Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kuv

| Kuv
 |
| --- |
|  |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Sercîhan:
 | Eukariyot |
| (ne aşkera ye):
 | Opisthokonta |
| Cîhan:
 | Fungi L., 1753 R.T. Moore, 1980 |
| Binecîhanên kuvan
 |
| Chytridiomycota
Blastocladiomycota
Neocallimastigomycota
Glomeromycota
Zygomycota
Dikarya (tê de Deuteromycota ne)

Ascomycota
Basidiomycota  |

**Kuv** (bi latînî: Fungi), sernave gellek giyanewer e. Di zimanê kurdî de kuvark, kuvk, zeng, xewr û meya ji çênd cureyên kuvan in. Bi giştî kuv bi çavan xuya nabin. Tenê ku fêkî didin, wek kuvark û kuvkê, meriv dibîne. Hin cureyên kuvan ku li çermî ajalan belav dibin û nexweşiyeke çerm çêdikin. Bi taybetî li nav pêçiyên lingan belav dibin. Derên ku kuv lê peyda bûne tim dixure.

## Cureyên xwe

* Kuvark
* Kuvk
* Zeng
* Xewr
* Meya

* Mîsela kuvarkê

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Kuv de hene.
# Ronesans

Peykerê *David* ku di navbera 1501 û 1504'an de bi destê Michelangelo hatiye çêkirin, nimûneyeke hunera Ronesansê ye. Peyker roja îro li Galleria dell'Accademia li Floransê (Îtalya) ye.
**Ronesans**, **ronêsans** (bi fransî: *Renaissance*, ji bi îtalî: Rinascita "dîsa zayîna") demek e ku di navbera sedsalên 15'an û 16'an de ajot. Ev dem, weke dema "ji nû ve bûyîn" û ankû weke dema Reformasyonê jî tê zanîn. Berî zayinê di dema antikê dema Atena de, bi felsefê re demeka pêşketî jîya bû. Piştre ku dem tê serdema navîn, wê bandûr û afirînerîya wê demê, wê weke ku ji holê ra bibe. Bi wê re, serdema navîn, ku ji sadsala 5'an û heta sadsala 13'an û ankû sadsala 14'an ku tê hasibandin, wê tenê bixwandin û fêrbûna li ser pirtûk, nivîsar û hwd ên wê dema antikî re bi buhurê. Di wê demê de awandanî û ankû mîmarîtî, felsefe, zanist û çand û hwd wê pêş bikeve. Lê piştre, ku ev dema serdema navîn b uhurt, êdî wê demeka nû destpêkê bike û jêre were gotin *Ronesans*. Ev dem, wê bi teybetî, wê di destpêekê de weke ku wan demên berê bibîr dike, pirtûkên wan dixwêne û ji nû ve dike ku weke wê demê bi zanebûn jî, ji ber vê yekê, jê re tê gotin ronesans û ankû bi wate gotinê *vejiyan* an jî *jinûvebûyîn*.

## Destpêka Ronesansê û pêşketina wê

Destpêka Ronesansê, li bajarên wê demê ên ku di rêye xwe ya pêşketinê de bûn, ên weke Firenze, Wênîs û hwd de destpê dike û piştre hin bi hin li hemû rojava belav dike. Piştî ku paytaxta Romê Konstantînopolîs hat fetih kirin, êdî hemû zanist û zaynariyên wir jî, barî rojava dikin, wê bandûra vê jî di wê pêşketina ronesansê de bibe. Ji ber ku piştî fetihkirina Konstantînopolîsê êdî ti zanist li vir ji xwe re mafê xwe hanîna ser ziman û pêşketinê nabînê.

Pirtûkên Aristo, Platon, wê weke ku ji nû ve werina kifşkirin û xwandin. Wê dibistanên bi navê wan di wê demê de ji nû ve werina vekirin. Zanyarin weke Aresmus wê derkevin. Avadanî, û ankû mîmarî, çand û huner û hwd wê ji nû ve bidest pêşketina xwe bide. Mirov, wê weke ku ji nû ve ji xewê rabê wê lê were.

