Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lerzeta

*Anopheles stephensi*, yek ji cureyên pêşiyên ku nexweşiya lerzeta derbasî mirovan dikin.
Lerzeta li rûyê cîhanê
**Lerzeta** an jî **malarya** (navê zanistî: *Malaria*) yek ji nexweşiyên mîkrobîk e û ji mêşûleyan derbasî mirov dibe.

## Li Kurdistanê terapiya bêderman a lerzetayê

Berê li Kurdistanê nexweşiyeke navdar bû û pirranî jî bi bazirganiya pez ji Îranê derbasî welêt dibû. Ji ber wê ye hin caran bo mixmixkan (vizik) dibêjin "Ecem hatin". Dîsa li Kurdistanê tedawiya vê nexweşiyê bi hêsanî dihate kirin. Cax sordikirin û bi zikê nexweş ve didan, çend birînen şewatê yên piçûk çêdikirin û bi saxbûna wan birînan re lerzeta jî diçû. Ango li vir sîstema parastinê (pergala bexşangê) dihate alarmîzekirin. Sîstema parastinê bi saxkirina birînan re bi şaşî lerzeta jî sax dikir. Çima zik? Lewra ji aliyê selûlayên neurologîk ve dewlemend e, nêzîkê rûviyan e.

Îro hemlik bûye nexweşiyeke ji rêzê. Serî de têkoşîn bi mixmixkan re, bi demedorê re girîng e. Mixabin li Kurdistanê, bi taybetî li bajaran ji ber nebûna sîstemên kanalîzasyon û avê û qirêjiya demedorê dîsa jî bi hezaran zarokên kurd dimirin. Malarya şerma sazûmaniyan e. Li welatekê ku lerzeta heye, divê ne hemwelatî lê dewlet fedî bike.

## Hin sîmptomên lerzetayê

* Êşa pişt û hêtan
* Bêmadeyî
* Zêde cirifîn
* Xwêdan
* Zêdetîna laş

Helbet gorî prognozê sîmptom jî diguherin. Heger nexweşî bipêşketî be werima zik, astengiya mezin a bêhnvedanê destpêdike û ev bixetereyî ne.

Malarya bi derman, bihêzkirina laş û devedoreke hîjyenîk têkdiçe.
# Nemabûyî

Nemabûyî ango Extinct
**Nemabûna cureyekî**, di biyolojî û ekolojiyê de tê wateya bi dawîbûna hebûna cureyê, lewma biyosfer biçûk dibe. Cureyek bi mirina endamê/a dawî, dibe nemabûyî. Kurtebira *EX* ku navneteweyî ye, ji peyva *extinct* tê.

Gelek ajal berî hebûna mirovan li ser rûyê erdê nema bûne (mînak: dînezor). Lê di lîsteya Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê de tenê cureyên di dema nêzîk de nemabûne hene (Dodo, Gurê Tazmanyayê, Rûviyê Falklandê hwd.).

Wêneyê Dodoyê Maurîtiusê (bi xêzkirina sala 1651ê) ku nema bûye.
Bi giştî hinga endamê/a dawî yê/ya cureyekê mir, ew dem weke dema nemabûna cureyê tê qebûlkirin, lê hin caran endamên ku dikarin berdewamiya cureyê pêk bînin berî dema nemabûnê xilas dibin. Mînak; bi tenê cureyê nêr ê kûsiyên Girava Pîntayê maye. Lewma ev kîso nikare bi tenê berdewamiya cureya xwe pêk bîne. Hin caran mirov nizanin ka cureyek nemabûye yan na. (Mînak; Yûnisên Çînê yên Robaran) Di rewşa wisa de ew cure weke bi bilindtirîn xetereya nemabûnê têne lîstekirin. Herwiha hin caran cureyên ku weke nemabûyî dihatin pejirandin, dibe ku were guhertin. Ji ber ku gengaz e, endamên wê cureyê werin dîtin. Mînak, takahe weke nemabûyî dihate pejirandin, lê piştre bi lêgerîneke berfireh hate dîtin ku ev ajal li Nû Zelendayê hê hene. Hinga rewşa wisa pêk hat, ew cure bi dabeşandina Lazarus tê lîstekirin.

