Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Epîdemîolojî

**Epîdemîolojî,** (bi îngilîzî *epidemiology)* zanisteke bijîşkî ye ku lêkolîne li ser berbelavîya nexweşiyên di civakê de dike. Pirbûna dîtina nexweşî yê û faktorên ku nexweşîyê zêde dikin, lêkolîn dike û analîza tevgerên nexweşîyan dertînê holê.

Armanca vê şaxê zanistî ew e ku agahdariya tenduristiyê kom bikin, planên tenduristiyê li hemberê nexweşîyan pêşbixin, tenduristî baştir bikin û nexweşî yê kêm bikin.

## Etîmolojiya peyvê

Di zimanê yewnanî a kevnar de peyva "epî" (liser) "demos" (gel) "logos" (gotin) di nav peyvê de di derbarê tenduristiyê de tu wateyek tine ye lê dîsa ev peyv di şaxek zanistîya tenduristiyê de tê bikaranîn.

Xeyn ji van epîdemîolojiya ajalan , epîdemîolojiya nebatan, epîdemîolojiya mîkrobiyolojî, epîdemîolojiya ceribandinkar, epîdemîolojiya klînîk, epîdemîolojiya karsazî û hawîrdor ku şaxên zanistiyê bi navê epîdemîolojiyê heye.

## Jêderkên derva

*

*
# Herpetolojî

|  |
| --- |
| **Zoolojî**

 |
| **Şaxên Zoolojiyê** |
|
Ekînodermolojî
Wormolojî
Koelenteratolojî
Spongîolojî
Malakolojî
Artropodolojî
Protozoolojî
Ornîtolojî
Herpetolojî
Mammalojî
Îxtiyolojî

 |

**Herpetolojî** yan jî **xişoknasî** şaxê zoolojîyê ye ku lêkolînê di layenê morfolojî, enatomî û têkiliyên ekolojîyê xişok û bejavîyan dike.

Herpetolojî di lêkolîna rola bejavîyan û rewanan de di ekolojîya gerdûnî de feydeyan pêşkêşî mirovatiyê dike, nemaze ji ber ku bejavî bi gelemperî ji guhertinên hawîrdorê re pir hesas in, hişyariyek xuya ji mirovan re peyda dike ku guhertinên girîng çêdibin. Hinek jehr û jehrên ku ji hêla xişok û bejavîyan ve têne hilberandin di dermanên mirovan de têne bikaranîn. Heta niha, hinek ji jehra maran ji bo afirandina antî-koagulantên ku ji bo dermankirina mejî û êrişên dil dixebitin têne bikaranîn.

## Etîmolojî

(ji Yewnanîya kevin; ἑρπετόν-*herpetón* bi wateya ('xişandin', 'xişok') û λόγος-*logos* ('zanîn', 'zanist')).

## Tesnîfa Zanistê

* Zanistên Siruştî
	+ Biyolojî
		- Zoolojî
			* **Herpetolojî**

## Mijarên têkildar

* Saurolojî; yan jî **gumgumoknasî** şaxê herpetolojîyê ye ku li gumgumokan lêkolîn dike.
* Testudînolojî; yan jî **kûsînasî** şaxê herpetolojîyê ye ku li ser kûsiyan lêkolîn dike.
* Batrakolojî; yan jî **bejavînasî** şaxê herpetolojîyê ye ku beq û qurnewêlk, newt û *caecilian*, tevî bejavîyan lêkolîn dike.
* Serpentolojî; yan jî **marnasî** şaxê herpetolojîyê ye ku maran lêkolîn dike.

## Çavkanî
# Mammalojî

|  |
| --- |
| **Zoolojî**

 |
| **Şaxên Zoolojiyê** |
|
Ekînodermolojî
Wormolojî
Koelenteratolojî
Spongîolojî
Malakolojî
Artropodolojî
Protozoolojî
Ornîtolojî
Herpetolojî
Mammalojî
Îxtiyolojî

 |

**Mammalojî** yan jî **guhandarnasî** şaxê zoolojiyê ye ku tenê li ser guhandaran lêkolîn dike. Ew li ser dîrok, dabeşkirin, taybetmendiyên anatomîkî û fizyolojî yên nêzî 5341 cureyên guhandaran disekine.

