Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 27ê çiriya pêşîn

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | **Çiriya pêşîn 2026** | >>
 |
| Du
 | Sê
 | Ça
 | Pê
 | În
 | Şe
 | Ye
 |
|  |  |  | 1 | 2 | 3 | 4
 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11
 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18
 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25
 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |  |
| **Rojên salê** |

## Bûyer

### Kurdistan

* 1980 – Nivîskarê kurd Medenî Ferho care duyem hatiye girtin û bi vê girtinê şeş sal û şeş mehan di girtîgehê de ma.

### Cîhan

* 710 – Hêzên misilman girava Sardînya zemt kirin.
* 1275 – Roja avakirina kevneşopî ya Amsterdamê.
* 1492 – Krîstof Kolomb, Kuba keşf kir û tevlî keyaniya Spanya kir.
* 1682 – Fîladelfiya hatiye avakirin.
* 1806 – Hêzên Napoleon Bonaparte bajarê Berlînê dagir kirin.
* 1924 – Li Yekîtiya Sovyetan welatê Ûzbêkistan hatiye avakirin.
* 1953 – Brîtanya, li başûrê Awistralyayê bi navê *Totem 2* ceribaneke nukleerî pêk anî.
* 1961 – Morîtanya û Mongolya tevlî Neteweyên Yekbûyî bûn.
* 1971 – Navê *Zaîre* li dewleta ku niha navê wê Kongoya Demokratîk hatiye kirin.
* 1995 – Letonya ji bo endamtiya Yekîtiya Ewropa serî lê da.
* 2005 – Li Fransayê piştî kuştina du ciwanên misilman protestoyên sivîl destpê kirin. Di bîst şevên dema van protestoyan de 8.973 erebe hatin şewitandin û 2.888 kes hatin binçavkirin.

## Jidayikbûn

* 1858 – Theodore Roosevelt, serokdewletê berê DYA'yê
* 1844 – Klas Pontus Arnoldson, nivîskar û aştîxwazê xwediyê Xelata Nobelê
* 1914 – Dylan Thomas, helbestvanê Walesî
* 1932 – Sylvia Plath, nivîskar û helbestvana DYA'yî

## Mirin

(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)

## Cejn û salveger

(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

---
# 28ê çiriya pêşîn

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | **Çiriya pêşîn 2026** | >>
 |
| Du
 | Sê
 | Ça
 | Pê
 | În
 | Şe
 | Ye
 |
|  |  |  | 1 | 2 | 3 | 4
 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11
 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18
 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25
 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |  |
| **Rojên salê** |

## Bûyer

### Kurdistan

### Cîhan

* 1848 – Li Spanyayê yekem xeta rêhesinê di navbera Barselona-Mataróyê de hate çêkirin.
* 1886 – Xelata Fransayê ya ji bo DYAyê Peykerê Azadiyê li New Yorkê hate danîn.
* 1918 – Çekoslovakyayê ji Awistriya-Mecaristanê serxwebûna xwe îlan kir.
* 1918 – Li Çekoslovakyayê komarî hate îlankirin.
* 1922 – Hêzên faşîst ên Benito Mussolini bajarê Romayê bi dest xistin.
* 1927 – Li Tirkiyeyê serjimara yekem pêk hat. Di encamê de hate daxuyandin ku 13 milyon û 648 hezar û 270 hevwelatî hene.
* 1940 – Şerê cîhanê yê duyem: Îtalyayê di ser Albanyayê re Yewnanistan dagir kir.
* 1941 – Li Lîtvanyayê, naziyên alman ji 9000an bêhtir cihû li qada bajarê Kaunasê gulebaran kirin.
* 1981 – Koma muzîka *heavy metalê* Metallica, li San Franciscoyê hate avakirin.
* 1995 – Di encama şewata li metroya bajarê Bakûyê de 289 kes mirin û 265 kes jî brîndar bûn.