Bi olê re jî, oldarên weke Martin Luther, wê destpêka protestantiyê ku weke mezhebê xiristiyanîtiyê re û li dijî keyê Şarkhan bi xwepêşandinê dest pê dike, û êdî bi wê re wê navê protastan li xwe bike wê pêş bikeve. Li ser wê re ol, wê êdî bikeve pêvajoya xwe re raformê de. Şerên Sihsalî, wê di wê demê de destpêkê bikin û mirovên weke Thomaz Munzer, wê di wê demê de weyneke xwe bileyizin. Ev hemû, wê bina temenê raformê. Piştre, êdî felsefe pêşketina xwe dike û êdî pêşşengtiya wê rewşê dike. Êdî bi aqil û mentiq, wê ji nû ve bêne ser ziman. Li ser wê re, weke ast û pîvana mirov, wê mentiq, were derxistin li holê û bi wê werênin ser ziman. Bi vê re, êdî pêşketina zanistê hin bi hin wê destpê bike. Dem, ji nû ve weke ku aqil kifş dike û bi kifşkirina wê û nivîsandina wê re, êdî xwe ji nû ve weke ku di afirêne ji her aliyê ve.

Mirovên weke Ibn Ruşd bixwe jî, ji wê pêşketina ronesansê re kedaka wan ya mazin heya. Ji ber ku Ibn Ruşd li rojava derdikeve li pêş ew li wir bi navê Averroes tê nasîn.

## Dawiya Ronesansê

## Çavkanî
# Famîleya stêregulan

| Famîleya stêregulan Famîleya beybûnan
 |
| --- |
|  |
| Ji cîhana famîleya stêregulan
 |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Plantae |
| (ne aşkera ye):
 | Angiosperms |
| (ne aşkera ye):
 | Eudicots |
| (ne aşkera ye):
 | Asterids |
| Kom:
 | Asterales |
| Famîle:
 | **Asteraceae** Bercht. & J.Presl |
| Binefamîle
 |
|
Asteroideae Lindley
Barnadesioideae Bremer & Jansen
Carduoideae Sweet
Cichorioideae Chevallier
Corymbioideae Panero & Funk
Gochnatioideae Panero & Funk
Gymnarrhenoideae Panero & Funk
Hecastocleidoideae Panero & Funk
Mutisioideae Lindley
Pertyoideae Panero & Funk
Stifftioideae Panero
Wunderlichioideae Panero & Funk |
| Diversity
 |
| 1.600 cure
 |
| Hevwate
 |
|
Compositae Giseke |

**Famîleya stêregulan**, **famîleya beybûnan(Asteraceae an Compositae)* yek ji malbatên mezin ên riwekan e. Di desteya Asterales de cih digire. Famîleya beybûnan ji 1.600 heya 1.700 cins (celeb) û bi qasî 24.000 cureyan pêk tê. Li her deverekê dinyayê kêm-zêde endamekê vê malbatê digihê. Navê famîleyê ji kulîlka *aster* ango stêrêgulê (dahlia) tê ku aster bi latînî *stêr* e.

## Hin cureyên tên bikaranîn

Di seleteyan de yan wekî sebze bi xavî:
* Chicoree (*Cichorium intybus* var. *foliosum*): Pelên wê
* Xêzimok, talîşk, kasnî (*Cichorium endivia*): Pel (belg)
* Artîşoka spanî (*Cynara cardunculus)*: Kulîlka wê
* Artîşok (*Cynara scolymus*): Kulîlk
* Sêvarxin (*Helianthus tuberosus*): Gupik
* Kaho, xas (*Lactuca sativa* convar. *sativa*): Pel
* Kokreşa çivanokî, kokreşa xwarovîçko (*Scorzonera hispanica*): Kokên wê
* Tagetes lucida
* Qalîşk, diranê şêr (*Taraxacum officinale*): Kok, pel
* Kokbaçîkî, kokxamkêsankî (*Tragopon porrifolium*): Kok

