# Amerîka (parzemîn)

| Amerîka |
| --- |
| * Superparzemîn
* parçeyekî dinyayê
* parzemîn
 |
|  |
| ﻿ / ﻿ |
| Kaşîf/Îcadker | * Krîstofor Kolumbus
* Nayê zanîn
 |
| Dema keşf/îcadê | * 12 çiriya pêşîn 1492
* 30 millennium b.z.
 |
| Pêk tê ji | * Amerîkaya Başûr
* Amerîkaya Bakur
* Amerîkaya Navîn
* Latin America and the Caribbean
 |
| Rûerd | * 42.549.000 km²
 |
| Nifûs | 1.055.385.441 (2025)  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Amerîka** yan jî **Parzemîna Amerîkayê**, carinan Amerîka tê gotin ku di destpêkê de wekî Îndîa Nova jî hatiye zanên parzemîneke ku ji tevahî ya Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr pêk tê. Bakur û başûrê Amerîkayê dema ku wekî parzemînek yekkirî were dîtin, piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezinê cîhanê ye û ji aliyê nifûsê ve jî sêyem parzemîna herî qerebalixê cihanê ye. Parzemîna Amerîkayê piraniya rûerda Nîvkada Rojavayî ya cîhanê vedigire.

Li gel giravên girêdayî parzemînê Parzemîna Amerîkayê ji %8 ê rûbera giştî ya cîhanê û %28,4 ê rûbera bejahiyê ya cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk û li dirêjahiya peravê rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên Parzemîna Amerîkayê ji aliyê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê Amazon, St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata ve tê birêve birin. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, Grînlenda û Alaskayê heya daristanên baranên tropîkal ên li Amerîkaya Navendî û Amerîkaya Başûr dirêj dibe.

Mirovên cara yekem di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji Asyayê koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne.

Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye. Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Seferên Spanî yên Christopher Columbus ji sala 1492am heta sala 1504an di encama têkiliya domdar a bi ewropî re (û paşê Cîhana Kevin a din) ku di dawiyê de rê li ber danûstendina Kolombiyayê vedike û serdemeke lêgerîn, dagirkirin û kolonîzasyonê vedike ku bandor û encamên wê heya roja îro berdewam kiriye. Hebûna spanî bi koletiya hejmareke mezin ên ji nifûsa xwemalî yên Amerîkayê re têkildar bû.

Nexweşiyên ku ji Ewropa û ji Rojavayê Afrîkayê ku bi koçberiyê re hatiye parzemînê gelên xwemalî yên parzemînê nexweş dixe û gelên herêmê ji aliyê hêzên ewropî ve têne kolonî kirin.

## Perçeyên parzemînê

Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Beşên Parzemîna Amerîkayê ev in:

* Amerîkaya Bakur
* Amerîkaya Başûr
* Amerîkaya Navîn

## Dewlet û herêm

35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha welateke xweser a Danîmarkayê, sê departmanên Fransayê, sê kolektîvên Fransayê, û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên Keyaniya Yekbûyî, sê herêmên Holendayê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.

| Dewlet an Herêm
 | Rûerd bi têvahî (km2)
 | Nifûs
 | Belaviya nifûsê (her km2)
 | Paytext
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Anguîla (Keyaniya Yekbûyî)
 | &000000000000009100000091
 | &000000000001345200000013.452
 | &0000000000000164800000164,8
 | The Valley
 |
| Antîgua û Berbûda
 | &0000000000000442000000442
 | &000000000008629500000086.295
 | &0000000000000199099999199,1
 | St. John's
 |
| Arjentîn
 | &00000000027668900000002.766.890
 | &000000004266950000000042.669.500
 | &000000000000001430000014,3
 | Buenos Aires
 |
| Aruba
 | &0000000000000180000000180
 | &0000000000101484000000101.484
 | &0000000000000594399999594,4
 | Oranjestad
 |
| Bahama
 | &000000000001394300000013.943
 | &0000000000351461000000351.461
 | &000000000000002450000024,5
 | Nassau
 |
| Bajo Nuevo Bank
 | &0000000000000100000000100
 | &00000000000000000000000
 | &00000000000000000000000,0
 | Tune
 |
| Barbados
 | &0000000000000430000000430
 | &0000000000285000000000285.000
 | &0000000000000595299999595,3
 | Bridgetown
 |
| Belîze
 | &000000000002296600000022.966
 | &0000000000349728000000349.728
 | &000000000000001340000013,4
 | Belmopan
 |
| Bermûda
(Keyaniya Yekbûyî)