Gelek sedemên nemabûna cureyan hene. Mînak; tê bawerkirin ku dînezor ji sedema meteorekî nema bûne. Herwiha cureyên di serdema qeşayê de nikarîbûn li hemberî guhertina germbûna hewayê bijîn, lewma ev bûyer dibe sedema tunebûna wan (Mînak: Mamut).
Dîsa jî, ji bo nemabûna cureyan sedema herî mezin mirov in. Bi destê mirovan, nêçîrvanî, lewitandin, guhertina cureyan pêk tê. Bajarvanî û pêşdeçûna endustriyê cihê ajalan teng dike û jiyana wan dike bin xetereyê. Li gorî Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê ji sala 1500î heta 2002yan 759 cure nema bûne.

## Herwiha binêre

* Lîsteya guhandarên nemabûyî
* Lîsteya Sor a IUCN

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Nemabûyî de hene.
# Paresana mirovahiyê

**Paresana mirovahiyê** pêkhatina mirovê nûjên (homo sapiens) û nêziktirîn mervatiyên wî yên ku wek pêşiyên wî tên qebûlkirin dike niqaş. Ev di paresanê de cihekî serbixwe digire.

Li gorî zanyariyên îro, dîroka paresana mirovahî bi ji hev qetandina populasyona hevbeş a pêşiyên mirov û yên şempanze pêk hatiye. Ev koma pêşiyan ku ji wan mirovê nûjên û mervên wî yên ku neslê xwe tinebûyî ne pêk hatin, wek homînînî tê bi nav kirin.

Paresana mirovahyê cara ewil di sala 1863ê de ji aliyê T. H. Huxley ve di çarçoveya bîrdoziya prîmatan de hat lêkolîn, ku hemî pêkatinên meymûn ên fosîl û yên îro jî dixist nav xwe. Fosîlên cûr bi cûr li Eqrîqa, Asya û Ewropayê têne dîtin û gelek zanyariyên derbarê pêşiyên mirovahiyê tînin pêş çavan, lê derheqê jînemawe û belavbûna wan hêj kêm zanyarî hene. Rêzandina sîstematîk a pêştirîn fosîlên mirovahî û yên mervên wê û rewşa wan a mervatiyê gelekî biberberî ye, ji ber ku metodên zanistî yên îro digihêjin sînorên xwe.

Cûrên ku dikevin nava koma homînînî bi pirranî wisa tên bi nav kirin: Australopithecus (mirovê herî kevnar) , homo habilis û homo rudolfensis (mirovên kevnar), homo (mirovê zûkayî) û homo sapiens (mirovê nûjên).

## Çavkanî
# Biyolojî

**Biyolojî** an jî **jiyannasî** wekî xebata li ser zîndeweran tê binavkirin. Peyva biyolojî bi eslê xwe ji zimanê yewnanî wekî *bios logos* çêbûye. Wateya *bios* "jiyan" e, a *logos* jî "xebat" e. Çêbûn, zêdebûn, celeb û belavbûna zîndeweran li ser cîhanê ji bo jiyannasiyê mijarên lêkolînê ye. Ji bilî vê, jiyannasî li ser xane, şane, endam û laşên zîndeweran jî xebat dike.

-Li ser gerdûnê jiyan çawa dest pê kir?

-Di navbera zîndeweran de têkilî çawa çêdibe?

-Bandora hawîr li ser zîndeweran çawa ye?

-Endam û Koendamên(sîstem) zîndeweran çawa dixebite?

Ev pirs û gelek pirsên wekî van ji aliyê jiyannasî ve tên bersîvandin.

## Tesnîfa Zanistê

* Zanistên Siruştî
	+ Biyolojî

## Beşên Biyolojîyê

* Riweknasî
* Zoolojî
* Hûrjînewernasî
* Genetîk

## Binihêre

* Laşê mirov

## Galerî

* Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Biyolojî de hene.
# Yewnaniya kevn

| Yewnaniya kevn
Ἀρχαία Ἑλληνική  |
| --- |
| * Ziman
* zimanê dîrokî
 |
|  |
| Pêk tê ji | * yewnaniya kevn
* yewnaniya klasîk
* yewnaniya koine
* bêjeya yewnaniya kevn
 |
| * yewnaniya mîkênî