## Jidayikbûn

* 1955 – Bill Gates, damezrînerê şîrketa Microsoftê
* 1957 – Ahmet Kaya, hunermendê kurd (m. 2000)

## Mirin

* 1704 – John Locke, fîlozofê îngilîz (jdb. 1632)
* 1998 – Ted Hughes, helbestvan û nivîskarê îngilîz (jdb. 1930)

## Cejn û salveger

(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

---
# 29ê çiriya pêşîn

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | **Çiriya pêşîn 2026** | >>
 |
| Du
 | Sê
 | Ça
 | Pê
 | În
 | Şe
 | Ye
 |
|  |  |  | 1 | 2 | 3 | 4
 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11
 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18
 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25
 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |  |
| **Rojên salê** |

## Bûyer

### Kurdistan

### Cîhan

* B.Z. 539 – Kûruşê Mezin kete hundirê bajarê Babîlê û destûr da cihûyan ku vegerin welatê xwe lê gelek ji wan ne vegeriyan.
* 312 – Konstantînê Mezin piştî serkevtina xwe ya li *Pira Mîlviyan* kete bajarê Romayê.
* 1787 – Operaya Mozart a bi navê *Don Giovanni* cara pêşî li Pragê hate lidarxistin.
* 1923 – Li Tirkiyeyê rêveberiya komarî hate îlan kirin û Atatürk bû serokkomar.
* 1787 – Hêzên Îsraêlê Nîvgirava Sînayê dagir kir.

## Jidayikbûn

* 1897 – Joseph Goebbels , siyasetmedarê nazî
* 1926 – Necmettin Erbakan, siyasetmedarê tirk
* 1950 – Abdullah Gül, serokkomarê yazdehem ê Tirkiyeyê
* 1958 – Stefan Dennis
* 1971 – Winona Ryder
* 1990 - Amarna Miller

## Mirin

* 1783 – Jean le Rond d'Alembert, matematîknasê fransî

## Cejn û salveger

(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

---
# 30ê çiriya pêşîn

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | **Çiriya pêşîn 2026** | >>
 |
| Du
 | Sê
 | Ça
 | Pê
 | În
 | Şe
 | Ye
 |
|  |  |  | 1 | 2 | 3 | 4
 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11
 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18
 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25
 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |  |
| **Rojên salê** |

## Bûyer

### Kurdistan

* 1983 – Li Erzîrom û Qersê di encama erdhejê de 1330 kes mirin û 534 kes jî brîndar bûn.

### Cîhan

* 1905 – Aspîrîn li cîhanê cara pêşî derkete piyaseyê.
* 1918 – Li Çekoslovakyayê komarî hate îlankirin.
* 1918 – Peymana Mondrosê hate îmzekirin.
* 1905 – Partiya Komûnîst a Awistralyayê li Sîdneyê hate damezrandin.
* 1922 – Benito Mussolini bû serokwezîrê Îtalyayê.
* 1956 – Brîtanya û Fransa hişyarî da Îsraêl û Misirê ku ji Kanala Suezê derkevin.
* 1970 – Li Viyetnamê di encama baranên musonê de 293 kes mirin û 200.000 kes bêmal man.
* 1973 – Pira Tengavê ji aliyê serokkomarê tirk Fahri Korutürk ve hate vekirin.
* 1983 – Li Arjentînê piştî rejîma heft salan a leşkerî cara pêşî hilbijartinên demokratîk pêk hatin.

## Jidayikbûn

* 1885 – Ezra Pound, helbestvanê DYA'yî
* 1941 – Theodor W. Hänsch, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1915 – Jane Randolph, lîstikvana amerîkî
* 1960 – Diego Maradona, futbolvanê Arjantînî

## Mirin

* 1282 - Dîroknas û nivîskarê bi eslê Kurd Ibn Xelikan mir.
* 1910 – Jean Henry Dunant, damezrînerê Xaça Sor û xwediyê Xelata Nobelê
* 1979 – Rachele Mussolini, hevjîna Benito Mussolini
* 2002 – Jam Master Jay, rapvanê amerîkî
* 2012 – Arjen Arî, nivîskar û helbestvanê kurd

## Cejn û salveger

(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

---
# 31ê çiriya pêşîn

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | **Çiriya pêşîn 2026** | >>
 |
| Du
 | Sê
 | Ça
 | Pê
 | În
 | Şe
 | Ye
 |
|  |  |  | 1 | 2 | 3 | 4
 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11
 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18
 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25
 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |  |
| **Rojên salê** |

## Bûyer

### Kurdistan

* 1992 – Li Zanîngeha Duhokê kursa pêşî hate vekirin.

