Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1982

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1978 |
1979 |
1980 |
1981 |
**1982**
| 1983
| 1984
| 1985
| 1986
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

* 10ê nîsanê - Komek cihû yên ji aliyê Kahana, xwestin ku bi darê zorê têkevin Mescîda Aqsayê.

### Kurdistan

* 14ê tîrmehê - Li zîndana Amedê rojiya mirinê hat dan dest pê kirin. Tê de Kemal Pîr, Mehmet Xeyrî Durmuş, Elî Çîçek ve Akîf Yilmaz jiyana xwe winda kir.

## Jidayikbûn

* 25ê sibatê, Maria Kanellis , strannivîs, stranbêj, aktrîs, model û gemşvana amerîkan
* 15ê gulanê - Leyal Ebûd. stranbêjê libnanî
* 25ê kanûna paşîn - Noemi, stranbêja îtalî

Kerstin Weng – rojnamevana modeyê û sernivîskara alman

## Mirin

* 12ê tebaxê - Henry Fonda
* 24ê kanûna pêşîn - Helbestvanê mezin Louis Aragonê fransî jiyana xwe ji dest da.
# Dîn

Remzên çend dînên îroyîn: di rêza jorîn de, xiristiyanî, cihûtî û hinduîzm; di rêza navîn de, îslam, budîzm, şîntoîzm; di rêza jêrîn de, sîkhîzm, dînê baha'î, jainîzm
**Dîn** an **ayîn** an jî **ol**, pergaleke baweriya bi Xweda yan xwedayan e. Di hemû dînan de xweda nînin lê ew dîn jî hin teoriyên bo çawan peydabûna û mirovan pêşkêş dikin.

Di cîhanê de dînên îbrahîmî (dînên birahîmî) anku xiristiyanî û îslam herî zêde belav bûne û alîgirên wan hene. Ew herdu dîn li ser yekxwedatiyê ava bûne û bingehê wan ji cihûtiyê ye.

Tê bawerkirin ku di nav kurdan de berê dînê serekî zerdeştîtî bû. Lê niha pirraniya kurdan misilman in. Herwiha nêzî milyonek kurdan êzidî ne.

## Dînên cuda

* Babîzm
* Bahá'í
* Brahmanîzm
* Budîzm
* Caynîzm
* Cihûtî
* Mormontî
* Druid
* Ehmediye
* Gnostîsîzm
* Hinduîzm
* Îslam (sunîtî, şiîtî, elewîtî)
* Konfusiyanîzm
* Manîkeîzm
* Xiristiyanî
* Mithra
* Dînê manî
* Dînê skandînavî
* Dînê xelkê sámî
* Philosophia perennis
* Satanîzm
* Scientolojî
* Sîkhîzm
* Şamanîzm
* Şîntoîzm
* Taoîzm
* Teosofî
* Tevgera Moon
* Wicca
* Yezdanîzm (yezîdîtî, yaresan)
* Zerdeştîtî (mazdaîzm, parsîzm)

## Dîn û dewlet

Di dîroka mirovatiyê de gelek caran hewldanên yekitiya ol û dewletê hatine kirin. Di rewşên wiha de mirov behsa ola dewletê dike. Bi taybetî, olek (ola piraniyê) wekî ola sereke ya welêt tê hilbijartin. Zagon û rêgez bi awayê ku bi rêgezên olî re têkildar in têne guhertin an afirandin. Ev qanûn û qaîdeyên dewletê yên ku bi destê mirovan hatine çêkirin, dikarin bên guherandin, jêbirin an jî sererastkirin.

Di gelek rewşan de yekkirina dîn û dewletê dibe sedema pirsgirêkên civakî, ji ber ku ew hiyerarşiyek olan diafirîne. Pir caran dema ku ol ji bo armancên siyasî têne bikar anîn, endamên hindikahiyên olî yên din dibin hedefa kîn û tundiya endamên olên piraniyê.

## Çavkanî

## Binere herwiha

* Mîtolojî
* Pêxember
# James Franck

James Franck, Chicago 1952
**James Franck** (jdb. 26ê tebaxê 1882 li Hamburg; m. 21ê gulanê 1964 li Göttingen), fîzîknasekî alman-DYAyî bû. Sala 1925î bi tevî hevalê xwe Gustav Hertz Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

## Jînenîgarî

Di malbateke bingeh-Cihû de hatiye jiyanê. Piştî dibistana amadeyî li zanîngeha Heidelberg û Berlînê perwerdeya fîzîk û kîmyayê dibîne. Bi dilê xwe tevlî şerê cîhanê yê yekemîn dibe û di êrîşeke gazî de giran birîndar dibe. Bi destpêkirina şerê duyemîn û hatina ser desthilatdariyê ya Nazîyan, direve DYA. Li DYAyê bala xwe bi giranî dide ser xebatên fotosentezê. Herwiha di gelek çalakiyên sincî de cihdigire.

