Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Taksonomî (biyolojî)

Dabeşandina biyolojîk
**Taksonomî** (ji zimanê grekî: τάξις, *taksis* bi wateya "pergal, sazûman" û νόμος, *nomos*, "qanûn, zanistî") navlêdana organîzmayên jîndar bi awayekî zanistî ye.

## Taksonomiya lawirnasî û riweknasiyê

* Cîhan (*Regnum*)
	+ Binecîhan an jêrecîhan (*Subregnum*)
	+ Bir (*Divisio*) / Filûm (*Phylum*)
	+ Binebir an jêrebir (*Subdivisio*) / Binefilûm (*Subphylum*)
		- Sereçîn an joreçîn (*Suprerclassis*)
		- Çîn (*Classis*)
		- Bineçîn an jêreçîn (*Infraclassis*)
			* Serekom an jorekom (*Superordo*)
			* Kom (*Ordo*)
			* Binekom an jêrekom (*Infraordo*)
				+ Serefamîle an jorefamîle (*Superfamilia*)
				+ Famîle (*Familia*)
				+ Binefamîle an jêrefamîle (*Subfamilia*)
					- Êl (*Tribus*)
					- Bine-êl an jêre-êl (*Subtribus*)
					- Cins (*Genus*)
					- Binecins an jêrecins (*Subgenus*)
						* Parve an seksiyon (*Sectio*)
						* Bineparve an bineseksiyon (*Subsectio*)
							+ Rêze (*Series*)
							+ Binerêze (*Subseries*)
								- Cure (*Species*)
								- Binecure an jêrecure (*Subspecies*)
									* Varyete (*Varietas*)
									* Binevaryete (*Subvarietas*)
										+ Dirûv (*Forma*)
										+ Binedirûv (*Subforma*)

## Paşpirtikên taksonomîk

| **Takson** | **Riwek** | **Kefzer** | **Kuvark** | **Ajal** |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Bir/fîlûm/beş | -phyta | -phyta | -mycota
 |
| Binebir/binefîlum/jêrebir | -phytina | -phytina | -mycotina
 |
| Çîn | -opsida | -phyceae | -mycetes
 |
| Bineçîn | -idae | -phycidae | -mycetidae
 |
| Kom/deste | -ales | -ales | -ales
 |
| Binekom/jêrekom | -ineae | -ineae | -ineae
 |
| Serekom/jorekom | -acea | -acea | -acea | -oidea
 |
| Famîle | -aceae | -aceae | -aceae | -idae
 |
| Binefamîle/jêrefamîle | -oideae | -oideae | -oideae | -inae
 |
| Êl | -eae | -eae | -eae | -ini
 |
| Bineêl/jêreêl | -inae | -inae | -inae | -ina
 |
| Cins/genus
 |
| Cure
 |
| Binecins/jêrecins
 |

## Herwiha binêre

* Dabeşandina biyolojîk

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* What is taxonomy? at the *Natural History Museum London*
* What is taxonomy? Girêdana arşîvê 2016-06-10 li ser Wayback Machine at the *European Distributed Institute of Taxonomy*
* Taxonomy related articles at *The Guardian*
* Taxonomy at NCBI the *National Center for Biotechnology Information*
* Taxonomy at UniProt the *Universal Protein Resource*
* ITIS the *Integrated Taxonomic Information System*
* GTI the *Global Taxonomic Initiative*
* TRIN Girêdana arşîvê 2011-12-10 li ser Wayback Machine the *Taxonomy Research & Information Network*
* CETaF the *Consortium of European Taxonomic Facilities*
* Wikispecies *free species directory'*
# Riwek

| Riwek
 |
| --- |
|  |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Sercîhan:
 | Eukaryota |
| (ne aşkera ye):
 | Archaeplastida |
| Cîhan:
 | **Plantaesensu* Copeland, 1956 |
| Divisions
 |
| * †**Nematophytes** (?)
* **Chlorophyta**
	+ Palmophyllales
	+ Prasinophyceae
	+ Nephroselmidophyceae
	+ Pseudoscourfieldiales
	+ Pyramimonadophyceae
	+ Mamiellophyceae
	+ Scourfieldiales
	+ Pedinophyceae
	+ Chlorodendrophyceae
	+ Trebouxiophyceae
	+ Ulvophyceae
	+ Chlorophyceae
* **Streptophyta** s.l.
	+ Chlorokybophyta
	+ Mesostigmatophyta
	+ Klebsormidiophyta
	+ Charophyta (stoneworts)
	+ Chaetosphaeridiales
	+ Coleochaetophyta
	+ Zygnematophyta
	+ Embryophyta (land plants)
 |
| Hevwate
 |
| * Viridiplantae Cavalier-Smith 1981
* Chlorobionta Jeffrey 1982, emend. Bremer 1985, emend. Lewis and McCourt 2004
* Chlorobiota Kenrick and Crane 1997
* Chloroplastida Adl et al., 2005
* Phyta Barkley 1939 emed. Holt & Uidica 2007
* Cormophyta Endlicher, 1836
* Cormobionta Rothmaler, 1948
* Euplanta Barkley, 1949
* Telomobionta Takhtajan, 1964
* Embryobionta Cronquist et al., 1966
* Metaphyta Whittaker, 1969
 |