### Cîhan

* 1517 – Martin Luther, li Wittenbergê protestanî îlan kir.
* 1864 – Nevada weke dewleta 36emîn a DYA'yê hate pejirandin.
* 1876 – Li Hindistanê bagereke mezin çêbû. Di encamê bêhtirî 200.000 kesî jiyana xwe ji dest da.
* 1918 – Ajansa Çapemeniyê ya Polonî bi alîkariya rojnamevanên biyanî bingeha wê tê avêtin.
* 1941 – Piştî xebata 14 salan çêkirina peykerên li ser Çiyayê Rushmore bi dawî bû.
* 1951 – Xêzên ser rêyan ên ji bo peyayan care pêşî li bajarê Brîtanya yê bi navê Berkshire hatin bikaranîn.
* 1984 – Serokwezîra Hindistanê Indira Gandhi, ji aliyê du leşkerên parêzker ve hate kuştin. Piştî vê alozî derket û di encamê de 10.000 bawermendên sîhîzmê hatin kuştin.
* 1989 – Turgut Özal, bi 263 dengan bû serokkomarê heştem ê Tirkiyeyê.
* 1992 – Vatîkanê rastbûna gotina Galileo Galilei ya digot "Cîhan li dora Rojê difitile" pejirand.
* 1996 – Balafireke Brezîlê ya bi modela *Fokker 100* li bajarê Sao Paulo kete xwar. Di encamê de 98 kes mirin.
* 2000 – Li Sîngapûrê balafireke bi modela *Boeing 747* kete xwar. Di encamê de 83 kesan jiyana xwe ji dest da.

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

## Mirin

* 1984 – Indira Gandhi, yekem serokwezîra jin a Hindistanê
* 1985 – Prof.Qanadê Kurdo, pisporê zimanê kurdî
* 2007 – Erdal İnönü, siyasetmedarê tirk

## Cejn û salveger

(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

---
# 1878

◄ |
Sedsala 18an |
**Sedsala 19an**
| 20an
| ►

◄◄ |
◄ |
1874 |
1875 |
1876 |
1877 |
**1878**
| 1879

| 1881
| 1882
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* 6ê kanûna pêşîn – Yosîf Stalîn (m. 1953), duyemîn sekreterê giştî yê YKSSê

## Mirin
# 1934

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1930 |
1931 |
1932 |
1933 |
**1934**
| 1935
| 1936
| 1937
| 1938
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

* Kongreya Kurdnasiyê 1934 an jî Kongreya Yekem a Kurdnasiyê kongreyeke Kurdnasiyê ye ku li paytexta Komara Sovyet a Sosyalîst a Ermenistanê li Êrîvanê hat lidarxistin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* 15ê kanûna paşîn: Helbestvanê ermenî Aramê Dîkran li bajarê Qamişloyê hate dinê.

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# 1944

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1940 |
1941 |
1942 |
1943 |
**1944**
| 1945
| 1946
| 1947
| 1948
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

* 27ê kanûna paşîn – Şerê cîhanî yê duyem; Dorpêçkirina bajarê Lenîngradê ya ji aliyê naziyan ve bi dawî bû.

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* 11ê çiriya paşîn – Kemal Sunal, yek ji aktorên sînemê yê Tirkiyê da, li Küçükpazar, Stembolê ji dayik bû.

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Fortran

**Fortran** (kurteya For**mula **Tran**slating System* e) zimanekî programçêkirinê yê gelekî kevn e. 1957 ji bo zanayan hatiye çêkirin. FOR-TRAN tê maneya *Formula Translator* yanê, Wergera Formûlan. Hînjî di nav zanistan da gelekî meşhur e. Bi sed hezaran koden bi vî zimanî hatiye nivisandin û gelek kitêbxaneyên programçêkirinê yên zanistî yên baş hatiye pêkanîn. Mînakên van kitêbxaneyan:

1. BLAS
2. LAPACK

## Mînak

```
program yekom

 implicit none
 integer :: a, b, c ! a, b û c tamjimar. integer :: tamjimar; real :: Hejmarên rastîn

 read\*, a, b
 c = a + b
 print\*, 'yekom =', c

end