* yewnaniya nûjen
* zimanê tsakonî
* yewnaniya koine
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Yewnaniya kevn** an jî **yewnaniya klasîk** (bi yewnaniya kevn: Ἑλληνική; bi yewnanî: Αρχαία Ελληνική) an jî **grekî** zîmanê Yewnanistana kevnare e. Li rojhîlatê Deryaya Navîn derdora di sedsalên 9ê berî zayînê - 3ê piştî zayînê de hatiye xeberdan. Zimanekî mirî ye. Zimanê pêşîn a zimanê yewnanî tê hesibandin. Lê gelek cudahî di navbera wan de heye. Cudahiyên di gramer, herfên nivîsandinê û devokan de hene.

## Çavkanî

*
*
# Organîzm

**Organîzm** di biyolojî û ekolojiyê de dozeneka lihevhatî ya aloz ya jînwer anko zîndî ya endaman e ku bi awayekê wesa têkhilî û danûstanê digel hev dikin ku tebitînek û xweragirîyeke tevane dide wan.

Serûkaniya jiyanê li ser rûyê Erdî hêşta cihê gengeşeyê ye. Du peyîskên herî serekî yên jiyanê ev in: prokaryot û eukariyot.

## Çavkanî
# Anatomî

Anatomiya serê mirov
**Anatomî** zanista ku laşê mirov û lawiran lêkolîn dike.

## Bêjenasî û dîroka anatomiyê

Bêjeya anatomiyê ji zimanê yewnanî ji gotin "*anatemnein*"e tê û wateya wê perçekirin e. Anatomî jî dibe ilme percekirine. Lê îro mirov ji beja anatomiye, ilma tevhevkirina perceyen bedene ji bo avakirina organizmayeki bi fonksiyon fêhm dike. Anatomî ilmeki gelek kevn e. Mirov berî bi hezaran salan li ser anatomiye xebitîne. Li Mezopotamya yê mirovan mih serjedikirin û gor şikle kezeba reş, nexweşiyan teşhîs dikirin. Dîsa li mitolojiya Yewnan da tê gotin ku, Xwedaye mezin Zeus, ji bo cezakirine, lawe xwe Prometeus davêje ser ciyaye Qaf û li ser zinareki da girê dide. Eylo her roj tê û parcekî ji kezaba wî ya reş jê dike û dixwe. Lê kezeba wî heta roja dine careke din xwe ji nû ve dike, mezin dibe. Yanî ta ji we çaxê ji mirovên him şikle organên him jî hindek fîzyolojiya wan, wekî mezinbûna kezeba reş, nas dikirin. Ji bo vê yekê ji mirova dikare li Mezopotamyayê berê bi hezarên salan nişdarîye çavên û yê kisika mize çebikin. Wek tê zanîn ew nişdarîana di dîroka mirovahiyê da yên ewilî bûn.

## Pêşangeh

* Nîgara laşê mê yê mirovan
* Nîgara laşê nêr yê mirovan

## Binêre

* Anatomiya Bedena Mirovan
* Laşê mirov

## Çavkanî

## Girêdanên derve

*  Anatomiya laşê mirov
* Human Body Maps (interactive human body) on HL.com
# Biyokîmya

**Bîokemî** an jî Kemîzindî, beşeke zanistiye ji zîndewerzanî yan Zindîzanî û zanista kemî ku madeyên kemîyî di laşên jîneweran de lêkolîn dike wek vîtamînan, RNA, DNA, hormonan û tirşiyên emînî û pir madeyên din.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Biyokîmya de hene.
# Endamên zayendî

**Endamê zayendî**, ew beşên anatomî ji laşê ku erka wî di pirbûna zayendî ye. Nimûneyê endamên zayendî li ba riwêkan ew e, kulîlk.

