Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Detektîv

| Detektîv |
| --- |
| * Pîşe
* mirovê aşopî
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Detektîvê aşopî û wêjeyî Sherlock Holmes
**Detektîv** (ji inglîzî *detect* "diyar kirin"), kesa/ê ku li delîlên bûyerekê digerre, nemaze polisên ku li delîlên tawanan digerrin.

## Detektîvên aşopî ên bi nav û deng

* Modesty Blaise
* Sherlock Holmes
* Kosuke Kindaichi
* Hercule Poirot
* Lord Peter Wimsey

## Çavkanî
# GMT

**GMT** (=Greenwich Mean Time [*griniç mîn taym*]) kurtenivîsandina dema Greenwichê ye.

Greenwich taxeke Londonê ye. Ev xêzik ji bo demê wekî bingehîn hatiye pejirandin. Greenwich wekî zeroyê (sifirê) tê girtin ruyê Erdê gorî 24 Katî tê parvekirin.
# EET

**EET** yan jî **dema rojhilata Ewropayê** (bi îngilîzî: *Eastern European Time*) li gorî Greenwichê komeke demê ye.

Welatên ku dikevin vê komê ev in:

* Helsînkî, Fînlenda
* Vilnius, Lîtvanya
* Rîga, Letonya
* Mînsk, Belarûs
* Kîew, Ûkrayna
* Chisinau, Moldawî
* Bûkareşt, Romanya
* Atîna, Yewnanistan
* Stenbol, Tirkiyê
* Amed, Bakurê Kurdistanê
* Qamişlo, Rojavayê Kurdistanê
* Orşelîm, Îsraêl
* Amman, Urdun
* Qahîre, Kiptî (Misir)
* Xartûm, Sûdan
* Kîsanganî, Kongo
* Kîgalî, Rûanda
* Bujumbura, Brondî
* Lûsaka, Zambiya
* Windhuk, Namîbya
* Gaborone, Botswana
* Lilongwe, Malawî
* Maputo, Mozambîk
* Harare, Zîmbabwe
* Kap, Afrîkaya Başûr

## Çavkanî
# BT

**BT(Bagdad Time - Dema Bexdayê)* gorî Greenwichê komeke demê ye.

Hin deverên Kurdistanê jî dikevin vê komê. Bo mînak Kurdistana Başûr, Kurdistana Rojhilat. Bakurê Kurdistanê û Başûrê piçûk dikevin EET'ê.
# Zimanê aymara

| Aymara
 |
| --- |
| Aymar aru
 |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Bolîvya  Perû  Şîle  Arjentîn
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | 2,2 milyon kes
 |
| Malbata zimanî
 | Aymara
* Aymara
 |
| Awayên kevn
 |
| Sîstema nivîsê
 | Latînî
 |
| Rewşa fermî
 |
| Welatên lê zimanê fermî ye
 |  Bolîvya  Perû
 |
| Sazkerên zimên
 |  |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-1
 | ay |
| ISO 639-2
 | aym |
| ISO 639-3
 | aym |
|
Firehbûna zimanê aymara

 |

**Aymara** yan jî **aymarayî** (bi aymara: *Aymar aru*) yek ji zimanên malbata zimanî ya aymarayî ye. Zimanê gelê aymara ye û nemaze li çiyayên Andê yên Bolîvyayê tê xeberdan.

## Du zaraveyên sereke

Du zaraveyên sereke hene ku li gorî SIL International (Ethnologue) wek du zimanên cuda tên hesibandin:

1. Aymaraya navendî, bi koda zimanî *ayr*, li Bolîvya, Perû, Şîle û Arjentînê.
2. Aymaraya başûrî, bi koda zimanî *ayc*, li Perûyê (Titikaka).

## Ferhengoka aymarayî

### Hejmar

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * **maya**, yek
* **paya**, du
* **kimsa**, sê
* **pusi**, çar
* **phisqha**, pênc
 | * **suxta**, şeş
* **paqallqu**, heft
* **kimsaqallqu**, hest
* **llatunka**, neh
* **tunk**, deh
 | * **patunka**, 20
* **kemsatunka**, 30
* **pusitunka**, 40
* **phisqhatunka**, 50
* **suxtatunka payani**, 62
 | * **llatunka llatunkani**, 99
* **pataka**, 100
* **papataka**, 200
* **waranka**, 1000
* **llatunkapatanka llatunktunka llatunkani waranqa**, 999.000
 |