Di bijîşkiyê de û wekî biharbêhn:
* Gihadas, dasokî (*Arnica montana*): Pelt
* Pojan (*Artemisia absinthicum*): Pel
* Pelîna berazan, almasta berazan (*Artemisia abrotanum*): Pel
* Tarxûn (*Artemisia dracunculus*): Pel
* Pelîna bejî (*Artemisia vulgaris*): Gupik
* Gula caferî, gulqedîfe, êstper (*Calendula officinalis*): Gupik
* Strîbeloq, beliqa tehl, beliqa qantiran (*Cnicus benedictus*): Pel
* Kumroja mor, kumê rojê ya mor (*Echinacea purpurea*)
* Zencefîlê şamî yê yewnanî (*Inula helenium*): Kok
* Beybûna mêrgan (*Matricaria chamomilla*, Syn.:*Matricaria recutita*): Gupik

Di endustriyê de:
* Lepkiya dendikreş (*Guizotia abyssinica*)
* Beliqa bireng (*Carthamus tinctorius*): Pel, dendik
* Gula berbiro, gulberojk (*Helianthus annuus*), Dendik

Herwiha:
* Pelşîrîn, gihahingivîn (*Stevia rebaudiana*)
* Kasniya spî, talîşka spî (*Cichorium intybus*): Kok
* Bireka gelawêjê, bireka tebaxê (*Serratula tinctoria*): Pel
* Guleşêxana hindî (*Tanacetum cinerariifolium*, Syn.: *Pyrethrum cinerariifolium*, *Chrysanthemum cinerariifolium*): Kulîlk, gupik
* Guleşêxana Kurdistanê, guleşêxana Farsê (*Chrysanthemum coccineum*, Syn.: *Pyrethrum roseum*): Kulîlk

Bo xeml û baxçevaniyê:
Gelek ji endamên vê malbatê bo xeml û dekorasyonê tên çandin. Li Kurdistanê baxçevanî gelek paşde maye. Şer, şewitandina daristanan, xizanî û gelek sedemên wê hene ku ne tenê baxçevanî, bi giştî çandinî jî li Kurdistanê pirr li paş hiştiye.
# Famîleya selketûran

Kuzela baxçeyê (*Eruca sativa*)
**Famîleya selketûran**, **famîleya pelxaçan**, **famîleya palxaçkiyan**, **famîleya tevran(Brassicaceae yan Cruciferae),* famîleyeke riwekan e, di desteya Brassicales de cih digire. Di vê famîleyê de bi qasî 336 (heya 419) cins 3.000 heya 4.130 cure hene.

Dejnika qanzan (Arabidopsis thaliana), Nivîştîlok (Capsella bursa-pastoris), nivîştîloka hevanê şivan (Thlaspi arvense), mînakên ji vê malbatê ne. Gelek endamên vê malbatê li Kurdistanê jî digihên. Kelem (Brassica oleracea var. capitata f. alba), kelema sor (Brassica oleracea convar. capitata var. rubra L.), Brokolî (Brassica oleracea Italica), kelerim (Brassica oleracea botrytis), kelema brûkselê (Brassica oleracea Gemmifera), selketûr an tevrik/tevir/tivir (Brassica oleracea var. gongylodes L.), roka (Eruca sativa) ûêd gelek endamên vê malbatê bo xwarinê tên çandin.

Famîleya *Cruciferae* sala 1789'ê ji aliyê Antoine-Laurent de Jussieu ve di *Genera Plantarum*, rûpel 237'ê de hatiye binavkirin. Navê *Brassicaceae* sala 1835'ê ji aliyê Gilbert Thomas Burnett ve di *Outlines of Botany*, rûpel 854, 1093 û 1123'yê de hatiye bikaranîn.

## Cinsên wê

* Gulçît (Alyssum)
* Arabis
* Barbarea
* Brassica
* Cakile
* Cardamina
* Crambe
* Draba
* Erysimum
* Hesperis (Hesperis acris)
* Iberis
* Isatis
* Lepidium
* Lunaria
* Matthiola
* Raphanus
* Sinapis
* Nanikê çûçê (Thlaspi)
* Capsella
* Eruca sativa

## Çavkanî

* Famîleya Brassicaceae di APWebsite. (sîstematîk û agahî) (ne bi kurdî ye)
* Famîleya Brassicaceae Girêdana arşîvê 2007-01-03 li ser Wayback Machine di DELTA von L. Watson & M. J. Dallwitz. Girêdana arşîvê 2007-01-03 li ser Wayback Machine (ne bi kurdî ye)