## Xebat û girîngiya Franck

Ew fîzîknasekî zîrek û yek ji parêzvanên mafê mirovan bû. Li DYAyê bi tundî li dijî atombombe avêtina DYAyê ya Japon derdikeve. Dema artêşa Alman Denmarkê dagirdikin, kîmyagerekî Hûngaryayî, George de Hevesy ji bo Nazî xelata wî negirin di nava avasîdê de vedişêre. Bi dawîbûna şer re êdî komîteya Nobel jî xelatan ji elementa zêr çêdike.

## Li ser Franck (bi Almanî)

* Markus Wegner, *Eine Erinnerung an James Franck ...es muß auch Menschen meiner Art geben.*, in Festschrift für das 125-jährige Jubiläum des Wilhelm Gymnasiums Hamburg, 2006 Bîranînek li ser Franck
* Jost Lemmerich, *Aufrecht im Sturm der Zeit - Der Physiker James Franck, 1882-1964*. Diepholz/Stuttgart/Berlin: GNT-Verlag 2007, ISBN 978-3-928186-83-4 Mafdarek bahoza demê - Fizîknas James Franck.
# Kesên reş

| Kesên reş |
| --- |
| * Nîjada mirovan
 |
| Martin Luther King, keşe û pêşengê tevgera parastina mafê mirovan li DYAyê. (1964) |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Reş** senifandinek nijadperest a mirovan e, ku bi gelemperî kategoriyek siyasetî û rengê çerm ji bo nifûsên taybetî yên bi rengê qehweyî ya navîn heya tarî e. Ne hemî kesên ku "reş" têne hesibandin çermê tarî ne; li hin welatan, bi gelemperî di pergalên dabeşkirina nijadî yên li cîhana rojavayî de, têgîna "reş" ji bo danasîna kesên ku li gorî nifûsa din wekî çermê tarî têne hesibandin, tê bikar anîn. Ew bi gelemperî ji bo mirovên ji bav û kalên Afrîkî yên Sub-Saharan û gelên xwecî yên Okyanûsa tê bikar anîn, her çend ew di gelek waran de ji komên din re hatî sepandin, û ne nîşana têkiliyek bav û kalên re nêzîk e. Civakên xwecihên Afrîkî li derveyî bandorên ku ji hêla çandên rojavayî ve têne derxistin, têgîna *reş* wekî nasnameyek nijadî bikar naynin. Piştî kuştina George Floyd di sala 2020an de, gelek rêberên şêwazê, di nav de *AP Stylebook*, rêberên xwe guherandin ku di sala 2020an de "b"-ya di peyvê înglizî a *black* mezin bikin. *Rêbernameya şêwaza ASA* dibêje ku divê "b" bila neyê mezinkirin. Hin têgîna "reş" wekî etîketek piçûkxistin, kevnar, kêmker an wekî din ne temsîlkar dihesibînin, û di encamê de ne wê bikar tînin û ne jî pênase dikin, nemaze li welatên Afrîkî yên ku dîroka wan ji veqetandina nijadî ya demên kolonyal, kêm an tune ye.

Mirovnasên hemdem û wekî zanyarên din, dema ku rastiya guherbariya biyolojîkî ya di navbera nifûsa mirovî ya cihê de nas dikin, têgîna "nijadekî Reş" a yekbûyî, cihêreng wekî civakî hatî çêkirin dihesibînin. Civakên cihêreng di derbarê kê de "reş" tê tesnîfkirin, pîvanên cihêreng bikar tînin û ev avahîyên civakî bi demê re hatine guhertin. Li çend welatan din, guhêrbarên civakê bi qasî rengê çerm bandorê li dabeşkirinê dikin, û pîvanên civakî yên "reşiyê" diguhere. Li Keyaniya Yekbûyî, "reş" ji hêla dîrokî ve bi " kesê rengîn " re wekhev bû, têgehek gelemperî ji bo gelên ne-ewropî li Brîtanyayê. Li herêmên din ên wekî Awistralasya, rûniştevanan têgîna "reş" bikar anîn an jî ew ji hêla nifûsa herêmî ve bi dîrok û paşnavên bav û kalên cûda ve hate bikar anîn.