**Gil û giya** (bi latînî *Plantae*), navê cîhana botanîk a riwekan e. Di zimanê Kurdî de hemû riwek di bin dar û ber û gil û gîhayan da tên hesibandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Riwekên Goştxwer Girêdana arşîvê 2012-03-04 li ser Wayback Machine
# Riwekên tovdar

| Riwekên tovdar an bitov
 |
| --- |
|  |
| *Welwitschia mirabilis*, ji gnetofitan e
 |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Plantae |
| Beşên riwekên tovdar
 |
| * Pinophyta - Pînofit
* Cycadophyta - Sikadofit
* Ginkgophyta - Gînkgo
* Gnetophyta - Gnetofit
* Magnoliophyta - Riwekên kulîlkdar
 |

**Riwekên tovdar** an jî **riwekên bitov** (*Spermatophyta*, ji peyva grekî Σπερματόφυτα) navê riwekên ku tov çêdikin. Mirov jê re fanerogam jî dibêje. Di pênc beşan de tên parvekirin: pînofit, sikadofit, gînkgo, gnetofit û beşa mezin a riwekên kulîlkdar.

## Dabeşandina klasîk a riwekên tovdar

* Bira riwekên tovdar (*Spermatophyta*)
	+ Binebira *Gymnospermae*
		- Çîna *Cycadatae*
		- Çîna *Ginkgoatae*

### Çîna *Coniferae* an jî *Pinophyta*

#### Koma darên pelstrî û bigûzik (*Pinales*)

* + - * + Famîleya araukariyayan (*Araucariaceae*)

##### Famîleya kacan (*Pinaceae*)

* + - * + - Kac an darûk (*Pinus*)
					- (*Picea*)
					- Koknar an pelk (*Abies*)
					- (*Larix*)
					- Dara erz, erz, serwîzad (*Cedrus*)
					- (*Tsuga*)
					- (*Pseudotsuga*)
				+ Famîleya darên hûr (*Taxodiaceae*)

##### Famîleya serwiyan (*Cupressacea*)

* + - * + - Merx, hevrêz (*Juniperus*)
					- Thuya (*Thuja*, *Platycladus*)
					- Serwî, dara selwê (*Cupressus*)

* + - * Koma *Taxales*

### Çîna *Gnetatae*

* + Binebira *Angiospermae*
		- * Koma *Magnoliales*
			* Koma *Ranunculales*
			* Koma *Piperales*

[...]

#### Koma *Fagales*

##### Famîleya xûseyan

* + - * + - Dara sor (*Alnus*)
					- Gurgan (*Carpinus*)
					- Darxûse (*Betula*)

##### Famîleya narewanan

* + - * + - Dara narewanê (*Fagus*)
					- Şahbelot, kestane (*Castanea*)
					- (*Quercus*)
						* Darberû (*Q. aegilops*)
						* Mazî (*Q. infectoria*)
						* Dîndar (*Q. libani*)
						* Daresor (*Q. marcanthera*)

[...]

#### Koma *Urticales*

##### Famîleya bizuyan (*Ulmaceae*)

* + - * + - Bizû, bizî (*Ulmus*)

##### Famîleya tuyan (*Moraceae*)

* + - * + - Hêjîr (*Ficus*)
					- Dartû (*Morus*)

[...]
# Liliopsida

Pîvokên biharê (*Crocus vernus* subsp. *albiflorus*)
**Yekqalikan** (Liliopsida, Monocotyledonae) navê qismekê komên riwekan e, li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida, berê Angiosperma yan Magnoliophyta) tê hejmartin. Monocotyledonae bi grekî tê wateya yekqalik, yekqemûşk, lewra tovên van riwekan tenê qalikekê dihewînin.

Pirranî riwekên salane ne, kulîlk in. Di vê qismê riwekan de nêzîkî 60.000 riwek hene. Li Kurdistanê bi sedan riwekên vê qismê nebatê diçên.