## Girêdanên derve

* Brassicaceae bei Forst-TU-München. Girêdana arşîvê 2007-06-10 li ser Wayback Machine (almanî)
* Die in Österreich vorkommenden Gattungen und Arten. (almanî)

Famîleya selketûran
# Keyaniya Înglistanê

| Keyaniya Înglistanê
Kingdom of England  |
| --- |
| * Welatê dîrokî
 |
|  **AlaMertal** |
| ﻿ / ﻿ |
| Dirûşm: Dieu et mon droit  |
| Parzemîn | Ewropa  |
| Paytext | * Winchester (–1100s)
* London (1100s–)
* Westminster (government administration, 1100s–)
* City of London (Bazirganî, 1100s–)
 |
| Ziman | Inglîzî  |
| Dema avabûnê | * 927
 |
| Birêvebirin |
|  • Awayê birêvebirinê | Keyîtî  |
| Nifûs | 5.750.000 (1707)  |
| * Heptarchy
* Commonwealth of England
* Lordship of Brecknock

* Commonwealth of England
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Keyaniya Înglistanê** ji destpêka sedsala 10an ve dewletek serwer bû li girava Brîtanyaya Mezin, dema ku ew ji keyaniyên cûrbecûr yên anglo-saxon derketî, heya 1ê gulana 1707an, dema ku ew bi Skotlendayê re bû yek û Keyaniya Brîtanyaya Mezin ava kir ku paşê bû Keyaniya Yekbûyî.

## Çavkanî
# Erasmus Darwin

| Erasmus Darwin |
| --- |
| Erasmus Darwin 1792–1793, tabloya boyaxa neftî ya destnîgar Joseph Wrightê, |
|  |
| Navê rastî | Erasmus Robert Darwin |
| Jidayikbûn | 12ê kanûna pêşîn a 1731ê Elston Hall, Elston, Nottinghamshirenêzîkê Newark-on-Trent, Îngilistan |
| Mirin | 18ê nîsana 1802an (70 salî) Breadsall, Derby, îngilistan |
| Esil | Ingilîz |
| Zarok | Charles Darwin (medical student) Erasmus Darwin II Elizabeth Darwin Robert Waring Darwin William Alvey Darwin |
| Dê û bav | * Robert Darwin of Elston (bav)
* Elizabeth Hill (dê)
 |
| Malbat | Malbata Darwin–Wedgwood |
| biguhêre |

**Erasmus Darwin** (jdb. 12ê kanûna pêşîn a 1731 - m. 18ê nîsana 1802) bijîşkekî îngilîz e. Yekê muhimtirê fikirdarê Ronîbuna birminghamê ye û jixwe him fîlozofê xwezayî him endamerkzan him dahêher û helbestvan him jî xebatkarê rakirina tîcareta koletî, bu .
Zefê helbestên wî li ser dîroka tabîatê ye û ramanê xwe li ser Pêşveçûn û hemû formên jiyan dihundirîne.
Darwin endama Malbata Darwin–Wedgwood bu ku ew malbat Charles Darwin û Francis Galtonê dihundirîne.
Li ser daxwaznameyê George III Darwin bijîşkê qralê bu.

## Mala wî îro

Mala Darwin îro jî heye û wek muzeyeke hatîye zivirandin û bo xebatên darwin hatîye nezirkirin. Mala wî li ser kar û armanca wî tê bikar anîn.

Mala Darwin li Lichfield, niha muzeyekê bo xebatên Darwin hatîye nezirkirin .
Joseph Wrightê Derby, *Erasmus Darwin* (1770;li Muzeya Birminghamê).
## Berhemên Çapkirî