```

**Encam: 6 9 → yekom = 15
* 12 15 → yekom = 27

## Guharto

* FORTRAN II (1956)
* FORTRAN III (1958)
* FORTRAN IV (1962)
* FORTRAN 66 (1966)
* FORTRAN 77 (1977)
* FORTRAN 90 (1990)
* FORTRAN 95 (1995)
* FORTRAN 2003 (2003)
* FORTRAN 2008 (2008)
# 1945

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1941 |
1942 |
1943 |
1944 |
**1945**
| 1946
| 1947
| 1948
| 1949
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

* 27ê kanûna paşîn – Şerê cîhanî yê duyem; Artêşa Sor a Yekîtiya Sovyetan kampên Auschwitz û Birkenau yên naziyan li Polonyayê ava kiribûn, zemt kirin.
* 8ê gulanê – Şerê cîhanî yê duyem li Ewropayê xilas bû.
* 2ê îlonê – Şerê cîhanî yê duyem li Asyayê jî xilas bû.

### Kurdistan

* 17ê tebaxê – Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê li Mahabadê wek PDK a yekem hat damezrandin.

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# 1961

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1957 |
1958 |
1959 |
1960 |
**1961**
| 1962
| 1963
| 1964
| 1965
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* 24ê kanûna pêşîn – Îlham Alîyev, Serokdewletê Azerbaycanê
* – Zeynel Abidîn Han, nivîskarê kurd

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî

**Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî**, *(Amnesty International-AI)*, saziyek civakî ye ku mafên mirovan û Danezana Gerdûnî Ya Mafên Mirovan diparêze ye. Ev sazî di heman demê de li dijî, cezaya ramanê, cezaya îdamê, êşkence û sûcên siyasî jî ditekoşe.

Amnesty International di sala 1961'an de bi hewldana parêzerekî îngilîz ku ji bona serbestberdana du xwendekarên portûgalî ku ji bona ramanên xwe hatibûn cezakirin ve hate avakirin. Ev tevger ji bo mafên mirovan li her derê cîhanê kampanyayan dide meşandin. Ji hemû hikumetan, ji hemû bîrdoziyên sîyasî û berjewendiyên aborî û olan, serbixwe ye. Xebatên wê girêdayî lêkolînên terwende û standartên civaka navneteweyî ye. Rêkxistin li hember hedîseyên binpêkirina mafên mirovan, aktivîstên xwe yên dilxwaz yên li her derê cîhanê dixe tevgerê.

## Sekreterên Giştî

* Peter Benenson, 1961-1966
* Eric Baker, 1966-1968
* Martin Ennals, 1968-1980
* Thomas Hammarberg, 1980-1986
* Ian Martin, 1986-1992
* Pierre Sané, 1992-2001
* Irene Khan, 2001- niha

## Girêdanên derve

* Malpera Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî
* Malpera ai bi kurdî Girêdana arşîvê 2007-04-05 li ser Wayback Machine
# Xelata Nobelê ya Aştiyê

| Xelata Nobelê ya Aştiyê |
| --- |
| * Xelata aştiyê
 |
|  |
| Dema destpêkirinê | * 10 kanûna pêşîn 1901
 |
| Pêk tê ji | * medalya
* bawername
 |
| Malper | www.nobelprize.org/prizes/peace/  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Xelata Nobelê ya Aştiyê**, yek ji xelatên Nobel a ku her sal ji aliyê Komîteya Nobelê ve tê dayîn e. Tê zanîn ku xelatên Nobelê li ser temiya Alfred Nobel li Swêd tên belavkirin. Wekî xelatên beşên din, xelata aştiyê jî her sal bo kesên ku ji bo aştiyê têkoşîne tê belavkirin.

## Fîlozofiya Xelata Nobelê ya Aştiyê

* Xebat bo biratiya neteweyan, kom û berên mirovan
* Xebat bo kêmkirin an tunekirina çek û artêşan
* Lidarxistina kongre û çalakiyên aştiyê
* Afirandina projektên aştiyê
* Bi tevayî jiyaneke terxandin bo aştiya herêmî yan giştî

Xelat bi qasî kesan, dikare li sazî yan rêxistinan jî were dayîn. Xelat ji aliyê Komîteya Nobelê ya li Osloyê ye tê dayîn. Endamên vê komîteyê ji layê parlamena Norwegê ve tên hilbijartin û peywirdarkirin.