### Hin peyvên din

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * **chacha**, mirov, mêr
* **warmi**, jin
* **tayka**, dayik
* **awki**, bav
* **jilata**, bira
* **kullaka**, xwîşk
* **tunku**, gilgil
* **panqara** , kulîlk
* **mallki**, rehek
* **jamach’i**, çûk
 | * **phisi**, pisik
* **anu**, kûçik
* **p’iqi**, serî
* **lampara** pî
* **kayu**, ling
* **warawara**, stêrk
* **quqa**, dar
* **phaxsi**, heyv
* **inti**, roj
* **ch’ika uma**, ava şîrîn
 | * **kunka**, qirix
* **tiyi**, mixare
* **pichañ**, gezik
* **challwa**, masî
* **achakaja**, alfabe
* **lluqu**, dil
* **laka ch’aka**, diran
* **janq'u**, spî
* **ch'iyara**, reş
* **ch'uxña**, kesk
 |

## Alfabeya aymarayî

|  |
| --- |
|  |
| A | Ä | Ch | Ch' | Chh | I | Ï | J | K | K' | Kh | L | Ll | M | N | Ñ | P | P' | Ph | Q | Q' | Qh | R | S | T | T' | Th | U | Ü | W | X | Y
 |
|  |
| a | ä | ch | ch' | chh | i | ï | j | k | k' | kh | l | ll | m | n | ñ | p | p' | ph | q | q' | qh | r | s | t | t' | th | u | ü | w | x | y
 |

## Çavkanî
# Wîkîpediya

| Wîkîpediya
 |
| --- |
|  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Malper
 | wikipedia.org |
| Ziman
 | Bi 304 zimanan
 |
| Avabûn
 | 15ê kanûna paşîn a 2001ê Bi kurdî: 7ê kanûna paşîn a 2004an
 |
| Xwedî
 | Weqfa Wikimedia
 |
| Dirûşm
 | Ensîklopediya azad
 |
| biguhêre |

**Wîkîpediya** (bi inglîzî: Wikipedia) ensîklopediyeke pirzimanî ya azad e ku ji aliyê civakek dilxwazê wîkîpediyayê ve tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Wîkîpediya di dîrokê de xebata referansê ya herî mezin û herî zêde ye ku li çar aliyên cihanê tê xwendin. Wikipedia di dîrokê de xebata referansê ya herî mezin e û ensîklopediya herî zêde ye ku tê xwendin û bi domdarî di nav deh malperên herî zêde deye ku tê ziyaretkirin ku di tîrmeha sala 2024an de ji aliyê Semrush ve di rêza pêncemîn de û ji hêla Similarweb ve di rêza heftemîn de cih girtiye. Wîkîpediya ji hêla Weqfa Wîkîmedyayê ku rêxistineke ne-qezenc a amerîkî ye tê birêvebirin ku bi piranî ji hêla bexşan ve tê fînansekirin.

Wîkîpediya projeyeke navneteweyî ku niha bi 304 zimanan cihanê têne nivîsandin. Li gorî daneyên sala 2024an Wîkîpediyaya kurdî li gorî zêdebûna gotaran di nav lîsteya sed wîkîpediyayên cîhanê de ye û di rêza 84an de cih digire. Taybetiya vê ensîklopediyê ev e ku her kes dikare her gotarê biguherîne û naverokan li gotaran zêde bike. Her çiqas ji bo bikarhênerekê çalak nav û profîla wî/wê ya ji bo xebatan mihûm be jî lê ji bo guhertina xweqeydkirin li wîkîpediyayê ne pêwîst e. Zêdekirin naverokên gotaran û nivîsandina gotaran bi şêwazek fermî û bi zimanek bêalî têne nivîsandin.

Wîkîpediyaya herî mezin wîkîpediya îngilîzî ye ku tê de ji 7.194.647î zêdetir gotar hene. Di hemû zimanên ku di Wîkîpediyayê de xwedî malper in ji 17.000.000î zêdetir gotar hene.

Logoya Wîkîpediyayê dinyayeke ku ji tîpên alfabeyên cûr bi cûr pêk hatiye. Wekî Wîkîpediya ev dinya jî vekirî ye.

## Wîkîpediyaya kurdî

 *Gotara bingehîn: Wîkîpediyaya kurdî*
Taybetiyeke girîng ya Wîkîpediyaya kurdî ev e ku yekem ensîklopediya bi zimanê kurdî ye ku cara yekemîn e li ser înternetê de ensîklopediyeke bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin. Beşa kurdî ya Wîkîpediya di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de ji aliyê Erdal Ronahî ve hatiye destpêkirin. Li Wîkîpediyaya kurdî ki ji aliyê bikarhênerên çalakên Wîkîpediya kurdî her ku diçe pêşve diçe ku heya niha 91.820 gotarên bi kurdî hatiye nivîsandin.

