Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wext

**Wext**, **dem**, **zeman** yan jî **çax** tiştekî ku hercar dewam dike û pêş de diçe ye. Di wext de tişt diqewimin û ew tişt nikarin werin vegerandin.

## Paşeroj û pêşeroj di kurmancî de

Di hinek devokên kurmancî de paşeroj tê mana wextê derbasbûyî yanî bihûrtî û pêşeroj wextê ko hê nehatiye.

Di hinek devokên dî de, paşeroj wextê ko hê nehatiye ye û pêşeroj wextê derbasbûyî ye.

## Hesabkirin

Saniye yekeya bingehî ya sîstema SIyê ye. Deqekek 60 saniye dirêj e û saetek 60 deqe yan jî 3600 saniye dirêj e.

Roj axleb 24 saet yanî 86400 saniye ne lê carna ji bonî rastiya jimartinê bimîne, saniyekek lê tê zêdekirin.

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka vê guhertoya gotara wekhev a *Wîkîpediyaya îngilîzî* pêk tê.* *(bi hin lêzêdekirin)*
# Saet (yeke)

Saeta dîwara
**Saet** yekê wextê yan demê ye. Kurtenavê saetê **h** ye. Ji bonî tiştê ku saetê dijimêre û şanî dike re jî saet tê gotin.

Saet an kronometre ya ku demê dipîve û nîşan dide, yek ji kevintirîn îcadên mirovî ye. Ew dihêle ku meriv navberên demê bipîve, ên ku ji yekîneyên xwezayî wek roj, meh û salê kurttir in. Amûrên ku li ser gelek pêvajoyên fîzîkî dixebitin bi hezarsalan hatine bikar anîn.

Dîroka îcadên saetê digihêjin dema Sumer û Misira kevnare. Nêzîkî 3000 B.Z., van şaristaniyan saetên tavê bi rêya siya çokên sade bikar dianîn. Ew saetên tavê li Çînê jî di dema 2400 BZê de dihatin bikar anîn. Yûnanan paşê ji vê amûrê re digotin "Gnomon".

Hin pêşiyên saeta nûjen wekî "saet" werin hesibandin, her çiqas li ser bingeha tevgerê di xwezayê de bin jî. Saeta tavê bi nîşandana pozîsyona sîwanek li ser rûyek guncan, demjimêrê nîşan dide. Saeta avê, digel saeta rojê, belkî amûrên herî kevn ên pîvandina demê ne. Pêşveçûnek mezin bi îcadkirina demjimêran pêk hat, gava ku li dora sala 1300an li Ewropayê yekem demjimêrên mekanîkî hatin çêkirin.

## Agahiyên teknîkî

Saetek

* 3.600 sanî ne.
* 60 deqe ne.
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 roj in.

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: saet** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
## Çavkanî
# Fîlm

*Hespekî ku bi çargavî dibeze* 16 wêneyên li dû hev û zindî ne di sala 1887-an de ji aliyê Eadweard Muybridge ve hate çêkirin
Wêneyek ji fîlmê Georges Méliès yê bi navê *Le Voyage dans la Lune* (1902)
**Fîlm** an jî "'**Niwênt**"' , ji teknîka tomarkirina wêneyên bi liv (tevger, hereket) û dengpêvekirina wan pêk tê. Di sînemayê de bingeha xebatê digire. Di serdema nû de teknîkên fîlm û fîlmkişandinê, anîmasyon hwd gelek bipêşketine.

## Dîroka niwênt

Bihereketkirina wêneyên du ber di sala 1860'î de gengaz dibe. Alaveke hate çêkirin ku tenê dema mirov wekî dûrbînê lê binêriya dikaribû temaşebike. Bi gelek ceribandinan di sala 1880'î de bingeha teknîka îro hate avêtin. Fîlmê bi naverok ê yekê *Le Voyage dans la Lune* (Rêwîtiya heyvê) bi heman teknîkê di sala 1902'î de ji aliyê Georges Méliès ve hate çêkirin.

## Gotarên têkildar

* Anîmasyon
* Sînema (Kîno)
* Afîşên sînemayê
* Hollywood
* Fîlmên Kurdî
# Zimanê korêyî

**Zimanê Korêyî** (한국어/조선말) zimanê fermî yê Komara Korêyê û Komara Gelêrî ya Demokratîk a Korêyê ye. Bi giştî nêzî 80 milyon kesan li cîhanê bi vî zimanî diaxivin.

Zimanzanistvan di diyarkirina riha zimanê Korêyî da negehiştine ti lihevhatinan. Hindek bawerin ko ev ziman ji zimanên Altayî ye û hidikek jî dibêjin ko zimanekê xweser e. Ev ziman zimanekê pevgirêdayî (agglutinative) e.