## Binêrin

* Xelatwergirên Xelata Nobelê ya Aştiyê
# 1993

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1989 |
1990 |
1991 |
1992 |
**1993**
| 1994
| 1995
| 1996
| 1997
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

* 3ê kanûna paşîn – Şaxa Amedê ya Navenda Çanda Mezopotamyayê vebû.

## Jidayikbûn

* Zekeriya Husênî, helbestvan û nivîskarê kurd.
* Lence Xawê, aktîvîsta heqên mirovan a kurd.
* Seyidxan Sevinç, hunermendê kurd.
* 5ê kanûna paşîn – Hande Kader, aktîvîsta heqê mirovan (m. 2016).
* 12ê kanûna paşîn – Zayn Malik, stranbêjê brîtanî.
* 28ê kanûna paşîn – Will Poulter, aktorê îngilîz.
* 9ê sibatê – Niclas Füllkrug, lîstikvanê futbolê yê alman.
* 10ê sibatê – Sherif Gaber, aktîvîstê siyasî.
* 22ê sibatê – Joanna Palani, şervana YPJê.
* 1ê adarê – Juan Bernat, lîstikvanê futbolê yê spanî.
* 10ê adarê – Nadiye Murad, aktîvîsta heqên mirovan a êzîdî.
* 15ê adarê – Paul Pogba, lîstikvanê futbolê yê fransî.
* 2ê nîsanê – Emir Can İğrek, stranbêj û strannivîsê tirk.
* 10ê nîsanê – Sofia Carson, aktrîs û stranbêja amerîkî.
* 26ê nîsanê – Amir Abedzadeh, lîstikvanê futbolê yê îranî.
* 26ê hezîranê – Ariana Grande, stranbêj, strannivîs, model û lîstikvana amerîkî.
* 28ê hezîranê – Beanie Feldstein, stranbêja amerîkî.
* 23ê tîrmehê – Lili Simmons, lîstikvan û modela amerîkî.
* 12ê tebaxê – Ewa Farna, stranbêja polon-çekyayî.
* 5ê îlonê – Gage Golightly, aktrîsa amerîkî.
* 20ê îlonê – Julian Draxler, lîstikvanê futbolê yê alman.
* 25ê çiriya pêşîn – Viyan Silêmanî, şahciwana Iraqê 2017 a devjitextîberdayî.
* 28ê çiriya pêşîn – Bilal Sonses, stranbêjê kurd.
* 4ê kanûna pêşîn – Nataša Andonova, lîstikvanê futbolê yê makedonî.
* 5ê kanûna pêşîn – Jessica May, aktrîsa brezîlî.
* 10ê kanûna pêşîn – Alicia von Rittberg, lîstikvana alman.
* 19ê kanûna pêşîn – Mîr Perwer, hunermendê kurd (m. 2022).

## Mirin

* Ehmedê Miftîzade, siyasetmedarê kurd (jdb. 1933).
* Kosarî, şaîr û şoreşgerê kurd (jdb. 1967).
* 24ê kanûna paşîn – Uğur Mumcu, rojnamevanê tirk (jdb. 1942).
* 10ê nîsanê
	+ M. Halîm Yalçinkaya, endamê HEPê ya Farqînê hate kuştin.
	+ Reveberê HEP a Qoserê Şeyhdawut Yalçinkaya di encama êrîşeke çekdarî de hate kuştin.
	+ Yek ji serokên reşikan yê Efrîqaya Başûr Chris Hani hate kuştin.
* 17ê nîsanê – Turgut Özal, reîscimhûr û serokwezîrê Tirkiyeyê yê berê (jdb. 1927).
* 18ê gulanê – Heinrich Albertz, pastor û siyasetmedarê alman (jdb. 1915).
* 30ê gulanê – Sun Ra, strannivîsê cazê yê amerîkî (jdb. 1914).
* 19ê hezîranê – William Golding, nivîskarê brîtanî (jdb. 1911).
* 2ê tîrmehê
	+ Hasret Gültekin, stranbêjê tirkiyeyî (jdb. 1971).
	+ Nesimi Çimen, stranbêjê kurdê elewî (jdb. 1931).
* 7ê tîrmehê – Rıfat Ilgaz, şaîrê tirk (jdb. 1911).
* 19ê tebaxê – Selah Cidîd, siyasetmedarê Sûriyeyê (jdb. 1926).
* 4ê îlonê – Mehmet Sincar, siyasetmedarê kurd (jdb. 1953).
* 11ê çiriya pêşîn – Osman Sebrî, siyasetmedar û şaîrê kurd (jdb. 1905).
* 4ê çiriya paşîn – Cem Ersever, fermandarê berê yê artêşa tirk (jdb. 1950).
* 25ê çiriya paşîn – Claudia McNeil, aktrîsa amerîkî (jdb. 1917).
# Frederik Willem de Klerk