## Dîrok

Wîkîpediya cara yekem di 15 çileya sala 2001ê de ji aliyê Weqfa Wîkîmedyayê bi zimanê îngilîzî hatiye destpêkirin.

## Lîsans

Naveroka Wîkîpediyayê di bin Lîsansa Belgekirina Azada GNU (GNU Free Documentation License)de tê weşandin. Ev tê wateyê azad e û wê her dem azad bibe. Her kes dikare naveroka Wîkîpediyayê gora keyfa xwe belav bike. Kes nikare Wîkîpediyayê bifroşe an bikire. Naveroka Wîkîpediyayê naveroka azad e. Nivîsbariya Wîkîpediya bi navê MediaWiki jî nivîsbariya azad e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Wîkîpediya de hene
# Sanî

**Sanî** an jî **saniye** yekeyê wextê ye. Kurtenavê saniyê **s** ye.

Saniyek

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 deqe ne.
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 saet in.
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 roj in.

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: sanî** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Deqe (yeke)

Deqe (yeke)
**Deqe** yekê wextê ye.

Deqe

* 60 saniye ne.
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 saet in.
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 roj in.

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: deqe** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Wîkîferheng

| Wîkîferheng
 |
| --- |
|  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Malper
 | ku.wiktionary.org
 |
| Ziman
 | bi 172 zimanan
 |
| Xwedî
 | Weqfa Wikimedia
 |
| Dirûşm
 | Ferhenga azad
 |
| biguhêre |

**Wîkîferheng** ango **Wiktionary** ferhengeke azad e ku tê de peyv bi wate, rêziman û etîmolojiya wan têne şirovekirin. Di ferhengê de wergerên bi zimanên din jî hene. Di beşa kurdî de peyvên kurdî hene, di beşa îngilîzî an giştî de peyvên hemû zimanan hene.

Projeya Wîkîferheng projeya xwişka Wîkîpediyayê ye. Wekî Wîkîpediya, Wîkîferheng jî Wîkiyek e.

## Binihêre

* **Serûpela Wîkîferhengê (kurdî) Wîkîpediya:Ferqên nav Ensîklopedî û Ferhengan
# Dorvegera Dinyayê

Dîmena zivirîna Dinya ku ji aliyê Çavdêriya Avhewayê ya Deep Space ve hatiye kişandin ku meyldariya Dinyayê nîşan dide.
**Dorvegera Dinyayê** tevgereke erdê ye ku bi tevgerîneke prograd (ber bi pêş ve) ber bi rojhilat ve dizivire. Dema ku ji stêrka bakur, ji Polarîsê ve tê temaşekirin dinya berevajiya hêla saetê li dora xwe digere ku bi vê awayê şev roj a li ser rûyê dinyayê pêk tê.

Cemsera Bakur ku wekê cemsera bakur a erdnîgarî an cemsera bakur a bejahî jî tê zanîn, xaleke li nîvkada bakur e ku rêça zivirîna Dinyayê bi derbasbûnên wê re digihêje hev. Ev xal ji cemsera bakur a manyetîk a dinyayê cuda ye. Cemsera başûr xaleke din e ku xêza zivirîna Erdê li ser rûyê wê digîhîjîn hev, li Antarktîkayê ye.

Dinya li gorî Rojê bi qasî her 24 saetan carekê û li gorî stêrkên din ên dûr jî her 23 saet, 56 xulek û 4 çirke carekê dorvegereke xwe temam dike. Zivirîna erdê bi demê re hinekî hêdî bûye ku ji ber vê yekê rojek li gorî demên berê de kurttir bûye. Ev bûyer ji ber bandora kêş û vekêşê Heyvê ya li ser zivirîna dinyayê qewimiye. Saetên atomî nîşan didin ku roja îro bi qasî 1,7 milîçirkeyan ji roja sedsalek berê dirêjtir e û ev yek hêdî hêdî rêjeya ku UTC êdî bi çirkeyên tê sererastkirin zêde dike. Analîza tomarên astronomîkî yên dîrokî nîşan dide ku dirêjahiya rojê ji sedsala 8an berî zayînê û pê ve bi qasî 2,3 milîçirkeyan di her sedsalekê de zêde bûye.

Zanyaran ragihandiye ku dinya di dehsalên berê de bi berdewamî ji 86,400 saniyeyan hêdîtir zivirîye û di sala 2020an de dest bi zivirîneke zûtir kiriye. Di 29ê hezîrana 2022an de rekoreke nû bi temamkirina zivirîna dinyayê di 1,59 milîçirkeyên de di bin 24 saetan de hatiye şikandin. Ji ber vê meylê, endezyarên li çaraliyê cîhanê li ser "çirkeyên zêde yên neyînî" û pîvanên din ên pîvandina demê nîqaş dikin.