## Lawir

### Guhandar

Endamên zayendî di guhandaran ji yên din çêdibin wekî li ba mirovan:

| Jin
 | Mêr
 |
| --- | --- |
| * Toşpiya Barsolîn
* gerden
* zîlik
	+ frenuluma zîlikê
	+ çermê zîlikê
	+ Kumika zîlikê
* Fallopian tube
* labium
	+ lêva mezintir
	+ lêva biçûktir
		- frenuluma lêva biçûktir
* Hêkdan
* Toşpiya Skîn
* malzarok
* quz
* vûlva
 | * bulbourethral gland
* epididymis
* kîr
	+ foreskin
	+ frenuluma kîr
	+ çermê kîr
* prostata
* scrotum
* seminal vesicle
* batî
 |

#### Zuhariyên mirov

## Riwêk

### Kûlîlkirina riwêkan

## Têgehnasî

### Hinek têgehên anatomî ku têkiliyên xwe bi zayenditî hene

* Çiçik
* Zîlik
* Quz
* Kîr
* Gun

## Endamên zayendî

* Endamên zayendî yên kulîlkan (nêrik û mêyik).
* Endamê zayendî yê mirov (yê mêr).
* Endamê zayendî yê mirov (yê jinê).

## Herwiha binihêre

* Endamên zayendî yên mêran
* Endamên zayendî yên jinan
* Avisî

## Çavkanî

## Girêdanên derve
# Embrîolojî

Embrîyo ya mirovan e nêzîkê 5 mehê
**Embrîolojî**, zanistî ya tibbî ye ku li ser çêbûn û astên pêşketina zîgotan hûrmalîn dike. Embrîolog, di vê beşê de perwerde ya tibbî dibîne û di nexweşxaneyan de xizmeta zaroken ku bi rêye tûpê tê dine dike.

Beşa zanistîya **Embrîolojî** yê pêvajoya afirandina û jidayîkbûn a ajalan jî lêkolîn dike û dişopîne.

## Dîrok

**Embrîolojî** bi xebatên hemberhev heta sedsala 17e û 18an diçî. Di dawî ya sedsala 19an de mirovên zanistvan organ û hunandênan laşê mirovan, ew çawa form û karên xwe digirin ji bo destnîşankirina analîtîk an ezmûnî dîmenek nû wergirt.

## Çavkanî
# Fizyolojî

Wêneyê *Merivê Vîtruvî* yê Leonardo da Vinci (1487) pirî caran bi zanista fizyolojiyê ve dihê girêdan.
**Fizyolojî** zanista erkên mekanîkî, fizîkî û kîmyayî yên organîzmên jînewer e.

Bi awayekî kevneşopî, fizyolojî dabeşî fizyolojiya giyayî û lawirî dibin, lê di rastiyê da binemayên fizyolojiyê gelemperî ne û ji bo herduyan wek hev in.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* The Physiological Society
* physiologyINFO.org Girêdana arşîvê 2010-02-02 li ser Wayback Machine public information site sponsored by The American Physiological Society
# Ekolojî

Ekosîstemên cuda yên Erdê
**Ekolojî** yan jî **hawirnasî**, **hevêrzanist** (bi înglîzî: *Ecology*), zanistê lêkolîna li ser berbelavî û mişeyî ya endamwerên jînwer û ka çawa karlihevkirina endawerî digel derdor anko *jîngeha* xwe tesîrê li berbelavî û mişeyî ya wan dikit. Derdora endamwerekî ji keristeyên fizîkî û yên jînewer pêkdihêt. Derdora fizîkî, mirov dikarit navê tevane yê nejînewer lê bikit, hokarên mîna tîrêja rojê, avûhewa anko seqayê û cihniyasiyê vedigirit.

Peyva *ekolojî* cara pêşîn li sala 1866ê ji aliyê biyologên alman Ernst Haeckel ve hat bikaranîn. Peyv ji *οικος* (oikos anko *navmalî*) û *λόγος* (logos anko *znîn*) pêkhatîye. Bi vî awayî, ekolojî lêkolîna navmalî ya xwerist anko siruştî ye. Di zimanê Kurdî da jî peyva *hevêrzanist* ji *hevêr* bi ramana *cihê jîn û jîyarê* û *zanist*î pêkhatîye.

Ev peyv hindek caran bi ramana *derdora xweriskî* an jî derdorparêzîyê dihêt bikaranîn. Ji ber hindê, hindek caran rengdêra *ekolojîk* anko *hevêrzanistiyane* bi ramana dostê derdorê dihêt xebitandin.