Elfûbêya Korêyî ko bi navê Hangulê dihêt niyasîn di gotareka dî da hatîye behskirin.

## Navkirin

Zimanê Korêyî gelek nav hene. Li Korêya Bakur û istana Yanbiyana Çînê dibêjin *Çosonmal* (조선말) an bi awayekê gelek fermîtir: *Çosono* (조선어).
Li Korêya Başur piranî ya xelkî dibêjin zimanê Korêyî *Hangungmal* (한국말), an gelek fermîtir: *Hangugu* (한국어) an *Gugo* (국어). Di axivtina xelkî da hidek caran dibêjin zimanê xwe *Ûrîmal* (우리말) anko *Zimanê Me*.

Li alîyekê dî, xelkên Korêyî yên ko li Sîberyayê dijîn dibêjin xwe Koryo-saram anko *Goryoîn* û dibêjin zimanê xwe jî *Goryoînmal*.

## Sinfandina Zimanê Korêyî û Zimanên Xizim

Hindek zimanzanistvan zimanê Korêyî zimanekê tek û tenê dibînin ko çi zimanên dî wekî wî nîne.

Piştî belavbîna gotara *Ramstedt*î li sala 1926ê, gelek zimanzanistvan gehiştin wê baweriyê ko zimanê Korêyî zimanek ji malbata zimanên Altayî an nêzîkî zimanekê *Pêş-Altayî* ye. Zimanê Korêyî gelek saloxetên hevpişik digel zimanên Altayî hene. Korêyî li hindek zimanên Tirkî gelek nêzîk e.

Hindek lêkolan wekhevî dinavbera Korêyî û zimanê Japonî da dîtine. Hidek ji wan berdanaye (proposed) ko ev herdu ziman wekî zimanên malbata Altayî an zimanekê cida yê girêdayî hev bin.
# Zimanê rûsî

| Rûsî
 |
| --- |
| русский язык (*russkij jazyk*)
 |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Rûsya
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | 150 milyon (2012)
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Balto-Slavî
	+ Slavî
		- Slaviya rojhilatî
			* Rûsî
 |
| Awayên kevn
 |
| Sîstema nivîsê
 | Alfabeya kîrîlî
 |
| Rewşa fermî
 |
| Welatên lê zimanê fermî ye
 | Rûsya, Rûsyaya Sipî, Qazakistan, Qirgizistan, Yekîtiya Navnetewan
 |
| Sazkerên zimên
 | Akademiya Zanistan ya Rûsya
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-1
 | ru |
| ISO 639-2
 | rus |
| ISO 639-3
 | rus |

**Zimanê rûsî** an jî **zimanê ûrisî** li gel belarûskî û ûkraynî yek ji zimanên malbata zimanên slavî yên rojhilatî ye. Herî zêde li Rûsya, Belarûs û Ûkraynayê tê axaftin. Her wiha li dewletên wek Kazaxistan, Kirgizistan, Estonya ku ji dewletên ku ji Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst veqetîyayî ne, hîn jî berbelav e.

## Nêzîkatîya bi kurdî re

Ji ber ku her du jî ji malbata zimanên hind û ewropî ne, di navbera kurdî û rûskî de gellek peyvên ku dişibin hev hene. Ev şibîn zêdetir li zaravaya dimilkî têne dîtin.

| Rûskî
 | Kurmancî
 | Zazakî
 |
| --- | --- | --- |
| врать (Vrat')
 | Virrkirin (derew)
 | Zurr Kerden
 |
| умира́ть (Umirat')
 | Mirin
 | Merden
 |
| ви́деть (Vîdît')
 | Dîtin
 | Vînayen / Dînayen
 |
| зима (Zîma)
 | Zivistan
 | Zimistan
 |
| весна (Vêsna)
 | Bihar
 | Wisar
 |

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Zimanê rûsî de hene.
# Zimanê taylendî

| Taylendî, taylendiya navîn
 |
| --- |
| ภาษาไทย
 |
| Welatên lê tê axaftin
 | Taylenda
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | 20,421,280 (2000)
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên Tay-Kaday
* Zimanê Tay
	+ zimanê Tay yên başûrê rojava
		- Taylendî
			* Taylendî, taylendiya navîn
 |
| Awayên kevn
 |
| Rewşa fermî
 |
| Welatên lê zimanê fermî ye
 |  Taylenda
 |
| Sazkerên zimên
 |  |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-1
 | th |
| ISO 639-2
 | tha |
| ISO 639-3
 | tha |

**Zimanê taylendî** (ภาษาไทย: *phasa tai*, *p̣hās̄ʹāthịy*) zîmanê fermî ya Taylendayê ye.

## Çavkanî