Tê texmînkirin ku ev zêdebûna lezê ji ber tevgera tevlihev a navika helandî ya dinyayê û tevgerên tevlêhev ên okyanûsan û atmosferê ye ku di nav de bandora cismên ezmanî yên wekê Heyvê û guherîna avhewayê ku dibe sedema helandina qeşaya li cemserên êrdê û hinek faktorên din hene.

## Çavkanî
# Jiyan

| Jiyan
 |
| --- |
|  |
| Dabeşandina zanistî
 |
|  |
| taksonek nenaskirî ye (fix):
 | Jiyan
 |
| Domains, supergroups and other
 |
|
Life on Earth:

* Bi Xane Jiyan(Şane)
	+ Arkeya
	+ Bakterî
	+ Eukaryot
		- Amorphea (including animals and fungi)
		- CRuMs
		- Discoba
		- Metamonada
		- Malawimonadida
		- Ancyromonadida
		- Hemimastigophora
		- Provora
		- Diaphoretickes
			* Archaeplastida (including plants)
			* Cryptista
			* Haptista
			* TSAR?
				+ Telonemia
				+ SAR
					- Stramenopiles
					- Alveolata
					- Rhizaria
	+ *Parakaryon* (*incertae sedis*)
		- *Parakaryon myojinensis*
* Non-cellular life
	+ Viruses
 |

**Jiyan**, **jîn** an jî **heyat**, rewşa ruhberiyê ya ku bi mirinê diqede. Wekî riwekan, heywanan, karokan, protîsan, arckeayan û bakteriyan çeşît bi çêşît teşeyê jîyana hene. Bîyolojî, beşek zanyariyê jiyanê lêkolîn dike. Gen yekeyê rakendî ye, lê şane rakendî ye binyatî û erkî ye. Du cureyên şaneyan hene; prokyaryotî û eukaryotî. Her du jî ji sîtoplazmaya ku bi parzûnekê hatiye dorpêçkirin pêk tên û gelek biyomolekulên wekî proteîn û asîdên nukleîk dihewînin.

## Çavkanî

### Not

### Jêder
# Salnameya rojê

**Salnameya Rojê** gorî tevgera dinêyê dor roj re tê hejmartin. Ji bo salnameyên roj gorî salnameyên hîvê hîn rind bi salê rastî va hev digire, êdî li welatan bi piranî salnameyê roj tê bikaranîn. Di salnameyên hîvê de demsal û meh sal bi sal di demaka din de tê dijîn, lê salnameyên roj de ew tim di demakê de tê dijîn.

Erd tevgerê xweya dor roj re di 365,2422 rojan de xelas dike. Salên roj jî gorî vê tê hejmartin. Yanê ji bo ku demsalên salê tim werine hevşêwe demê, divê ku salên salnameyên roj 365,2422 rojan bajon. Ji bo ku Salnameya Julian şuna 365,2422 rojan 365,25 dajot di 128 salan de rojak şaşî dikir. Li sedsala 16'an de êdî wiqas mezin bû ku bihar şuna 21'ê adarê di 11'ê adarê de dest pê dikir. Ji bo vê çewtiyê serast bike papa Gregor XIII ew salnameya hinek hat guhertin kirin da û ew çerxa, salnameya bi navê xwe, salnameya gregorian kir. Salnameya îroj li welatên cîhanê nêzî bi tunî tê bikaranîn salnameya gregorian e.

Li berê Salnameya Julian re Misiran, Persan û Mayayan jî hin cûren Salnameya Rojê bikranî bûn.

## Bibîne

* Salnameya Hîvê
# Demsal

**Demsal**, beşeke ji çar beşên salê ye. Li Kurdistanê salek ji çar demsalan pêk tê. Navên van demsalan jî bihar, havîn, payîz û zivistan in.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Demsal de hene.
# Salnameya heyvê

**Salnameya heyvê** ew salnameyên ku li gorî heyvê tên hejmartin.

Salên heyvê ji mehên heyvê yên ji bo tevgerê heyvê yê dor dinê re de pêk tên. Salek 12 an jî 13 mehan û 354 an 355 rojan diajo. Di navbera salên heyvê û salên rojê de 10-12 rojan ciyawazî heye.

Heyv dor dinê re dizivire û vê tevgerê xwe navbera 29,27 û 29,83 rojan de temam dike. Ji bo vê sedemê mehên salnamayên heyve ji 30 an jî 29 rojan de pê tên. Salnameya Hicrî û salnameya di împeratoriya Romê bêr salnameya julianî dihat bikaranîn salnameya heyvê bû.

Di salnameyê heyvê de mehek pê heyvik hat dîn şûnda dest pê dike.