### Biyava hevêrzanistî

Hindek caran hevêrzanist wekî tayekê Biyolojiyê dihêt hesibandin. Mumkîn e ko endamwer bi gelek awayan û li gelek astan bihêt ber lêkolînan.
# Xanedana Song

| Xanedana Song |
| --- |
| * Xanedana çînî
* dewleta çînî ya dîrokî
 |
|  |
| Parzemîn | Asya  |
| Paytext | * Bianliang
* Lin'an Prefecture
 |
| Dema avabûnê | * 960
 |
| Dema destpêkirinê | * 960
 |
| Dema bidawîbûnê | * 1279
 |
| Pêk tê ji | * Northern Song dynasty (960–1127)
* Southern Song dynasty (1127–1279)
 |
| Birêvebirin |
|  • Awayê birêvebirinê | Keyîtî  |
| * Later Zhou dynasty
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Xanedana Song** (bi çînî: 宋朝, Sòngcháo) xanedaneke ku di navbera 960-1279an de li Çînê hukumdar bû.

Zhao Kuangyin, generalê Xanedana Dereng ya Zhou, serhildanek li bajarokê Chen Qiao dest pê kir, xwe di 960an de xwe împerator Tai Zu îlan kir, û bingeha xanedana Song saz kir. Bi damezrandina xanedana Song re, serdema "Pênc Xanedan Deh Keyanî" bi dawî bû û dabeşkirina li Çînê bi dawî bû.

Xanedana Song bû du perçe (Xanedana Song ya Bakur, Xanedana Song ya Başûr). Heya ku ew di sala 1279an de ji hêla serhildana Yuan ve hate hilweşandin, bi tevahî 319 sal dom kir.

Xanedana Jin, ku dewleta Lyav di 1125an de hilweşandin, di 1127an de paytexta Sung Kaifeng dagir kir û împerator Hui Song û wêrisê wî Qin Zong revandin. Bi vê yekê, Xanedana Song ya bakur hate hilweşandin. Piştra, Zhao Gou, endamê malbata Song, li Yingtian, paytexta başûr a xanedaniyê (bajarokê Shangqiu îro li parêzgeha Henan) derket ser text û bû împerator Gao Zong.

## Binêre

* Lîsteya Monarşiyên Çînê

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Xanedana Song de hene.
## Çavkanî

*

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya tirkî* pêk tê.*
# Arîstotelês

Arîstotelês

|  |  |
| --- | --- |
| Jidayikbûn | 384 b.z. Stagîra (en) (Chalkidian League (en)) |
| Mirin | 322 b.z. Xalkîs (d) |
| Cihê goristanê | Stagîra (en) |
| Navê rastî | Ἀριστοτέλης |
| Cîwar | Atîna (366-347 b.z.), Asos (en) (347-345 b.z.), Atîna (335-323 b.z.) |
| Perwerde | Akademiya Platonî (en) |
| Pîşe | Fîlozof |
| Bav | Nîkomaxos (en) |
| Xwişk û bira | Arîmnêstê (d) Arîmnêstos (d) |
| Hevjîn | Pîtias (en) |
| Zarok | Nîkomaxos (en) Pîtias (d) |
| Xizm | Nicomachus (d) (descendant) |
| Qadên xebatê | Felsefe, felsefeya xwezayî (en) |
| Tevger | Ekola parîpatetîk (en) |
| Xwendekarê | Platon |
| Bandorbar | Platon, Sokratês, Hêrakleitos, Parmenîdês, Zenonê Eleayî (en), Demokrîtos, Anaximander (en), Epikuros (en), Hîpokratês, Empedoklês |

Bilêvkirin

Xebatên navdar| *Polîtîka* (d) (après 335 b.z.), *Etîka Nîkomaxeia* (d), *Metafîsîka* (d), *Fîsîka* (d), *Organon* |

lewheya yadîgar
**Arîstotelês** (bi yewnaniya kevn: Ἀριστοτέλης, lat. *Aristotélēs*) (jdb. 384 b.z. - m. 322 b.z.) fîlozofê Yewnanistana Kevn bû. Arîstotelês bi Platon re fîlozofê herî mezin û girîng ê cîhana rojava tê qebûlkirin. Li ser fîzîk, helbest, mentiq, polîtîka û biyolojiyê gelek berhemên wî hene.