Eleqeya bi guhandarên ne-mirovî vedigere berî dîrokê, û mammalojîyê nûjen li ser bingeha zanîna guhandarên ku ji hêla mirovên seretayî ve hatine xwedî kirin ava bûye. Yewnaniyên kevn di nav gelên pêşîn de bûn ku bi rêkûpêk li ser dîroka xwezayî ya guhandaran nivîsandibûn, û wan gelek guhandarên ne xwecihê Yewnanîstanê dizanîbûn; her çend formên wan mîna masiyan bûn jî Arîstoteles pejirand ku neheng û delfîn (cetaceans) bi guhandarên li bejahiyê re têkildar in. Heya dawiya sedsala 18-an, gelek xebatên zanistî yên li ser guhandaran ji bo taksonomî an jî mijarên pratîkî yên xwedîkirina ajalan hatine terxan kirin. Vedîtinên zanistî yên sedsala 19-an hema hema ji çar aliyên cîhanê berhevokên mezin ên nimûneyan encam dan. Tê bawer kirin ku piraniya cureyên guhandarên ên cîhanê ji hêla zanistê ve têne zanîn (ji bilî gelek celebên kotinker û perçemk), lê biyolojîya gelek celeban bi tevahî nenas e. Mammalojîyê nûjen qadek pirzimanî ye ku pisporên enatomî, paleontolojî, ekolojî, etolojî, û gelek warên din vedihewîne.

## Tesnîfa zanistê

* Zanistên Siruştî
	+ Biyolojî
		- Zoolojî
			* **Mammalojî**

## Mijarên têkildar

* Setolojî; yan jî **nehengnasî** şaxê mammalojiyê ya ku li ser heşt cinsên balal, delfîn û nehengan lêkolîn dike.
* Prîmatolojî; yan jî **meymûnnasî** şaxê mammalojiyê ya ku li ser prîmatan û meymûnan lêkolîn dike.

## Çavkanî
# Hûrjînewernasî

**Hûrjînewernasîan jî **mîkrobiyolojî** , şaxê biyolojîyê ye ku li hûrjîneweran lêkolîn dike. Babetên vî zanistî êkaryotên mîna pendefok anko kivarikan û prokaryotên mîna bakteriyanjî vedigirit. Herçind e jînewerbûna vîrusan hêşta cihê gengeşeyê ye, lê ev zanist lêkolîna liser wan jî vedigirit. Kesên ko liser hûrjîneweran lêkolînan dikin hûrjînewernas in.Antonî van lûvinhuk , zanîyar'ek Holendî bû ku ev zanista diyar kir û ji ber wî , bi navê Bavê hûrjînewernasî yan Father's Microbiology wî nas dikin.

## Tesnîfa Zanistê

* Zanistên Siruştî
	+ Biyolojî
		- Hûrjînewernasî

## Çavkanî
# Ornîtolojî

|  |
| --- |
| **Zoolojî**

 |
| **Şaxên Zoolojiyê** |
|
Ekînodermolojî
Wormolojî
Koelenteratolojî
Spongîolojî
Malakolojî
Artropodolojî
Protozoolojî
Ornîtolojî
Herpetolojî
Mammalojî
Îxtiyolojî

 |

**Ornîtolojî** yan jî **balindenasî** şaxê zoolojîyê ye ku belavbûn, koçkirin û tevgerîye nêzîkê 10.000 cureyên çûka lêkolîn dike. Di nav ornîtolojîyê de serxistin û tevkarîye ornîtolog ên amator pir girînge.

## Etîmolojî

Yewnanî; **ὄρνις-ornis** ('balinde', 'çûk') û **λόγος-logos** ('zanîn', 'zanist').

## Tesnîfa Zanistê

* Zanistên Siruştî
	+ Biyolojî
		- Zoolojî
			* **Ornîtolojî**

## Mijarên Têkildar

* Oolojî; yan jî **hêknasî** şaxê ornîtolojîyê ye ku hêka çûkan gercust û lêkolîn dike.

## Çavkanî
# Patolojî

**Patolojî**, şaxêk zanîstiya tenduristiyê ku bi rêbazên zanistî nexweşî ya lêkolîn dike, li ser sedemê ku nexweşî yan zêde dike, vekolîn a, ka ew çawa bandor li tan û organan dikin, bi taybetî **morfolojîk (forma, dîtbar) yên organên nexweş hûrmalîn dike** û sedemê nexweşî dertîne holê. Bi vê yekê patolojî, bingehîn a zanistî ya tibbî çêdike.