| Frederik Willem de Klerk |
| --- |
|  |
| Şanenav |  |
| biguhêre |

**Frederik Willem de Klerk** (jdb. 18ê adarê 1936 li Johannesburg, Efrîqaya Başûr - 11 Mijdar 2021) di salên 1989 heya 1994î ew serokdewletê Efrîqaya Başûr bu. Ji ber xebatên xwe yên çareserkirina nakokiya di navbera çermereşan û sazîmaniya rasîst a çermespiyan bi tevî Nelson Mandela di sala 1993î de Xelata Nobel a aşitiyê werdigire.
# Vergilius

| Vergilius |
| --- |
|  |
|  |
| Navê rastî | Publius Vergilius Maro  |
| Jidayikbûn | 15 çiriya pêşîn 70 b.z.  Andes (Cisalpine Gaul, Komara Romayê)  |
| Mirin | 21 îlon 19 b.z.  Brindisi  |
| Cihê goristanê | Parco Virgiliano  |
| Hevwelatî | Romaya Kevnare  |
| Pîşe | * Helbestvan
* nivîskar
 |
| Xebat | * Eclogae
* Georgica
* Aeneis
 |
| Bandorbar | * Aulus Furius Antias
* Homêros
* Teokrîtos
 |
| Dê û bav | * Magia Polla  (dê)
 |
| Xizm | * Vergilia Vera (Nayê zanîn)
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Publius Vergilius Maro** (jdb. 70 berî zayînê – m. 19 piştî zayînê), helbestvanekî romayî bû.

## Kurtejiyan

## Berhem

Sê pirtûkên wî yên navdar ji me re mane:
*Eclogae*, *Georgica* û *Aeneis* ya ku destana neteweyî ya Împeratoriya Romayê bû. Vergilius bandoreke mezin li ser yên ji pê xwe re hatibûn ber dabû. Ew di pirtûka Dante Alghieri ya bi navê Komediya Xwedayî de wek karaktera herî giring xuya dibe. Ew di dojeh û di erafê de ji Dante re rêberiyê dike.

## Pendên Vergiliusî bi kurdî

|  |  |
| --- | --- |
| Wikiquote-Logo | Di Wîkîgotin da gotarek li ser **Vergilius** heye.
 |

## Çavkanî
# Împeratoriya Moxol a Hindistanê

**Împeratoriya Moxol a Hindistanê**, **Paşageha Moxol a Hindistanê**, (bi tirkî: *Babür İmparatorluğu*; farisî: شاهان مغول, *Shāhāne Mughul*, Ûrdû: مغل باد شاہ, *Mughal Bādshāh*; farisî: گوركانى, *Gurkānî*, ji peyva tirkî *kürügän*, "lawên damariyê", kesên ji zewaca zarokên Tîmûrleng bi malbata Cengîz Xan re tên) yek ji împeratoriyên berê yên mongol i Hindistanê ye.

Di nava salên 1526 - 1857an de berdewam kiriye. Mirov dikare bêje ev împeratorî ji tirk û mongol û pêkis û berên Hindistanê pêk tê. Li Hindistanê, Tacikistan, Efxanistan û Ûzbêkistanê desthilatdariya vê împeratoriyê çêbûye.