* Erasmus Darwin, *A Botanical Society at Lichfield. A System of Vegetables, according to their classes, orders... translated from the 13th edition of Linnaeus' Systema Vegetabiliium*. 2 vols., 1783, Lichfield, J. Jackson, for Leigh and Sotheby, London.
* Erasmus Darwin, *A Botanical Society at Lichfield. The Families of Plants with their natural characters...Translated from the last edition of Linnaeus' Genera Plantarum*. 1787, Lichfield, J. Jackson, for J. Johnson, London.
* Erasmus Darwin, *The Botanic Garden, Part I, The Economy of Vegetation*. 1791 London, J. Johnson.
* Part II, *The Loves of the Plants*. 1789, London, J. Johnson.
* Erasmus Darwin, *Zoonomia; or, The Laws of Organic Life*, 1794, Part I. London, J. Johnson,
* Part I–III. 1796, London, J. Johnson.
* Darwin, Erasmus (1797). *A plan for the conduct of female education, in boarding schools, private families, and public seminaries. By Erasmus Darwin, M.D. F.R.S. author of Zoonomia, and of The botanic garden. ; To which are added, Rudiments of taste, in a series of letters from a mother to her daughters. ; Embellished with an elegant frontispiece* (4to, 128 pages). Derby: J. Johnson. Roja gihiştinê 5 adar 2015. `{{cite book}}`: `|ref=harv` ne derbasdar e (alîkarî) (last two leaves contain a book list, an apology for the work, and an advert for "Miss Parkers School".)
* Erasmus Darwin, *Phytologia; or, The Philosophy of Agriculture and Gardening*. 1800, London, J. Johnson.
* Erasmus Darwin, *The Temple of Nature; or, The Origin of Society*. 1803, London, J. Johnson.

## Dara malbatê
# Jean-Baptiste Lamarck

Jean-Baptiste Lamarck

|  |  |
| --- | --- |
| Jidayikbûn | 1ê tebaxa 1744an Bazentin (Picardie, Keyaniya Fransayê) |
| Mirin | 18ê kanûna pêşîn a 1829an (85 salî) Parîs |
| Cihê goristanê | Goristana Montparnasse (en) |
| Navê jidayikbûnê | Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet de Lamarck |
| Kurteya nivîskar a botanîk | Lam. |
| Kurteya nivîskar a zoolojiyê | Lamarck |
| Hevwelatî | Fransa |
| Pîşe | Riweknas, zoologist, siruştnas, mamosteyê zanîngehê, biyolog, Kîmyager, meteorologist, paleontologist, malacologist, encyclopédistes, nivîskar, evolutionary biologist, botanical collector, scientific collector, efser |
| Xwişk û bira | Philippe François de Monet de Lamarck (d) |
| Hevjîn | Marie Anne Rosalie Delaporte (d) (heta 1792an) Charlotte Reverdy (d) (dp. 1793) Julie Mallet (d) (ji 1798 heta 1819) |
| Zarok | Auguste de Lamarck (d) |
| Karder | Muséum national d'histoire naturelle (en) |
| Qadên xebatê | Zoolojî, riwekzanî, erdnasî, meteorolojî, biyolojî, evolutionary biology (en), evolutionary theory (d), Q137342757 |
| Endamê | Société Philomathique de Paris (d) Bayerische Akademie der Wissenschaften (en) French Academy of Sciences (en) (1778) |
| Artêş | Grenadier (en) |
| Payeya leşkerî | Lieutenant (en) |
| Şerê tevlêbûyî | Seven Years' War (en) |
| Xelat | Şovalyeyê Nîşana Rûmetiyê (en) |

Îmzelewheya yadîgar
**Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, chevalier de Lamarck** (jdb. 1ê tîrmeha 1744an - m. 18ê kanûna pêşîn a 1829an), bi gelemperî **Lamarck**, dîroknasê xwezayî, biyolog, zoolog, riweknas, akademîsyen û leşkerekî fransî bû. Ew alîgirê destpêkê yê vê fikrê bû ku peresînê biyolojîkî li gorî qanûnên xwezayî pêk tê û dimeşe.

Lamarck di Şerê Heft Salan de li dijî Prûsyayê pevçû û ji ber wêrekiya xwe ya li qada pevçûnê, ji aliyê komîsyonekê ve hat xelatkirin. Piştî pevçûnê, Lamarck şandin Monakoyê. Li vir dîroka xwezayî re meyl da, eleqeder bû û biryar da ku nijdariyê bixwîne. Piştî ku di sala 1766an de birîndar dibe, ji artêşê karbes dibe û vedigere perwerdeya nojdarî. Lamarck eleqeyeke taybet bi botanîkê girt û paşê di sala 1779an de, piştî ku sê cildên *Flore Françoise* (1778) çap kirin, endametiya Akademiya Zanistî ya Fransî wergirt. Lamarck beşdarî Jardin des Plantes bû û di sala 1788an de kursiyê botanîkêre hate pîşandin. Dema ku Meclîsa Neteweyî ya Fransa di 1793an de Muséum National d'Histoire naturelle ava kir, Lamarck bû profesorê zoolojiyê.