Patolojî, di anatomî û fîzyolojî yê de agahîyên ku tên bidestxistin bi çav an jî bi mikroskopê hûrmalîn dike. Bi ditînê anormal ku têne tespîtdike û zûtir têgihiştina nexweşî yê bidestdike. Di roja me de bi taybetî teşhîsa tûmor a û gelek teşhîsên nexweşîyên din ku ji aliyê patolojî yê de bê hûrmalîn kirin.

## Etîmolojî

**Patolojî**, bi yewnanî bi berhevkirin a "*(pathos)* xebat *(logos)* zanistî" ê pêk hatiye.

## Çavkanî
# Farmakolojî

**Dermannasî** an **farmakolojî** (ji Yewnanî φάρμακον, farmakon, di yewnanîya klasîk de *jehr*;di yewnanîya modern de *derman*; û -λογία, -logia "study of", "knowledge of") kategoriyeke dermansazi (medicine) û biyolojîyê ye ku bi xebatên çalakiyên dermanî ve têkel, li vir derman wek mirov-çêker,siruştî an jî endojenîk molekûl ku bi awayeke zêdebûna tesîra biyokîmyayî û fîzyolojîk li ser hucre, raçînk(tissue),organ an jî organîzmayê. Bi taybetî jî ; xebateke têkiliyan e di navbera organîzmayên zindî û madeyên kîmyewî de ku fonksiyonên normal û anormal yên organîzmayê diguhere.Eger made xwedî taybetmendiyên tibbî be, wê demê ew wek derman tên pejirandin.

## Beşên Farmakolojiyê

### Farmakolojiya Klînîk

Zanistiya esasî ya farmakolojiyê ye ku li gel sepandina rêgezên farmakolojîk û rêbazên medîkal klînîk ê û lênêrîna nexweşan û li gel encamên wan.

### Dermannasiya rehikî (Nîrofarmakolojî)

Tesîrên dermanî li ser fonksiyonên nêrvûs sîstema navendî(santral) û derdorî(perîferal).

### Dermannasiya psîkolojîk (Psîkofarmakolojî)

Tesîrên dermanî li ser rih ;çavnêriyên li ser guhurîna beden û hiş, û bûyerên molekûler çawa li ber çavin li ser formên tevgeran yên ku tên pîvan

### Farmakogenetîk

Testên klînîk yên varyasyonên genetîk ku bersivên cûrbicûr didin dermanî

### Farmakogenomîk

Sepandina teknolojiyên genomîk li ser dermanên nû keşfkirî û ji bo zêde karakterîzasyona dermanên kevn.

### Farmakoepîdemiyolojî

Xebata tesîrên dermanî li ser gelek mirovan.

### Toksîkolojî

### Farmakolojiya Teorîk

Xebata pîvanên li ser farmakolojiyê

### Posolojî

Çend derman tê doz kirin. Her wisa girêdayî hinek cureyên faktoran wekî temen, seqa , giranî, zayend û hwd.

### Farmakognozî

### Farmakolojiya Tevgeriyê

### Farmakolojiya Derdorê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* American Society for Pharmacology and Experimental Therapeutics.
* British Pharmacological Society.
* Pharmaceutical company profiles at NNDB.
* International Conference on Harmonisation.
* US Pharmacopeia.
* International Union of Basic and Clinical Pharmacology.
* IUPHAR Committee on Receptor Nomenclature and Drug Classification Girêdana arşîvê 2019-03-23 li ser Wayback Machine.
# Jehrnasî

Jehrnasî
**Jehrnasî** an jî **toksîkolojî** (yewnaniya kevn τοξικολογία toxikologia) lêkolîna jehr, jehrandin û dermankirina wan e. Ew qadek navdîsîplîn e ku bi gelemperî bi dermannasiyê ve girêdayî ye. Qada çalakiya we bi ya biyokîmyayê re, ku bingeha molekularî ya jehrê tê ronî kirin, hevûdu ye. Ji ber vê yekê, gelek kîmyager û biyokimyager wekî jehrnas (toksîkolog) dixebitin.