## Çavkanî
# 20ê kanûna paşîn

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | **Kanûna paşîn 2026** | >>
 |
| Du
 | Sê
 | Ça
 | Pê
 | În
 | Şe
 | Ye
 |
|  |  |  | 1 | 2 | 3 | 4
 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11
 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18
 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25
 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |  |
| **Rojên salê** |

## Bûyer

### Kurdistan

* 1992 – Rêveberê partiya kurdên Bakurê Kurdistanê yê fermî yê şaxa HEP'a Nisêbînê Abdurrahman Sögüt bi destê kontrayan hate kuştin.
* 1992 – Endamê partiya kurdên Bakurê Kurdistanê yê fermî yê şaxa HEP'a Mûşê Harbi Arman li Amedê hate revandin û bi êşkenceyê hate kuştin.

### Cîhan

* 1815 – Napoleon, bi hêzeke 140.000 leşker û 200.000 kesên dildar kete bajarê Parîsê.
* 1841 – Girava Hong Kongê ji aliyê hêzên brîtanî ve hate dagirkirin.
* 1921 – Meclîsa tirk "Teşkîlat-i Esasî" ya yekem pejirand.
* 1945 – Şerê cîhanî yê duyem; Dewleta Mecaristanê bi hêzên hevalbendan re peymana çeksekinandinê îmze kir.
* 1945 – Şerê cîhanê yê duyem; Naziyan li rojhilatê Prûsyayê dest bi koçberkirina 1,8 milyon mirovan kir.
* 1968 – Tirkiye bû welatê yekem ku rejîma leşkerî ya Yewnanistanê nas kir.
* 1996 – Li Filîstînê cara pêşîn hilbijartinên serokatiyê pêk hatin û di encamê de Yaser Erefat hate hilbijartin.

## Jidayikbûn

* 1775 – André-Marie Ampère, fîzîknasê fransî
* 1873 – Johannes V. Jensen, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1931 – David M. Lee, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê

## Mirin

* 842 – Theofîlus, împeratorekî bîzansê
* 1871 – Pierre Alexis Ponson du Terrail, nivîskarê fransayî
* 1900 – John Ruskin, nivîskarê brîtanî
* 1968 – Reşîdê Kurd, helbestvanê kurd

## Cejn û salveger

(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

---
# Împeratoriya Brîtanî

| Împeratoriya Brîtanî British Empire  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Sirûd:**God Save the King  |
|  |
| **Împeratoriya Brîtanî li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * London

 51°30'25.999"Bk, 0°7'39.000"Ra |
| Zimanên fermî | * zimanê inglîzî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê inglîzî
 |
| Rêveberî | padîşahiya destûrî  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1583  |
|  •  | Dema hilweşînê | 1997  |
|  •  | Rûerd | 37.200.000 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 680.000.000 (1922)  |
| Dirav | - Sterling
 |

**Împeratoriya Brîtanî** ( bi îngilîzî **British Empire** an bi kurtasî **Empire**) di dîrokê de împeratoriya herî mezin a kolonyal bû. Di bin serweriya Keyaniya Yekbûyî de, wê serdestî, koloniyên tac, parêzger, mandat û deverên din ên girêdayî ku ji milkên Îngilîz yên li derveyî welat, stasyonên bazirganiyê, û koloniyên cezayê derketine yek kirin. Di sala 1922an de, di dema berfirehbûna xwe ya herî mezin de, bi 458 mîlyon rûniştvanan, çaryeka gelheya cîhanê ya wê demê pêk dihat. Ew qadeke bi qasî 33,67 mîlyon km² girtiye, ku bi çaryeka axa erdê re têkildar e. Mîna împeratoriya kolonyal a Spanyayê ya beriya wê, Împeratorî jî wekî "împeratoriya ku tav qet lê dernakeve" dihat hesibandin. Bandora wî ya ramyarî, dadî, zimanî û çandî îro li gelek deverên cîhanê bandora xwe berdewam dike. Destnîşankirina sînoran a kolonyal jî di nakokiyên herêmî yên îroyîn de rolek dileyize, her wiha peywendiyên zêdetir di navbera Welatên Hevpeymaniya Gelan de.