## Çavkanî
# Richard Owen

| Sir Richard Owen KCB FRMS FRS |
| --- |
|  |
|  |
| Jidayikbûn | 20ê tîrmeha 1804an Lancaster  |
| Mirin | 18ê kanûna pêşîn a 1892an (88 salî) London  |
| Cihê goristanê | St Andrew's Church, Ham, London  |
| Hevwelatî |  Brîtanî |
| Perwerde | * Zanîngeha Edinburghê
* Lancaster Royal Grammar School
* Barts and The London School of Medicine and Dentistry
 |
| Pîşe | * Kûrator
* biyolog
* paleontologist
* zoologist
* mamosteyê zanîngehê
* anatomist
* paleoanthropologist
* nivîskar
* dermansaz
* siruştnas
* nişterger
 |
| Xebat | * Natural History Museum
 |
| Meqam | * rêveberê muzeyê
 |
| Zarok | * William Owen
 |
| Xelat | * Pour le Mérite for Sciences and Arts order
* Endamê Royal Society
* Knight Commander of the Order of the Bath
* Royal Medal (1846)
* Copley Medal (1851)
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Sir Richard Owen** KCB FRMS FRS (20ê tîrmeha 1804an – 18ê kanûna pêşîn a 1892an) biyolog, anatomîst û paleontologê Brîtanî bû. Ew yekem kes bû ku peyva dînezor (bi latînî: dinosauria) bikar anî. Ew berpirsê damezrandina *Natural History Museum, London* bû.
# Eukaryot

| Eukariyot (*Eukaryota*)
 |
| --- |
|  |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Sercîhana jorîn:
 | Neomura |
| Sercîhan:
 | Eukaryota Whittaker & Margulis,1978 |
| Cîhan
 |
| *Animalia* - Ajal
 *Fungi* - Kuv
 *Amoebozoa* - Amîb
 *Plantae* - Riwek an gil û giya
 *Chromalveolata* - Kromalveolat
 *Rhizaria* - Rîzariya
 *Excavata* - Ekskavat
 |
| Dabeşandina zanistî ya alternatîv
 |
| * Unikonta - Unîkont
	+ **Opisthokonta** - Opîstokont
		- Metazoa
		- Mesomycetozoa
		- Choanozoa
		- Eumycota - Eumikot
	+ Amoebozoa - Amîb
* Bikonta - Bîkont
	+ Apusozoa
	+ Rhizaria - Rîzariya
	+ Excavata - Ekskavat
	+ Archaeplastida
	+ Chromalveolata - Kromalveolat
 |

**Eukariyot** (bi latînî, *Eukaryota*) sercîhaneke jiyandaran e. Ji cîhanên ajal, riwek, kuvark û protîstan pêk tê.

## Girêdanên derve

 Eukaryota, ser Wîkîcureyê.
# Navik

| Navik |
| --- |
| * Cellular component
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Navik**, **dendik** (latînî: *nucleus* an jî *nuculeus*) perçeyek her xaneya mirova ye. Ji xeynî xirokên sor ên xwîna mirov, hemû xaneyên navikdirust (eukaryotî) bi navik in. Bi gelemperî di her xaneyê de navikek heye, lê di be ko hejmara navik di nav hin xaneyan de zêdetir be. Wekî mînak, xaneyên peykeremasûlke, firenavikî ne. Bi piranî, ji xeynî riwekan, navik di navenda xaneyê de cih digire. Di xaneyên riwekan de ji ber vakuola navendî, navik li nêzikê parzûna xaneyê cih digire. Navik bi cotparzûn, xwe ji sîtoplazmayê cuda digire. Ev cot parzûnên navikê wekî ‘qalika navikê ‘(nuclear envelope) tê bi nav kirin. Li ser qalika navikê kunik (bi îngilîzî:*pore*) hene. Rîbozom û ARNya ku di nav navikê de çêbûyine, di nav van kunikan de derbasî sîtoplazmayê dibe. Parzûna derve ya navikê bi retîkûlûma endoplazmî ya zivir ve girêdayî ye.
# Riweknasî