## Bêjenasî

Peyva yewnanî τοξικον toxikon ji τόξον toxon "kevanê (kêvan)" tê, ku pê tîra (jehrê) tê avêtin. Ew di eslê xwe de behsa tîra jehrê dike.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
# Science

| Science
Science  |
| --- |
| * Kovara zanistî
* kovara akademîk
* kovar
* periodical
 |
| Science |
|  **Logoya Science** |
| Welat | * Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
 |
| Ziman | Inglîzî  |
| Dema destpêkirinê | * 1880
 |
| Damezrîner | * John Michels
 |
| Cihê baregehê | * Washington
 |
| Weşanxane | * American Association for the Advancement of Science
 |
| Cihê weşandinê | Northern America  |
| Mijara sereke | Zanist  |
| Xelat | * Princess of Asturias Award for Communications and Humanities
* George Polk Award
 |
| Pêk tê ji | * The Scientific Monthly
 |
| Qada xebatê | Zanist  |
| Malper | www.science.org  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Science (tê wateya *Zanist*) kovareke navdar a zanistê ye û li ser navê American Association for the Advancement of Science (AAAS, Civaka Amerîkayî bo birêvebirina/piştgiriya zanînên xwezayî) derdikeve ye.

Kovar hefteyî ye û li dora 130.000 aboneyên wê hene. Di sala 1880'î de ji aliyê rojnamevan John Michaels hatiye damezirandin. Pirranî zanîngeh, akademî û ciwanên ku ji zanistê hez dikin, vê kovarê dixwînin. Weşaneke wê ya online jî heye û heya niha zêdetirî milyonekê xwendekarên wê çêbûne. Bi taybetî li ser beşên nû yên zanistê (genetîk, xweza, biyoteknîk hwd) dinivîsîne û cih dide pêşketinên aktûel.

Navenda kovarê li Washington D.C., (DYA) ye. Şaxekî wê li Cambridge (Brîtanya) jî heye. Gerînendeyê giştî yê weşanê niha Donald Kennedy ye.

## Girêdanên derve

* (inglîzî) *Science*- Malpera kovarê
# Valahî

**Valahî** an jî **feza** (bi înglîzî: *Space*) berfirehiyeke bêsinor e ku xwedî sê rehend e (dirêjahî, pehnahî, bilindahî) û cih û aliyê wê rêjeyî ye. Tiştan û bûyeran di valagehê de diqewmin.

Di fîzîkê de peyda kirina pênasa valagehê gelek dijware, ji ber ku ewê nikare ji aliyê tiştên din ve bêt ravekirin. Bi wateyeke din, ev dem tu tişt ji valagehê bingehî tir nîne.

## Çavkanî
# Famîleya sosinên înka

*Alstroemeria aurea*
**Famîleya sosinên înka(Alstroemeriaceae)* navê famîleyeke riwekan e, di desteya sosiweran (sosinkî) Lilialesê de cih digire. Du şax, çar cins (celeb), 170 cureyên vê malbatê hene.

Ji ber ku bi vedîtina parzemîna Amerîkayê re gelek cureyên wê derbasê Ewropa bûne, hin riweknasan bi navê înka bi nav kirine. Hin cureyên vê malbatê, ketine xetereya tunebûnê. Li Kurdistanê kîjan cureyên wê tên naskirin an çandin ne diyar e.

## Sîstematîka sosinên înka

Barthélemy Charles Joseph Dumortier sala 1829ê famîleya *Alstroemeriaceae* wekî binekomekê *Iridarieae* tomar kiriye. Bi *Alstroemeria salsilla* sala 1762yê, cinsê *Alstroemeria* ji aliyê Carl von Linné ve di bin navê *Planta Alströmeria* hatiye rêzkirin û ji bo bîranîna Claus Alstroemer (1736–1794), navê wê di riweknasiyê de Alstroemeriaceae maye.

## Du şax û çar cinsên îro hene û winda nebûne

* Şaxa *Alstroemerieae bernhardi*: Du cins 165 cureyên vê şaxê hene û di deh salên dawiyê de hebûna wan jî ketiye xetereyê:
	+ Sosina înka (*Alstroemeria* L.): Bi qasî 65 cureyan.
	+ *Bomarea* (*Bomarea* Mirb.): Bi qasî 100 heya 110 cureyan.
* Şaxa *Luzuriageae* Bentham & Hooker (Syn.: Luzuriagaceae Lotsy): Du celebên wê hene:
	+ *Drymophila* R.Br.: Du cureyên wê hene.
	+ *Luzuriaga* Ruiz & Pav. (Syn.: Enargea Banks ex Gaertn.): Sê cureyên xwe hene.