Arîstotelês di 384an berî zayinê de li Stagîrayê ji dayik bû. Bavê wî Nîkomaxos bijîşkê keyê Makedonyayê Amîntas III bû. Di 17 saliya xwe de ket Akademiya Platonî ya li Atînayê û hetanî Platon mir 20 salan perwerde girt.

## Berhemên wî

#### Mentiq

* Organon (*Hemû nivîsên wî ên li ser mentiqê*)
	+ Kategorî (*Categoriae*)
	+ Li ser Şîroveyê (*De Interpretatione*)
	+ Prîor Analîtîk (*Analytica Priora*)
	+ Posterîor Analîtîk (*Analytica Posteriora*)

#### Berhemên zanyariyê

* Fizîk (Physica)
* Li ser Giyanê (*De Anima*)
* Dîroka Ajalan (*Historia Animalium*)
* Skalasa Peresînê, Pêlekên Peresînê,Rasteka xwezayê (*Scala Naturae*)
* Beşên Ajalan (*De Partibus Animalium*)
* Pêşveçûna Ajalan (*De Incessu Animalium*)
* Tiştên biçûk ên xwezayî (*Parva Naturalia*)
* Tevgera Ajalan (*De Motu Animalium*)
* Çêbûna Ajalan (*De Generatione Animalium*)
* Mekanîk (*Mechanica*)

#### Metafîzîk

* Metafizîk (*or Metaphysica*)

#### Rewişt

* Rewişta Nicomakosê (*Ethica Nicomachea*)
* Rewişta Eudemosê (*Ethica Eudemia*)
* Polîtîka (*Politica*)

#### Estetîk

* Retorîk (*Ars Rhetorica*)
* Poetîka (*Ars Poetica*)

## Girêdanên derve

* Arîstoteles – B.Z. 384-322 Girêdana arşîvê 2016-03-05 li ser Wayback Machine
* Teoriya Madde Û Formê Ya Arîstoteles Girêdana arşîvê 2016-03-05 li ser Wayback Machine
* Felsefeya Zanayiyê ya Arîstoteles - Ji Malpera Felsefevan Girêdana arşîvê 2016-03-05 li ser Wayback Machine
* Felsefeya Exlaqê Ya Arîstoteles - Ji Malpera Felsefevan Girêdana arşîvê 2016-03-14 li ser Wayback Machine

## Çavkanî
# Segmasî

| Segmasî Temporal range: Silurian–Recent
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
 |
| --- |
|  |
| *(Carcharhinus amblyrhynchos)* |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Chordata |
| Bir:
 | Chondrichthyes |
| Binebir:
 | Elasmobranchii |
| Jorekom:
 | **Selachimorpha** |
| Komên Segmasî
 |
|
Carcharhiniformes
Heterodontiformes
Hexanchiformes
Lamniformes
Orectolobiformes
Pristiophoriformes
Squaliformes
Squatiniformes

 |

**Segmasî** an **semasî** (*Selachimorpha*), jorekomek e masiyên hov bi qîqên an qeltaxê kartîlacînosî ku bêtir 470 cureyên wî hene û li deryayên erdê dijî. T.
Ji segmasiyên nas: segmasiyê spiyê mezin, segmasiyê piling, segmasiyê hêşîn, segmasiyê mako û segmasiyê sermîrkut.

## Şayes

## Reftar

## Pêşangeh

* Komek cureyên diranên segmasiyan.
* Segmasiyek mezin(segmasî piling) hatiye seyd kirin.
* *Megalodon*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Selachimorpha, ser Wîkîcureyê.
 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Segmasî de hene