## Sîstematîk

Ev komên riwekan li ser yekqalikan tên hejmartin:

* Acorales
	+ Acoraceae
* Alismatales
	+ Alismataceae (tevlî Limnocharitaceae)
	+ Aponogetonaceae
	+ Araceae
	+ Butomaceae
	+ Cymodoceaceae
	+ Hydrocharitaceae
	+ Juncaginaceae
	+ Posidoniaceae
	+ Potamogetonaceae
	+ Ruppiaceae
	+ Scheuchzeriaceae
	+ Tofieldiaceae
	+ Zosteraceae
* Petrosaviales
	+ Petrosaviaceae
* Dioscoreales
	+ Burmanniaceae
	+ Dioscoreaceae
	+ Nartheciaceae
* Pandanales
	+ Cyclanthaceae
	+ Pandanaceae
	+ Stemonaceae
	+ Triuridaceae
	+ Velloziaceae
* Liliales
	+ Alstroemeriaceae (tevlî Luzuriagaceae)
	+ Campynemataceae
	+ Colchicaceae
	+ Corsiaceae
	+ Liliaceae
	+ Melanthiaceae
	+ Petermanniaceae
	+ Philesiaceae
	+ Rhipogonaceae
	+ Smilacaceae
* Asparagales
	+ Amaryllidaceae (tevlî Agapanthaceae, Alliaceae)
	+ Asparagaceae (tevlî Agavaceae, Aphyllanthaceae, Hesperocallidaceae, Hyacinthaceae, Laxmanniaceae, Ruscaceae, Themidaceae)
	+ Asteliaceae
	+ Blandfordiaceae
	+ Boryaceae
	+ Doryanthaceae
	+ Hypoxidaceae
	+ Iridaceae
	+ Ixioliriaceae
	+ Lanariaceae
	+ Orchidaceae
	+ Tecophilaeaceae
	+ Xanthorrhoeaceae (tevlî Asphodelaceae, Hemerocallidaceae)
	+ Xeronemataceae

* Commeliniden
	+ Dasypogonaceae
	+ Arecales
	+ Commelinales
	+ Poales
	+ Zingiberales

## Wêje

* Systematische Botanik, Dahlgren et.al., Springer Verlag, 1987
* Botanische Bestimmungsübungen, Stützel 1. Aufl., Verlag Eugen Ulmer (UTB), Stuttgart, 2002 ISBN 3-8252-8220-1 (almanî)
* Tree of Life web project (ToL), bi îngilîzî Girêdana arşîvê 2012-09-23 li ser Wayback Machine
* Botanik Online (Online-Lehrbuch der Universität Hamburg) Girêdana arşîvê 2014-07-31 li ser Wayback Machine (almanî)
# Koma çavmarkan

*Agapanthus africanus*, Kulîlka wê. Agapanthaceae.
*Xanthorrhoea preissii* Darçîmen (Xanthorrhoeaceae).
**Koma çavmarkan** (Asparagales) komeke riwekan e, li ser yekqalikan tê hejmartin. 14 famîleyên riwekan di vê komê de cih digirin. Pirraniya riwekên wê bo baxçevaniyê tên çandin. Hin jî tên xwarin. Bo mînak çavmark, sîr, pirasa, pîvaz.

## Famîleyên vê komê

* Famîleya nêrgizan (Amaryllidaceae, bi tevî cinsê sosinên zêr û ziber (Agapanthoideae) û Famîleya sîr û pîvazan)
* Famîleya çavmarkan (Asparagaceae, bi tevî famîleya simbilan, jêrefamîleya Laxmanniaceae, jêrefamîleya havlêkan am saqola, siqavîlan (geziya stûr, geziya rêxê) (Nolinoideae) û Themidaceae)
* Asteliaceae
* Blandfordiaceae
* Boryaceae
* Cinsê Gulriman, carnan wekî famîle jî tê binavkirin Doryanthaceae
* Famîleya çokdaniyan (Hypoxidaceae)
* Famîleya sosinan (Iridaceae)
* Cinsê sosina aysbergê (Ixioliriaceae
* Tekane cure **Lanaria plumosa** ya cinsê **Lanaria** ya Lanariaceae
* Famîleya orkîdeyan an famîleya sehleban (Orchidaceae)
* Tecophilaeaceae
* Famîleya darçîmenan (Xanthorrhoeaceae, tevlî jêrefamîleya Asphodeloideae û jêrekoma gihatavan (Hemerocallidoideae)
* Xeronemataceae