## Çavkanî
# And

And
Li Santiago, Şîleyê dîmenek
Ji satelîtan
**And**, **Çiyayên Andê**, **Rêzeçiyayê Andê** (spanî: *Cordilleras de los Andes*) navê rêzeçiyayên li seranser rojavayê parzemîna başûrê Amerîkayê dirêj in e. Dirêjtirîn rêzeçiyayê erdê ye. Dikevin tixûbê heft welatan.

## Taybetiyên wê

Ji bakur berî bi başûr dirêj in. Dirêjiya wê 7.000 km, berayiya wê 200-700 km ye. Kêmzêde bilindahiya wê 4.000 m ye. Lûtkeya wê ya herî bilind li Arjentînê ye, Aconcagua. 60 milyon sal berê ava bûne.

### Lûtkeyên Andê yên sereke

* Huascarán 6.768 m (Perû)
* Alpamayo 5.947 m (Perû)
* Nevado Yerupajá 6.634 m (Perû)
* Nevado Illimani 6.483 m (Bolîvya)
* Cerro Torre 3.133 m (Arjentîn)

### Volkanan

Di bilindahiya 6.882 m de Monte Pissis (Arjentîn) û 6.887 m de Ojos del Salado (Şîle), hin ji volkanên wê yên sereke ne.

#### Volkanên aktîv

* Cotopaxi 5.897 m (Ekwador)
* Tungurahua 5.016 m (Ekwador)
* Pichincha 4.784 m (Ekwador)
* Villarrica, 2.840 m (Şîle)

#### Volkanên ne aktîv in

* Llullaillaco 6.723 m (Arjentîn û Şîle)
* Nevado Coropuna 6.426 m (Perû)
* Ubinas 5.675 m (Perû)
* Chimborazo 6.310 m (Ekwador)
* Osorno 2.652 m Şîle
* Sierra Nevada de Lagunas Bravas 6.127 m (Arjentîn û Şîle)
* Lanín, 3.747 m (Arjentîn)
* Uturunco 6.010 m (Bolîvya)
* Licancabur 5.921 m (Bolîvya)
* Misti 5822 m (Perû)
# Famîleya biyan

*Chosenia arbutifolia*.
**Famîleya biyan(Salicaceae)* famîleyeke riwekan e. Navê xwe ji dara bîkê (Salix) digire. Dara hewrê (spindar, qewax) jî di vê malbatê de ye ku jê re bi latînî *populus* dibêjin. Kulîlkên vê famîleyê dişibin tirtûlan.

Famîleya Salicaceae sala 1815'ê ji aliyê Charles François Brisseau de Mirbel ve, di *Elémens do Physiologie Végétale et de Botanique, b. 2, r. 905*ê de hatiye binavkirin. Wî navê „Salicineae“ lê danibû. 55 cins, bi qasî 1010 cureyên vê malbatê hene. Navê din ên bo Salicaceae Mirb. s.l. ev in: Bembiciaceae R.C.Keating & Takht., Caseariaceae Baum.-Bod., Flacourtiaceae Rich. ex DC., Homaliaceae R.Br., Patrisaceae Mart., Prockiaceae Bertuch, Samydaceae Vent., Scyphostegiaceae Hutch.

## Darbîk heba, kanî hebû, kanî heba gund ava dibû, dibû: Darebî

Li Kurdistanê heya salên 1970'yê daristanên mezin hebûn. Li daristanên darbîkê (bî, dara biyê, bîk) sedî sed kanî hebûn. Li cihê darbîk pirr bûn, ji ber wê gund dihatin avakirin. Ji ber wê ye ku navên gelek gundan *Darebî* ye.Şêr, berazên kovî, rovî, kitikên kovî, mirîşkên kovî marên biqilonç, hirç ûêd gelek ajal dijiyan. Dewleta Romê (Tirkiye) daristan hemî şewitand. Niha spindar û bîkê xelk diajo, daristanên dara biyê nemane.

