus* li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku Xirîstiyanî wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji Dîra Ermeniyan a Şandiyan ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre).

## Wêje, huner û mîmarî

Qesra Dolmabahçe, ji aliyê yek ji ermenî malbata Balyan ve hatiye kişandin, ji Bosfor li Stembolê
Edebiyata ermenî di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku Încîl lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di sedsala 5'an de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji Ronesansê heta sedsala 19an.

Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên Stembolê çêkirine.

## Pêşangeh

* Jinekî ermenî li Artvînê 1909–1912

## Mijarên têkildar

* Ermenistan, Êrîvan
* Zimanê ermenî
* Nîjadkujiya ermeniyan

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Ermenî de hene.