## Çavkanî
# The Terminator

| The Terminator
The Terminator  |
| --- |
| * Fîlm
 |
|  **Logoya The Terminator** |
| Welat | * Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
* Keyaniya Yekbûyî
 |
| Ziman | Inglîzî  |
| Senaryonivîs | * James Cameron
* Gale Anne Hurd
* William Wisher Jr.
 |
| Awazçêker | * Brad Fiedel
 |
| Hilberîner | * Gale Anne Hurd
 |
| Şîrketa hilberîner | * Hemdale films
* Pacific Western Productions
* Orion Pictures
 |
| Lîstikvan | * Arnold Schwarzenegger (Terminator)
* Michael Biehn (Kyle Reese)
* Linda Hamilton (Sarah Connor)
* Paul Winfield (Ed Traxler)
* Earl Boen (Peter Silberman)
* Lance Henriksen
* Rick Rossovich
* Bill Paxton
* Brian Thompson
* Dick Miller
* Shawn Schepps
* Franco Columbu
* Marianne Muellerleile
* William Wisher Jr.
 |
| Mawe | 108 deqîqe  |
| Dema weşandinê | 26 çiriya pêşîn 1984, 8 sibat 1985, 15 adar 1985, 24 nîsan 1985, 1 adar 1987  |
| Şêwe | Fîlmê aksiyonê, fîlma honaka zanistî, cyberpunk, dystopian film, thriller film, chase film, time-travel film, fîlma tirsê, fantasy film, science fiction horror film, post-apocalyptic film, science fiction action film, tech-noir film, adventure film, independent film, fîlmê bi drama, suspense film û techno-thriller  |
| Mijara sereke | Time travel, android, Los Angeles Police Department û AI takeover  |
| Karekterên wê | * Sarah Connor
* Kyle Reese
* Terminator
 |
| Cihê çîrokê | * Los Angeles
 |
| Gerdûna honakî | * Terminator universe
 |
| Xelat | * Saturn Award for Best Science Fiction Film
 |
| * Terminator 2: Judgment Day
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

The Terminator fîlmeke honaka zanistî ya amerîkî ye ku di sala 1984an de ji hêla James Cameron ve hat deranîn û nivîsandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Li Wikimedia Commons medyayên di warê The Terminator de hene
# Betty Hutton

| Betty Hutton |
| --- |
|  |
|  |
| biguhêre |

**Betty Hutton** (zrojbûn. 26ê Sibatê, 1921 -Mirin 12ê Adar, 2007) lîstikvanek, komediyen, danser û stranbêjê sehne,û fîlimên televîzyonê ya Amerîkî bû.

## Çavkaniyên Gotarê

## Çavkanî
# 27ê kanûna paşîn

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | **Kanûna paşîn 2026** | >>
 |
| Du
 | Sê
 | Ça
 | Pê
 | În
 | Şe
 | Ye
 |
|  |  |  | 1 | 2 | 3 | 4
 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11
 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18
 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25
 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |  |
| **Rojên salê** |

## Bûyer

### Kurdistan

* 2003 – Li Pilemorê erdhejeke bi mezinahiya 6,5 a li gorî pîvana richter qewimî.

### Cîhan

* 98 – Trajan piştî mirina Nerva bû împeratorê Romayê.
* 447 – Ji sedema çêbûna erdhejê 57 birc û bedena sûrên Konstantînopolîsê ziyan dîtin.
* 1299 – Bingehê dewleta Osmaniyan hate sazkirin.
* 1944 – Şerê cîhanê yê duyem; Dorpêçkirina bajarê Lenîngradê ya ji aliyê naziyan ve bi dawî bû.
* 1945 – Şerê cîhanê yê duyem; Artêşa Sor a Yekîtiya Sovyetan kampên Auschwitz û Birkenau yên naziyan li Polonyayê ava kiribûn, zemt kirin.
* 1973 – Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Viyetnamê peymana agirbestê îmze kirin.
* 1994 – Li dijî nivîsgeha rojnameya Özgür Gündemê ya li Enqereyê êrîşeke bombeyî pêk hat.
* 2002 – Di encama teqîneke li bajarê Lagos a Nîjeryayê de 1.100 kesan jiyana xwe ji dest da û nêzîkê 20.000 kes jî bê cih û war man.

## Jidayikbûn

* 1756 – Wolfgang Amadeus Mozart, bestekarê Awistriyayî li Salzburg, Awistiryayê ji dayîk bû.
* 1859 – Wilhelm II. qeyserê dawîn ê Almanya û Prûsyayê li Berlînê ji dayîk bû.
* 1944 – Mairead Corrigan, çalakgera xwediya Xelata Nobelê li Belfast, Bakurê Îrlendayê ji dayîk bû.
* 1969 – Marc Forster, derhênerê swîsrî li Almanyayê ji dayîk bû.