## Cinsên wê

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * *Abatia*
* *Aphaerema*
* *Azara*
* *Banara*
* *Bartholomaea*
* *Bembicia*
* *Bennettiodendron*
* *Bivinia*
* *Byrsanthus*
* *Calantica*
* *Carrierea*
* *Casearia*
* *Chosenia*
* *Dissomeria*
* *Dovyalis*
* *Euceraea*
* *Flacourtia*
* *Gerrardina*
* *Hasseltia*
 | * *Hasseltiopsis*
* *Hecatostemon*
* *Hemiscolopia*
* *Homalium*
* *Idesia*
* *Itoa*
* *Laetia*
* *Lasiochlamys*
* *Ludia*
* *Lunania*
* *Macrohasseltia*
* *Mocquerysia*
* *Neopringlea*
* *Neoptychocarpus*
* *Olmediella*
* *Oncoba*
* *Ophiobotrys*
* *Osmelia*
* *Phyllobotryon*
 | * *Phylloclinium*
* *Pineda*
* *Pleuranthodendron*
* *Poliothyrsis*
* *Hewr* - (Populus)
* *Priamosia*
* *Prockia*
* *Pseudoscolopia*
* *Pseudosmelia*
* *Ryania*
* *Bîk* - (Salix)
* *Samyda*
* *Scolopia*
* *Scyphostegia*
* *Tetrathylacium*
* *Tisonia*
* *Trimeria*
* *Xylosma*
* *Zuelania*
 |
# Famîleya tirşoyan

| Famîleya tirşoyan (*Polygonaceae*)
 |
| --- |
|  |
| Tirşoya ga ya alpî (*Rumex alpinus*)
 |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Plantae |
| (ne aşkera ye):
 | Angiosperms |
| (ne aşkera ye):
 | Eudicots |
| (ne aşkera ye):
 | Core eudicots |
| Kom:
 | Caryophyllales |
| Famîle:
 | **Polygonaceae** Jussieu |
| Binfamîleyên tirşoyan
 |
|
Polygonoideae
Eriogonoideae

 |

*Coccoloba uvifera*
Genimê qemerê belavbûyî (*Fagopyrum esculentum*)
**Famîleya tirşoyan** (Polygonaceae) famîleyeke riwekan e. Di koma mêxikan (Caryophyllales) de cih digire. Li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Riwekên wê pirranî giha ne, hin ji wan jî devî, dar û lavlavk (leflefok) in.

## Cinsên famîleyê

2 binekomên vê famîleyê û 43 cins, 1110 jî cureyên wê hene:

* *Afrobrunnichia*
* *Antigonon*
* *Aristocapsa*
* *Atraphaxis*
* *Brunnichia*
* *Calligonum*
* *Centrostegia*
* *Chorizanthe*
* *Coccoloba*
* *Dedeckera*
* *Dodecahema*
* *Emex*
* *Eriogonum*
* *Fagopyrum*
* *Fallopia*
* *Gilmania*
* *Goodmania*
* *Gymnopodium*
* *Harfordia*
* *Hollisteria*
* *Knorringia*
* *Koenigia*
* *Lastarriaea*
* *Leptogonum*
* *Muconea*
* *Muehlenbeckia*
* *Nemacaulis*
* *Neomillspaughia*
* *Oxygonum*
* *Oxyria*
* *Oxytheca*
* *Parapteropyrum*
* *Persicaria*
* *Podopterus*
* *Polygonella*
* *Polygonum*
* *Pteropyrum*
* *Pterostegia*
* *Rheum*
* *Rumex*
* *Ruprechtia*
* *Stenogonum*
* *Symmeria*
* *Systenotheca*
* *Triplaris*

## Çavkanî

* Famîle di APWebsite. (îngl.)
* Agahî di DELTA. Girêdana arşîvê 2007-01-03 li ser Wayback Machine (îngl.)
* Agahî ji Uni-Ulm. Girêdana arşîvê 2012-08-11 li ser Wayback Machine (almanî)

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Famîleya tirşoyan de hene.
* Famîle di GRIN. Girêdana arşîvê 2012-09-15 li ser Wayback Machine
# Famîleya gihakeskesoran

*Byblis liniflora*
*Byblis lamellata*
**Famîleya gihakeskesoran** (*Byblis*) navê famîle û cinsekî riwekan e. Cinsê Byblis bi serê xwe famîleyek e. Di Koma gezika derewîn (Lamiales) de cih digire.

Yekem cureyê cinsê, *Byblis liniflora*, sala 1808'ê ji aliyê riweknasê brîtanî Richard Anthony Salisbury ve hatiye binavkirin. Îro 7 cure tên naskirin. Tevahiya cureyên gihakeskesoran li Awistraliya, hin jî li Endonezyayê diçên.