**Riweknasî** an jî **botanîk** şaxeyek ji zanistên xwezayî ye, Li jêr kategoriya berfireh ya zanistên biyolojî. Botanîk me bi beşa flora ya xwezayê hîn diket.

Her wesa ev zanist, morfolojî, anatomî, fîzyolojî û sîstematîka giyayan bi me didet nasîn.

Zanyarê bi 'esle xwe kurd Dînewerî li botanîkê xwedî zanîst bû.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Riweknasî de hene.
# Awayê cureyê

Li gorî gotinęn zolojîkî, awayê cureyan bi navê cureyên cinsekî an binecinsa navborî ye, heta ku ji bo taksonomîkalî têkildarkirin, li ku têda ne awayê tahlîl a biyolojîk e. Nêzbûna konsepta ji bo komên jorejênêrîk navê awayê cinsekî tê bikaranîn.

## Çavkanî
# Danegeh

**Danegeh** bêjeyeke komputergeriyê ye. Bi îngilîzî jê re **database** tê gotin.

Gelek bername û malper agahiyên xwe li ser danegehê vedişêrin. Mînak agahiyên endamên malperê di danegehê te tê hilanîn. Danegeh çawa hatibe çêkirin, bi wî rengî agahiyan hiltîne. Mînak mirov dikare danegehekê çêke ku nav, paşnav, jidayikbûn, roja endamiyê, navnîşana e-peyamê, navnîşana malê, hejmara telefonê û hîn gelek agahiyên din ên endamê malperê hilîne. Kesek dema dixwaze bibe endamê malperê zeviyek derkive pêşberî wî/wê û ew dadigire. Di wê formê de ev agahî hemû tên pirsîn. Malpersaz dikare van pirsan zêdetir an jî kêmtir bike.

Mînakeke din jî Bernameyên Ferhengan e. Her bernameyeke ferhengê di bingeha xwe de danegehekê bi kar tîne. Di wê danegehê de hemû gotinên bi wan zimanan hatine rêzkirin, wateyê wan li beramberî wan hatine nivîsîn. Dema bikarhêner agahiyekê dixwaze, bername wê agahiyê ji danegeha xwe dixwaze û derdixe pêşberî bikarhêner.

Bi kinasî mirov dikare ji danegehê re bêje **Mala Daneyan** an jî **Mala Agahiyan.**

## Çêkirina Danegehên Malperan

Malperên bi HTML hatibin avakirin ne çalak in. Ji ber vê yekê jî nikarin danegehê bi kar bînin. Lê heke bi PHP hatibin nivîsandin mirov dikare danegehekê jê re çêke. Her wisa mirov dikare kodên PHP di nav HTML'ê de binixumîne û dîsa danegehekê jê re çêke.
# Dabeşandina vîrusan

**Dabeşandina vîrusan**, di nav sîstemekî taksonomîk de dabeşandin û komkomîkirinên vîrusan dihewîne.Wekî sîstemên dabeşandina dîmaneya rûniştî a zîndewerên xanewî,dabeşandina vîrusan jî mijara gotûbêj û pêşniyazên domdar e.

## Mijarên têkildar

* Koronavîrus

## Çavkanî
# Hejmara Çapik ên Standardî yên Navneteweyî

ISSN kodbûyî ya di barkoda EAN-13'ê de bi cihekê guhertoya 0 û mijara hejmarar 5
**Hejmara Çapik ên Standardî yên Navneteweyî** (bi inglîzî: **International Standard Serial Number**) kurte **ISSN**, heşt-jimareyiyek hejmara çapik e, ku bikaranîna ji bo bêhempa diyarkirina beyankirinî ya çapik in. ISSN bi taybetî di gûhdarî di navbera rêzan de bi eynî sernavê alîkar e. ISSN bi rêzkirin, katalogkirin, navbera pirtûkxane, û pratîkên din de bi bikaranîna girêdanekê wêjeyên çapik in.