Ji aliyê Babur ve hatiye damezrandin. Ji serhildanên herêmê, êrîşa keyê faris Nadir Şah a di sala 1740î de û bi hatina Brîtaniyan bo herêmê ev împeratorî têk çûye.

## Keyên navdar ên Împeratoriya Mongolî ya Hindistanê

* Babûr 1526-1530
* Humayun 1530-1540, 1555-1556
* Ekberê Mezin 1556-1605
* Cîhangîr 1605-1627
* Shah Jahan (Cîhan Şah) 1628-1658 (m. 1666)
* Aurangzeb 1658-1707
* Bahadur 1707-1712

## Çavkanî
# Ekberê Mezin

| Ekberê Mezin |
| --- |
|  |
|  |
| Navê rastî | جلال‌الدین مُحمَّد اکبر  |
| Jidayikbûn | 15 çiriya pêşîn 1542  Umarkot Fort (Împeratoriya Moxol a Hindistanê)  |
| Mirin | 15 çiriya pêşîn 1605  Fatehpur Sikri  |
| Sedema mirinê | Dîzanterî (Sedemên sirûştî) |
| Cihê goristanê | Akbar's Tomb  |
| Pîşe | * Desthilatdar
 |
| Meqam | * Mughal emperor (1556–1605)
 |
| Hevjîn | * Mariam-uz-Zamani
* Ruqaiya Sultan Begum
* Salima Sultan Begum (1561–)
 |
| Zarok | * Jahangir I
* Murad Mirza of Hindustan
* Prince Daniyal
* Aram Banu Begum
* Khanum Sultan Begum
* Shakr-un-Nissa Begum
 |
| Dê û bav | * Humayun  (bav)
* Hamida Banu Begum  (dê)
 |
| Malbat | Mughal dynasty  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Celaledîn Mihemed Ekber** (bi farisî: ابو الفتح جلال الدين محمد اكبر‎) an **Ekberê Mezin** (bi farisî: اکبر اعظم‎, lat. *Akbar-i-azam*, jdb. 15ê çiriya pêşîn a 1542an, m. 15ê çiriya pêşîn a 1605an) yek ji padîşahên Hindistanê ku bi eslê xwe mongol bû.

Piştî bavê xwe Nesredîn Mihemed Humayûn di salên 1556 - 1605 de desthilatdarî kiriye. Di dema xwe de gelek reforman di artêşa Împeratoriya Mongolî ya Hindî de pêk tîne. Bo mînak fîlan bikartîne. Bi xwe kesekî nexwandî bûye, ango xwandin û nivîsandinê nedizanîbûye lê li ser fîlozofiya wê demê lêkolîn kiriye. Di nava olan de gorî xwe nermiyeke avakiriye.

Ekbar, di warê bac, îdareya hikûmetê û dadmendiyê de jî gelek reform pêk aniye. Di sala 1562î de bi navê Mohur dirav derxistiye. Li dijî zewaca bi zarokan re, leyîstikên bi berdêla diravî, neheqiyên li jinên bî, xwefirotina jinan hwd derketiye û bandora zagonan li ser jiyanê bilindkiriye. Wî jî wekî hemî desthilatdarên tirk û mongol hez ji zimanê farisî kiriye.

Ekberê Mezin gelek avahiyên bêhempa daye çêkirin. Wî ji zanîstiyê, muzîkê, fîlozofiyê hezkiriye. Mirov dikare bêje, ew gihîştiye nêrîneke taybet bo xwe.

Ekber li ser Çemê GangaCelaledîn Mihemed Ekber
## Girêdanên derve
# 1926

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1922 |
1923 |
1924 |
1925 |
**1926**
| 1927
| 1928
| 1929
| 1930
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Michel Foucault