## Çavkanî

* Koma çavmarkan, Asparagales di APWebsite. (îngl.)
* *Asparagales.* Di: Andreas Bresinsky, Christian Körner, Joachim W. Kadereit, Gunther Neuhaus, Uwe Sonnewald: *Strasburger – Lehrbuch der Botanik.* Begründet von E. Strasburger. 36. Auflage. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2008, ISBN 978-3-8274-1455-7, S. 856–860. (almanî)
* Douglas E. Soltis, Pamela E. Soltis, Peter K. Endress, Mark W. Chase: *Asparagales.* In: *Phylogeny and evolution of angiosperms.* Sunderland, Sinauer Associates, 2005, S. 104–109.
* D. J. Bogler, J. C. Pires, J. Francisco-Ortega: *Phylogeny of Agavaceae based on ndhF, rbcL, and ITS sequences: Implications of molecular data for classification.* In: J. T. Columbus, E. A. Friar, J. M. Porter, L. M. Prince, M. G. Simpson (Hrsg.): *Monocots: Comparative Biology and Evolution. Excluding Poales.* In: *Aliso.* 22, 2006, S. 313–328.
* J. C. Pires, I. J. Maureira, J. P. Rebman, G. A. Salazar, L. I. Cabrera, M. F. Fay, M. W. Chase: *Molecular data confirm the phylogenetic placement of the enigmatic Hesperocallis (Hesperocallidaceae) with Agave.* In: *Madroño.* 51, 2004, S. 307–311.
* Mark W. Chase, Douglas E. Soltis, Pamela E. Soltis, P. J. Rudall, M. F. Fay, W. H. Hahn, S. Sullivan, J. Joseph, M. Molvray, P. J. Kores, T. J. Givnish, K. J. Sytsma, J. C. Pires: *Higher-level systematics of the monocotyledons: An assessment of current knowledge and a new classification.* In: K. L. Wilson, D. A. Morrison (weşan.): *Monocots: Systematics and evolution.* 2000, r. 3–16.

## Girêdanên derve
# Carl von Linné

| Carl von Linné |
| --- |
| Carl von Linné, wêneyeke hunermendê Alexander Roslin |
|  |
| Jidayikbûn | Carl Nilsson Linnaeus  23 gulan 1707  Råshult  |
| Mirin | 10 kanûna paşîn 1778  Linnaeus Hammarby  |
| Cihê goristanê | katedrala Uppsalayê  |
| Hevwelatî |  Swêdî |
| Perwerde | * Zanîngeha Harderwijkê (1735–1735)
* Zanîngeha Lundê (1727–)
* Zanîngeha Uppsalayê (1728–)
 |
| Pîşe | * Riweknas
* bijîşk
* biyolog
* ornithologist
* siruştnas
* mineralogist
* scientific collector
 |
| Xebat | * Systema Naturae
* Species Plantarum
* Genera Plantarum
* Fundamenta Botanica
* Critica Botanica
 |
| Hevjîn | * Sara Elisabeth Moraea
 |
| Zarok | * Carl Linnaeus the Younger
* Elisabeth Christina von Linné
* Lovisa von Linné
* Sara Christina von Linné
 |
| Dê û bav | * Nils Ingemarsson Linnaeus  (bav)
* Christina Brodersonia  (dê)
 |
| Malbat | malbata Linné  |
| Xelat | * Knight of the Order of the Polar Star (1753)
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Carl von Linné** (Carl Linaeus, Carolus Linnaeus) [bilêvkin: Karl fon Linê] (jdb. 1707 − m.1778), zanistyar, siruştnas, ajelnas û giyanasê swêdî ye ku bingehên rêzdanê zanistî yan zanista taksonomiya biyolojiyê daniye. Di sala 1735an di pirtûka xwe bi navê *Systema Naturae* ku tê de der dorî 4.400 cure ji canewer an ajalan rêzkiriye û der dorî 7.700 cure ji giyanan rêz daye.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Carl von Linné de hene.
# Famîleya sîr û pîvazan

Pirasaya kelemkî (*Allium oleraceum*) û li rastê Pirasaya zer (*Allium flavum*)
Pîvaza hirçê, sîra bejî (*Allium ursinum*) kulîlk vedaye
solyasik
**Famîleya sîr û pîvazan(Allioideae)* famîleyeke riwekan e, binekomeke Alliaceae ye di desteya Asparagales de cih digire. Di desteya Asparagales de, Amaryllidaceae û Agapanthaceae jî cih digirin ku lêzimên vê malbatê ne.

Riwekên pirrsalane ne. Endamên vê malbatê yên wekî sîr, pîvaz, sîrim, solyasik, pirasa xwarbar in, di pêjgeha kurd de herwiha cihê xwe digirin.