Pergala ISSN destpêkê de wek Rêxistina Navneteweyî ya Tesbîtkirinê (ISO) bi Standardeke navnetewî di sala 1971'an de û wek ISO 3297 di sala 1975'an de hatiye weşandin. Binencûmena ISO TC46/SC 9 berpirsiyarê bo parastina standard e.

## Çavkanî
# Encyclopædia Britannica

| Encyclopædia Britannica
Encyclopædia Britannica  |
| --- |
| * Berhema nivîskî
 |
|  |
| Dirûşm: Crescat scientia vita excolatur  |
| Welat | * Keyaniya Yekbûyî
* Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
 |
| Ziman | Inglîziya brîtanî  |
| Dema avabûnê | * 1768
 |
| Nivîskar | * Andrew Bell
 |
| Wêneçêker | * Andrew Bell
 |
| Weşanxane | * Encyclopædia Britannica Inc.
 |
| Şêwe | Ensîklopedî  |
| Malper | www.britannica.com  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Encyclopædia Britannica** (latînî ji bo "Ensîklopediya brîtanî") ensîklopediyeke bi zimanê îngilîzî ya agahiyên gelemper e. Ensîklopedî ji aliyê Encyclopædia Britannica, Inc. ve tê weşandin. Şirket ji sedsala 18an vir ve heye, her çend di nav sedsalan de gelek caran xwediyê wê guheribe. Ensîklopedî ji aliyê bi qasî 100 edîtorên tam-wextî û ji 4.000î zêdetir beşdaran vê tê birêvebirin. Guhartoya 2010an ya çapa 15an, ku 32 cild vedihewîne û ji 32.640 rûpelan pêk tê, çapa dawî ya çapkirî bû. Ji sala 2011an vir ve, ew tenê wekî ensîklopediya online tê weşandin.

Ji bo 244 salan hatiye çapkirin, *Britannica* bi zimanê îngilîzî ensîklopediya çapkirî ya herî temen dirêj bû. Ew yekem car di navbera 1768 û 1771an de li paytexta Skotlendayê Edinburghê, wekî sê cild hatiye weşandin. Hecma ensîklopedî fireh bû: çapa duyem ji 10 cildan pêk dihat, û bi çapa xwe ya çarem (1801–1810) derket 20 cildan.

## Çavkanî
# Biyoteknolojî

**Biyoteknolojî** (bi îngilîzî: *biotechnology*) destkarîkirina zanistî ser zîndewerên jiyanî ye, bi taybet li ser cînan, ji bo çêkirina tiştên havildar. Şukirinê gen û bikaranîna rekonbînan DNA teknîkên serekî ne.
# Sîtogenetîk

Hucreyek metaphase ji bo nûvekêşana BCR / ABL bi karanîna FISH erênî ye
**Sîtogenetîk**, şaxeke zanîstî yê ku beşeke alîgir ê jînekolojiyê ye û rewşa hêjmar, tevnî, û rola tevlêbûna kromozoman lêkolîn dike.

Zanistvanên zanistî ya sîtogenetîkê, li destpêkê sedsala 20an de pêzanî ku gen hilnegirê fizîkê ne. Di karyotîpa mirovek normal de 23 çot kromozom heye. Di nebêhevbûna kromozoman de pirsgirên giran yên tenduristiyê dertê holê. Lêkolîna vê bi navê Xabetên Sîtogenetîkê tê ziman.

## Analîz

Analîzkirina nimûneyên FISHê bi mikroskopa floresanê ji hêla pisporê laboratorê klînîkî  ve têne çêkirin. Ji bo onkolojiyê bi gelemperî hejmareke pir mezin ya hucreyên înterfazê têne paunkirin ku ji bo êşa resen-rûkalê ya nizm biser bikevin.

Bi gelemperî di navbera 200 û 1000 hucreyan de têne jimartin û pêjandin. Ji bo pirsgirêkên kongenîtal bi gelemperî 20 hucreyên metafazê têne hedef tê kirin.

## Girêdanên derve