### Cureyên gihakeskesoran

* *Byblis aquatica*
* *Byblis filifolia*
* *Byblis gigantea*
* *Byblis lamellata*
* *Byblis liniflora*
* *Byblis rorida*
* *Byblis guehoi*

## Referans

* Allen Lowrie: *Carnivorous Plants of Australia - Vol. 3*, Nedlands, Western Australia, 1998
* Allen Lowrie, John G. Conran: *A Taxonomic Revision Of The Genus Byblis (Byblidaceae) In Northern Australia*, Nuytsia 12(1):59-74, 1998
* Allen Lowrie, John G. Conran, Jessica Moyle-Croft: *A Revision Of Byblis (Byblidaceae) In South-Western Australia*, Nuytsia 15(1):11-19, 2002
* John G. Conran: *The embryology and relationships of the Byblidaceae.* in: *Australian Syst. Bot.* Melbourne 9.1996, 243-25
* John G. Conran, R. Carolin: *Byblidaceae.* in: *Flowering plants, dicotyledons : Lamiales (except Acanthaceae including Avicenniaceae).* In: J.W. Kadereit (Hrsg.):*The Families and Genera of Vascular Plants*, Bd 7, Berlin/London 2004, S. 45-49, ISBN 3-540-40593-3

## Girêdanên derve
# Famîleya adoksasiyan

(*Sambucus racemosa* subsp. *sieboldiana*)
**Famîleya adoksasiyan(Adoxaceae)* ji pevjilan (*Dipsacales*) famîleyekê riwekan e. Gelek cinsên vê famîleyê hene. Nêzîkî 220 cureyên riwekan dihewîne û li cemsera bakur cihwar e. Hin cureyên wê, darî ne, li deviyan dijîn.

Sala 1839'ê Ernst Heinrich Friedrich Meyer vê famîleyê rave dike û 198 cureyan dixe bin kategoriyekê. Celebên wê yên sereke *Adoxa, Sinadoxa, Sambucus, Viburnum* in. Guloka berfê ji bazgeyê re dibêjin, ji cinsê *Vibirnum*, devî ye. Jê re murwer an jî mûrîwer/morîwer *(Sambucus)* jî tê gotin û li Kurdistanê jî digihê.

## Pêşangeh

* (Adoxa moschatellina*)*
* (*Sambucus racemosa*)
* 'Sambucus nigra*)*
* (*Viburnum utile*)
* (*Viburnum carlesii*)
# Zimanê fransî

Şîna tîr: zimanê zikmakî; şîn: zimanê fermî; şîna vekirî: nefermî; kesk: zimanê hindik e
**Zimanê fransî** zimanekî ji malbata zimanên hind û ewropî ji şitlê zimanên romanî ye. Ew wek zimanê zikmakî ji aliyê 77 milyon kes, bi yên wek zimanê duyem û bi tevahî 130 milyon kesan ve tê axaftin.

## Dîroka zimanê fransî

Di dema Împeratoriya Romayî de zimanê kesên hejar û biyaniyên bi taybetî yê galiyên keltan bû. Di dema Julius Caesar de li xakên îro Fransa li ser kelt hebûn. Kengê Julius Caesar Galya dagir kir ew zimanên wê derê ketine bin bandora latînî. Paş Koça Qewman re frank, gelekî german Fransa nav ji girtî bû, li şûna xwe ya îroj bicih bûn û fransî êdî li Fransayê belav bû.

Bi zaravên zimanê fransî re "Lang d'oil" tê gotin. Belgên pêşîn ên zimanê fransî yên ku hatine nivîsandin "Sondên Strasburgê" ne. Ev di sala 842an de hem bi fransiya kevn û hem jî bi almaniya kevn hatine nivîsandin.

Ji sala 1000'î de Parîs bû navenda siyasî û çandî. Dema William I (Williamê Yekê) bû keyê înglîzan zimanê înglîzî 200 salan di bin bandûra fransiya normanî de ma. Di wê demê de fransî bû zimanê qesra înglîzan.

Di sala 1634an de kardînal Richelieu "Académie Française" (anku, *Akademiya Fransî*) ava kir. Armancên wê hêsankirin û paqijkirina zimanê fransî bû. Ji sedsala 17an wê de *lingua franca* zimanê fransî bû zimanê qesrên Ewropayê, berê li navenda Ewropayê, ji sedsalên 18-19an şûnde jî li rojhelata Ewropayê jî.

## Zimanê fermî

Li koloniyên Fransayê jî fransî hîn zimanê fermî maye.