## Sîstematîk

Binekoma Allioideae ji 3 şax, 15 (heya 30) çîn û nêzîkî 800 cureyam pêk tê:

* Şaxa Allieae Dum.: Tenê cureyek:
	+ Allium (*Allium* L.): (inklusive *Caloscordum* Herb., *Milula* Prain, *Nectaroscordum* Lindl.) Bi qasî 260 heya 780 cureyan, bi taybetî li nîvkada bakur.

* Şaxa Tulbaghieae Endl. ex Meisn. (Syn.: Tulbaghioideae M.F.Fay & M.W.Chase, Tulbaghiaceae Salisbury): Pirranî bi kok in. Tenê çînek:
	+ *Tulbaghia* L.: Nêzîkî 22 cureyan.

* Şaxa Gilliesieae (Syn.: Gillesiaceae Lindl., Gilliesioideae Arnott, Ipheieae): 13 çîn û dora 80 cure:
	+ *Ancrumia* Harv. ex Baker (carnan di bin *Solaria* de): Tekane cure:
	+ *Ancrumia cuspidata* Harv. ex Baker
	+ *Erinna* Phil. (carnan li ser *Leucocoryne* tê hejmartin): Yek cureyek:
		- *Erinna gilliesioides* Phil.
	+ *Gethyum* Phil.: 2 cure.
	+ *Gilliesia* Lindl.: 6 cure.
	+ Gulstêr (*Ipheion*) Raf. (carnan li ser *Tristagma*): 3 cure.
	+ *Leucocoryne* Lindl. (inklusive: *Beauverdia* Herter, *Erinna* Phil., *Latace* Phil., *Pabellonia* Quezada & Martic. und *Stemmatium* Phil.): 20-45 cure.
	+ *Miersia* Lindl.: 6 cure.
	+ *Nothoscordum* Kunth: 25 cure.
	+ *Schickendantziella* Speg.: Tekane cure:
		- *Schickendantziella trichosepala* (Speg.) Speg.
	+ *Solaria* Phil. (carnan li ser *Ancrumia* Harv. ex Baker): 3-6 cure.
	+ *Speea* Loes.: 2 cure.
	+ *Trichlora* Baker: 2 cure.
	+ *Tristagma* Poepp. (tevlî *Garaventia* Looser): 14 heya 30 cure.

Berê hin endamên Themidaceae jî li ser vê binekomê dihatin hejmartin.

## Çavkanî

* Mark W. Chase, James L. Reveal & Michael F. Fay: *A subfamilial classification for the expanded asparagalean families Amaryllidaceae, Asparagaceae and Xanthorrhoeaceae*, in *Botanical Journal of the Linnean Society*, Volume 161, Issue 2, 2009, S. 132–136. (Abschnitt Systematik) eingesehen im Januar 2010 (almanî)

### Wêje

* M. F. Fay & M. W. Chase: *Resurrection of Themidaceae for the Brodiaea alliance, and recircumscription of Alliaceae, Amaryllidaceae and Agapanthoideae.*, in *Taxon* 45, 1996, S. 441–451.
# Bindehlok

| Bindehlok, berfînk
 |
| --- |
|  |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Plantae |
| Parçe:
 | Magnoliophyta |
| Bir:
 | Liliopsida |
| Kom:
 | Asparagales |
| Famîle:
 | Amaryllidaceae |
| Cins:
 | Galanthus L. |
| Cinsên bindehlokan
 |
| *G. alpinus*
*G. angustifolius*
*G. cilicicus*
*G. fosteri*
*G. elwesii*
*G. gracilis*
*G. ikariae*
*G. koenenianus*
*G. krasnovii*
*G. lagodechianus*
*G. nivalis* - Bindehlok
*G. peshmenii*
*G. platyphyllus*
*G. plicatus*
*G. reginae-olgae*
*G. rizehensis*
*G. transcaucasicus*
*G. trojanus*
*G. woronowii* |

**Bindehlok** an **berfînk** (bi latînî: *Galanthus nivalis*) riwekeke bikulîlk e ku li biharan çîçek vedidin. Bindehlok dikeve famîleya *Amaryllidaceae*.

Galanthus
# Êl (biyolojî)

Dabeşandina biyolojîk
**Êl(latînî: Tribus)* di dabeşkirinê de navê hiyerarşiyek e. Di taksonomiya biyolojîk de ji binekomên famîleyê re dibêjin.

Da dabeşkirina biyolojîk, ango taxsonomiya jîneweran de herwiha bêjeya êl tê bikaranîn. Jê re di zimanê zanistiyê de *Tribus* dibêjin. Êl û cins bi hev re famîleyekê pêk tînin.