| Michel Foucault |
| --- |
|  |
|  |
| Jidayikbûn | Paul-Michel Foucault  15 çiriya pêşîn 1926  Poitiers (Vienne, Fransa)  |
| Mirin | 25 hezîran 1984  13th arrondissement of Paris  |
| Sedema mirinê | Aids, nexweşî (Sedemên sirûştî) |
| Cihê goristanê | Q110358956  |
| Hevwelatî | Fransa  |
| Perwerde | * Lycée Henri-IV
* École normale supérieure
* Sorbonne Zanîngeha Parîsê
 |
| Pîşe | * Mirovnas
* derûnnas
* dîroknas
* nivîskar
* profesor
* mamosteyê zanîngehê
* fîlozof
 |
| Xebat | * Discipline and Punish
* The Order of Things
* The Archaeology of Knowledge
* L'usage des plaisirs
* Histoire de la sexualité
 |
| Bandorbar | * Immanuel Kant
* Friedrich Nietzsche
* Gaston Bachelard
* Martin Heidegger
* Georges Bataille
 |
| Partiya Siyasî | * Partiya Komunîst a Fransî (1950–1953)
 |
| Partner | * Daniel Defert
 |
| Dê û bav | * Paul Foucault  (bav)
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Michel Foucault** (15.10.1926-25.04.1984) fîlozofekî fransî ye. Li Parîsê profesorê dîroka pergalên zanînê bû.Di felsefeya wî de têgeyên wekî hêz, serdestî, biyo-îktîdar û zanîn cîhekê girîn digrin.

Abdullah Ocalan di pirtûka Parastina Gelekî de çend tezên xwe li der barê hêzê ser bingeha teoriyên Foucault ava kir. Pirtûkên Foucault bi zimanê kurdî hîn derneketin e.

## Cavkanî

## Girêdanên derve

* Michel Foucault – 1926-1984 - Ji Malpera Felsefevan Girêdana arşîvê 2016-03-14 li ser Wayback Machine
# Xelata Nobelê

| Xelata Nobelê
Nobelpriset  |
| --- |
| * Koma xelatan
 |
|  |
| Dewlet | Swêd, Norwêc  |
| Dema avabûnê | * 1901
 |
| Damezrîner | * Alfred Nobel
 |
| Pêk tê ji | * خەڵاتی ئاشتیی نۆبێل
* Xelata Nobelê ya Wêjeyê
* Xelata Nobelê ya Kîmyayê
* Xelata Nobelê ya Fizîkê
* Nobel Prize in Physiology or Medicine
 |
| Malper | www.nobelprize.org/  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Alfred Nobel
**Xelata Nobel** (bi swêdî: *Nobelpriset*; bi norwêcî: *Nobelprisen*) pênc xelatên cihêreng in ku di sala 1895an de bi wesiyeta kîmyanas, endezyar û pîşesazkarê swêdî Alfred Nobel ji bo kesên ku di sala borî de feydeyên herî mezin gihandine mirovahiyê têne dayîn. Di wesiyeta Nobel de hat destnîşankirin ku ev xelat di warên fîzîk, kîmya, fizyolojî an bijîşkî, wêje û aştiyê de bêne dayîn. Xelatên Nobel di qadên ku xelat têne dayîn wekê xelatên herî bi prestîj ên cîhanê tê dîtin. Xelata yekemîn a Nobel di sala 1901ê de hatiye dayin.

Merasîmên xelatên Nobel her sal, salê careke tên lidarxistin. Ji bo wergirê xelatê ku wekê xelatgir tê zanîn madalyayek zêrîn a kesk, dîplomayek û xelateke diravî werdigire. Ji sala 2023an vir ve xelata diravî ya Nobel 11.000.000 kron e ku bi qasî 1.035.000 dolarên amerîkî ye. Dibe ku xelatek ji sê kesan zêdetir neyê parve kirin lê Xelata Aştiyê ya Nobel dikare ji sê kes an zêdetir re were dayîn.

Xelatên Nobel ku di sala 1901ê de dest pê dike û Xelata Bîranîna Nobel a Zanistên Aboriyê ku di sala 1969an de dest pê dike heya sala 2024an 609 car ji bo 975 kesan û ji bo 25 rêxistinan hatine dayîn. Heya sala 2024an pênc kes û du rêxistinan ji yekê zêdetir xelatên Nobel wergirtine.

## Xelatên Nobel

* Xelata Nobelê ya Aştiyê
* Xelata Nobelê ya Wêjeyê
* Xelata Nobelê ya Fîzîkê
* Xelata Nobelê ya Kîmyayê
* Xelata Nobelê ya Bijîşkiyê
* Xelata Nobelê ya Aboriyê

## Çavkanî