### Jimara kesên ku fransî zimanê wan ê zikmakî ye

|  |  |
| --- | --- |
| * Belçîka, di Walonistan û Brukselê de (4.000.000)
* Bênîn (17.000)
* Peravê Diranfîl (17.000.000)
* Bûrkina Faso
* Bûrûndî
* Cîbûtî (15.000)
* Fransa (54.000.000)
* Gabon (38.000)
* Gîne
* Haîtî
* Îtalya, di newala Aostayê de (100.000)
* Kamerûn
* Kanada, li Quebekê (6.700.000)
* Komor (1.700)
 | * Komara Kongo (28.000)
* Lûksembûrg (13.100)
* Madagaskar (18.000)
* Malî (9.000)
* Monako (17.000)
* Nîjer (6.000)
* Rwanda
* Swîsre, li Romandistan (1.270.000)
* Senegal
* Seyşel (1.000)
* Togo (3.000)
* Çad (3.000)
* Vanûatû (6.000)
* Komara Afrîkaya Navend (9.000)
 |

Fransî zimanê fermî yê Yekîtiya Ewropayê, Yekîtiya Afrîkayê, Saziya Komarên Amerîkî û Neteweyên Yekbûyî ye.

### Welatên din

Fransî li van welatan jî girîng e.

* Cezayêr
* Andorra
* Komara Domînîk
* Giravên Kanal an jî giravên Lamanşê (Di bin Hukumraniya Brîtanya de ye)
* Libnan
* Louisiana (DYA)
* Maine (DYA)
* Maroko
* Morîtanya
* Tûnis

## Binêre

* Fransa
* Fransayî

## Çavkanî
# Henase

**Henase** an **nefes** pêvajoyeke bo jiyanê gelek girîng e. Mirovên ku henaseya wan biraweste, ewê jiyana xwe ji dest bidin. Bi gelemperrî henase veguhestina keşê (kişandina oksîjen û berdandina CO2) ya di pişikê de ye.

Du beşên henaseyê hene:

* Henaseya derveyî veguhastina gazan di peqokê pişikê de ye.
* Henaseya hindirrî wergirtina wize di şaneyê de bi rêye mîtokondirî

Gihandina gazan ji peqokê pişikê heta tevinekên laş û berevajî bi rêya koendama gerra xwînê peyda dibe.

## Koendama henasedanê

Koendama henasedanê li gorrî erkê wê debeşî du beşan dibe:

* Beşên borandina keş: poz, gewrî, qirrik, qilqancik, bronşên pişikê.
* Beşa veguhastinê keş peqoka pişikê ye.

Di beşên borandina keş de, keş derbasî hindirrî pişikê heta peqoka pişikê dibe. Erka wê borandina û germkirina û têrkirina keş bi hilmê avê ye. Di navbara keşa hindirrî peqokê pişikê û xwîna hindirrî hûrxwînborî de kospa keş-xwînê (*aires-blood barrier*) heye, têre gazên henaseyê vediguhastin bi rêya belavbûnê (*diffusion*)

## Mekanîka henasedanê
# MENA

Herêma MENA ku ji aliyê Banka Cîhanê ve hatî diyarkirin (2003)
Herêma MENA ya ku ji aliyê UNAIDS ve hatiye diyarkirin, ku Sûdan û Somalî digire van xwe, lê Îsraîl, Filistîn û Malta di nav de nîne
**MENA** yan jî bi navê alternatîv **WANA**, herêmeke li Rojhilata Navîn û Bakurê Afrîkayê ye. Navê herêma MENAyê bi taybetî ji bo hevkariya leşkerî, alikariya kerasetî û di nivîsandinên pîşesaziye de tê bikaranîn. Nifûsa herêma MENAyê nêzîkî 381 milyon kes tê texmînkirin û nifûsa herêmê ji sedî 6ê nifûsa cîhanê ye.

## Welatên herêmê

Welatên ku rasterast li herêmê hatine diyarkirin.

* Behreyn
* Emîrtiyên Yekbûyî yên Ereb
* Cezayîr
* Fas
* Dewleta Filistînê
* Iraq
* Îran
* Îsraêl
* Qeter
* Kuweyt
* Lîbya
* Libnan
* Misir
* Erebistana Siûdî
* Sûrî
* Tunis
* Oman
* Urdun
* Yemen

## Çavkanî