* Shark pictures by Wolfgang Leander
* Shark Diversity by The Smithsonian Institution: Ocean Portal
* Sharks.org.za Girêdana arşîvê 2012-05-10 li ser Wayback Machine A detailed study
* BBC Nature: Girêdana arşîvê 2013-06-27 li ser Wayback Machine Shark news & video clips from BBC programmes past & present
* South African Marine Predator Lab a research institute studying marine top predators
# Teofrastos

| Teofrastos |
| --- |
|  |
|  |
| Navê rastî | Θεόφραστος Ἐρέσιος  |
| Jidayikbûn | n. 371 b.z.  Eresos  |
| Mirin | 287 b.z.  Atîna  |
| Hevwelatî | Atînaya klasîk  |
| Perwerde | * ekola parîpatetîk
 |
| Pîşe | * Fîlozof
* nivîskar
 |
| Xebat | * History of Plants
* On the causes of plants
* Characters
* De sensu
* Metaphysics
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Teofrastos** an jî **Teofrast** (bi yewnaniya kevn: Θεόφραστος, lat. *Theόphrastos*, bi latînî: Theophrastus 370-287) fîlozofekî navdar ê Yewnana kevnare ye. Ew bi xwe riweknas û sîmyagerekî mezin bû.

## Çavkanî
# Guhûşk

Belalûk cureyeke guhûşkê ye, herwiha bo fêkiyên guhûşkan jî ev nav tê bikaranîn
**Guhûşk(Cornus)* navê çîneke riwekên famîleya guhûşkan(Cornaceae) e. Nêzîkî 55 cureyên vê malbatê hene. Di floraya Kurdistanê de çend ji riwekên famîleya guhûşkan tên dîtin.

Helhelok (*Cornus officinalis*)
Şindî yan guhûşka swêdî
Guhûşka kanadayî (*Cornus canadensis*)
Guhûşka kulîlkdar a asyayî (*Cornus kousa*)
## Sîstematîk

* Guhûşkan

(binekom *Cornus*, *Sinocornus*, *Afrocrania*) fêkiyên wan sor, pelên kulîlkên wan zer in

* Belalûk an guhûşka pert (*C. mas* L.), Ji Ewropa heya rojavayê Asyayê
* Helhelok an guhûşka asyayî (*C. officinalis* Siebold & Zucc.), li Çîn, Japon, Korê
* Guhûşka çînî (*C. chinensis* Wangerin), Çîn
* *Cornus eydeana* Q. Y. Xiang & Y. M. Shui, li başûrê Çînê
* *Cornus sessilis* Torr., Kalîforniya
* *Cornus volkensii* Harms, li herêmên tropîk ên rojhilatê Afrîkayê

* Guhûşkên amerîkan

(binekom *Cynoxylon*, *Discocrania*)

* Guhûşka kulîlkdar, belalûka Florîdayê (*C. florida* L.),
* Guhûşka kulîlkdar a Pasîfîkê (*C. nuttallii* Audubon ex Torr. & A. Gray)
* *C. disciflora* Moc. & Sessé ex DC.

* Guhûşkên asyayî

(*Syncarpea*)

* Guhûşka kulîlkdar a asyayî (*C. kousa* F. Buerger ex Hance), Çîn, Japon, Korê
* Belalûka Hîmalayayan (*C. capitata* Wall.)
* Guhûşka Hongkongê (*C. hongkongensis* Hemsl.)
* *C. elliptica* (Pojark.) Q. Y. Xiang &
* *C. multinervosa* (Pojark.) Q. Y. Xiang, Yunnan, Szetschuan

* Guhûşkên darên wan temendirêj in

(*Arctocrania*)

* Şindî yan guhûşka swêdî (*C. suecica* L.)
* Guhûşka kanadayî (*C. canadensis* L.)
* *C. × unalaschkensis* Ledeb.

* Guhûşkên Kraniopsis

* Guhûşka spî (*C. alba* L.)
* Guhûşka pûrtebreşûmî (*C. amomum* Mill.)
* *C. drummondii* C.A. Mey.
* *C. racemosa* Lam.
* Guhûşka sor (*C. sanguinea* L.)
* Guhûşka ebreşûmî (*C. sericea* L.)
* bi qasî 25 cureyên din

* Guhûşkên perestgehan an darbelalûkên mezin

(*Mesomora*)

* Guhûşka pelguherbar (*C. alternifolia* L. f.)
* Guhûşka perestgehan (*C. controversa* Hemsl.)

* *Yinquania*

* *C. oblonga* Wall.
* *C. peruviana* J. F. Macbr.