## Mirin

* 1595 – Sir Francis Drake, deryavan û kaşifê brîtanî
* 1635 – Nefî, helbestvanê esilkurd

## Cejn û salveger

(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

---
# Mickey Mouse

| Mickey Mouse
Mickey Mouse  |
| --- |
| * Mişkê mirovteşe
* comics character
* animated character
* karakterê televîzyonê
* karakterê fîlmê
* video game character
* Disney core universe character
* mascot character
 |
|  |
| Welat | * Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
 |
| Çêker | * Walt Disney
* Ub Iwerks
 |
| Dema avabûnê | * 18 çiriya paşîn 1928
 |
| Jê îlhamgirtî | * Oswald the Lucky Rabbit
 |
| Xelat | * Berliner Bär
* stêrê sînemayê yê Hollywood Walk of Fame
 |
| Malper | mickey.disney.com/mickey  |
| Wêneyê plakê ya yadgarî ji bo Mickey Mouse |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Mickey Mouse** karakterek fîlmê karton û xêzeçîrokan e ku di sala 1928an de ji hêla Walt Disney û Ub Iwerks ve hatiye çêkirin. Wek maskota Pargîdaniya Walt Disney, Mickey mişkek antropomorfîk e ku bi gelemperî şortên sor, pêlavên zer ên mezin, û lepikên spî li xwe dike. Mickey ji kesayetiyên fîlmên bêdeng ên wekî Trampa Charlie Chaplin îlhamê digire, bi kevneşopî wekî karakterek sempatîk ku bi zirav û jêhatîbûnê derbas dibe tê destnîşan kirin. Karaktera mişkek piçûk bi bejna wî ya tenik hate kesayet kirin û bi dengê falsetto ji hêla Disney ve hatî peyda kirin. Îro Mickey yek ji karakterên xeyalî yên herî naskirî û gerdûnî yên hemî deman e.

Mickey şûna karakterek berê ya Disney, Oswald The Lucky Rabbit, hate afirandin û cara ewil di kurtefîlma Steamboat Willie (1928) de hate dîtin, ya ku yek ji yekem karîkaturên bi deng bû. Karakter bi eslê xwe xwediyê navê "Mortimer Mouse" bû, heya ku Lillian Disney di rêwîtiyek trênê de li şûna wê navê "Mickey" pêşniyar kir. Karakter li zêdetirî 130 fîlman derket, di nav de The Band Concert (1935), Brave Little Tailor (1938) û Fantasia (1940). Mickey di serî de di kurtefîlman de xuya bû, lê carinan di fîlmên dirêj derket ekranan. Deh fîlmên kartonê yên Mickey ji bo Xelata Oscarê wek Baştirîn Kurtefîlma Anîmasyonî hatin berbijêrkirin û yek ji wan, Lend a Paw, di sala 1941an de xelat wergirt. Di sala 1978an de, Mickey bû yekem karakterê fîlmên kartonê ku bibe xwediyê stêrkek li Hollywood Walk of Fame.

Di destpêka sala 1930an de, Mickey di heman demê de bi berfirehî di komîk strîp û xêzeromanan de hate pêşandan. Komîk stripa Mickey Mouse, ku di serî de ji hêla Floyd Gottfredson ve dihat kişandin, bo 45 salan hate weşandin. Di heman demê de Mickey di xêzeromanên cûrbicûr de jî derket. Mickey di rêzefîlmên televîzyonê yên wekî The Mickey Mouse Club (1955–1996) û yên din de jî cih digire. Ew di medyayên din ên wekî lîstikên vîdyoyê û her wiha bazirganiyê de xuya dike û li parkên Disney karekterek bingehîn e.

Mickey bi gelemperî li gel hevala xwe Minnie Mouse, kûçikê xwe yê heywandar Pluto, hevalên wî Donald Duck û Goofy û dijminê wî Pete xuya dike. Her çend di eslê xwe de wekî mêrxasek dilşikestî hate destnîşan kirin, Mickey bi demê re wekî zilamek biaqil hate nûve kirin, ku bi gelemperî wekî lehengek dilsoz û dilpak hate dîtin. Di sala 2009an de, Disney dest pê kir ku karakterê ji nû ve binav bike û kêmtir giranî da ser kesayeta xweya dostane û dilpak. Li şûna vê, wan bi derxistina lîstika vîdyoyê Epic Mickey aliyên maceraperest û serhişk ên kesayetiya wî ji nû ve destnîşan kirin.

## Çavkanî