## Çavkanî

* Chuanzhu Fan, Qiu-Yun Xiang: *Phylogenetic relationships within Cornus (Cornaceae) based on 26S rDNA sequences. Girêdana arşîvê 2010-06-26 li ser Wayback Machine* In: *American Journal of Botany.* Columbus 88. 2001, S.1131–1138. ISSN 0002-9122
* Qiu-Yun Xiang, David E. Boufford: *Cornaceae.* In: *Flora of China* (FOC). Bd 14. Missouri Botanical Garden Press, St. Louis 2005, S.206ff. ISBN 978-1-930723-41-2
* Paul Cappiello, Don Shadow: *Dogwoods.* Timber Press, Portland Or 2005. ISBN 0-88192-679-5

## Girêdanên derve

* Qiu-Yun Xiang: Lêkolîn li ser çîna Cornusê, North Carolina State University Girêdana arşîvê 2010-07-07 li ser Wayback Machine (ne bi kurdî ye)
# Serdema Navîn

Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala 450'î de (nexşe bi îngilîzî ye)
Nexşaya Ewropaya Serdema Navîn di sala 998'an de (nexşe bi îngilîzî ye)
Ewropa di 1470'î de (nexşe bi îngilîzî ye)
**Serdema Navîn** serdemeke dîroka Ewropayê ye ku ji sedsala 5an heta dawiya sedsala 15an berdewam kiriye ku dikare bi serdema piştklasîk a dîroka cîhanî re were berawirdkirin. Ev serdem, ji sê beşên kevneşopî yên dîroka ewropî ya serdema navîn pêk hatiye ku ji serdema kevnar a klasîk, serdema navîn û serdema nûjen pêk tê. Di heman demê de serdema navîn jî di nav xwe de ji serdema navîn a destpêkê, serdema navîn a bilind û ji serdema navîn a dereng pêk tê.

Dîroknasên ewropî dîrokê Ewropayê wiha parve sê serdeman dikin:
Serdema kevnare, ji destpêka mirovahiyê de heta Împeratoriya Romê ya Rojava 476an de dawî dibe diajo. Serdema Navîn dest bi Serdema Kevnare dike û bi vedîtina Krîstofor Kolumbus a Amerîkayê di 1492an re jî dawî dibe. Serdema Nû an jî Serdema Nû jî ji pê Serdema Navîn re dest pê dike û heta îroj dewam dike ye. Ji bo Ewropayê di wê demê Serdema Navîn de di tevliheviyê de bû, Serdema Navîn wek Serdema Tarî ya Ewropayê jî tê navandin.

Di dema Serdema Navîn de Ewropa ji Împeratoriya Romê de bû gelek par û dewletên biçûk ên wek Brîtanya, Fransa (ya frankan), Almanya (ya germanan) û Mecaristan.

Împeratoriya Romê ya Rojhilat bi dûv Împeratoriya Romê ya Rojava dawî dibe re êdî wek Împeratoriya Bîzansê tê navandin. Împeratoriya Bîzansê hin deman gelek lawaz bû jî, ji bo Konstantînopolîs, paytexta Bîzansê, sûrên xwe ya tendurist hebûn heta dawiya Serdema Navîn li piya ma. Ew bi dagirkirina Konstantînopolîsê ya di 1453an de, ji aliyê osmananan ve dawî bû.

Xiristiyanî di wê demê de pêşanî li Romê, ji pê re jî li tevahî Ewropayê belav bû. Lê di sedsala 13'an de wek katolîkên romî û ortodoksên yewnanî bû du paran.

Îslamiyet di Serdema Navîn de derket û vajiya Ewropayê, misilmanan di wê demê de him belavbûna ser xakan, him çandeyî, him aborî dema xweya zêrî dijî dibûn. Afrîka, Asya, Anatoliya, Endulus (nîvgirava Îberî) dest xwe xistî bûn û ji bo dagirkirinê re gefa didana Konstantînopolîs û Ewropayê. Xiristiyanan di wê serdemê de bi pêşenga dêra katolîk ji bo misilmanan ji wan xakan, bi taybetî ji xakên pîroz derxin Seferên xaçperestan derxistin. Ya pêşin di 1095an de, ya paşin jî di 1291an de ji bo Orşelîmê ji misilmanan bistînin neh sefera xaçiyan hat sazkirin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Serdema Navîn de hene.