 | &000000000000005400000054
 | &000000000006423700000064.237
 | &00000000000012037000001203,7
 | Hamilton
 |
| Bolîvya
 | &00000000010985800000001.098.580
 | &000000001002725400000010.027.254
 | &00000000000000084000008,4
 | La Paz and Sucre
 |
| Bonaîre
(Holenda)

 | &0000000000000294000000294
 | &000000000001209300000012.093
 | &000000000000004110000041,1
 | Kralendijk
 |
| Brezîl
 | &00000000085148770000008.514.877
 | &0000000203106000000000203.106.000
 | &000000000000002360000023,6
 | Brasília
 |
| Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
 | &0000000000000151000000151
 | &000000000002953700000029.537
 | &0000000000000152300000152,3
 | Road Town
 |
| Kanada
 | &00000000099846700000009.984.670
 | &**Çewtiya îfadeyê: Karaktera niqteşaniyê ya nenas ",".**37,411,592
 | &00000000000000037999993,8
 | Ottawa
 |
| Giravên Kaymanê
 | &0000000000000264000000264
 | &000000000008154600000081.546
 | &0000000000000212099999212,1
 | George Town
 |
| Şîle
 | &0000000000756950000000756.950
 | &000000001777300000000017.773.000
 | &000000000000002200000022
 | Santiago
 |
| Giravên Clipperton
 | &00000000000000060000006
 | &00000000000000000000000
 | &00000000000000000000000,0
 | N/A
 |
| Kolombiya
 | &00000000011389100000001.138.910
 | &000000004775700000000047.757.000
 | &000000000000004000000040
 | Bogotá
 |
| Kosta Rîka
 | &000000000005110000000051.100
 | &00000000046670960000004.667.096
 | &000000000000008959999989,6
 | San José
 |
| Kûba
 | &0000000000109886000000109.886
 | &000000001116732500000011.167.325
 | &0000000000000102000000102,0
 | Havana
 |
| Curaçao
 | &0000000000000444000000444
 | &0000000000150563000000150.563
 | &0000000000000317100000317,1
 | Willemstad
 |
| Domînîka
 | &0000000000000751000000751
 | &000000000007129300000071.293
 | &000000000000008920000089,2
 | Roseau
 |
| Komara Domînîk
 | &000000000004867100000048.671
 | &000000001037826700000010.378.267
 | &0000000000000207300000207,3
 | Santo Domingo
 |
| Ekuador
 | &0000000000283560000000283.560
 | &000000001581940000000015.819.400
 | &000000000000005379999953,8
 | Quito
 |
| El Salvador
 | &000000000002104100000021.041
 | &00000000064012400000006.401.240
 | &0000000000000293000000293,0
 | San Salvador
 |
| Giravèn Falkland
 | &000000000001217300000012.173
 | &00000000000030000000003000
 | &00000000000000002600000,26
 | Stanley
 |
| Venezuela
 | &0000000000000342000000342
 | &00000000000021550000002155
 | &00000000000000023999992,4
 | Tune
 |
| Guyanaya Fransî
 | &000000000009100000000091.000
 | &0000000000237549000000237.549
 | &00000000000000027000002,7
 | Cayenne
 |
| Grînlenda
 | &00000000021660860000002.166.086
 | &000000000005648300000056.483
 | &00000000000000000260000,026
 | Nuuk
 |
| Grenada
 | &0000000000000344000000344
 | &0000000000103328000000103.328
 | &0000000000000302300000302,3
 | St. George's
 |
| Guadeloupe
 | &00000000000016280000001628
 | &0000000000405739000000405.739
 | &0000000000000246699999246,7
 | Basse-Terre
 |
| Guatemala
 | &0000000000108889000000108.889
 | &000000001580667500000015.806.675
 | &0000000000000128800000128,8
 | Guatemala City
 |
| Guyana
 | &0000000000214999000000214.999
 | &0000000000784894000000784.894
 | &00000000000000035000003,5
 | Georgetown
 |
| Haîtî
 | &000000000002775000000027.750
 | &000000001074566500000010.745.665
 | &0000000000000361500000361,5
 | Port-au-Prince
 |
| Hondûras
 | &0000000000112492000000112.492
 | &00000000085550720000008.555.072
 | &000000000000006640000066,4
 | Tegucigalpa
 |
| Jamaîka
 | &000000000001099100000010.991
 | &00000000027179910000002.717.991
 | &0000000000000247400000247,4
 | Kingston
 |
| Martinique
 | &00000000000011280000001128
 | &0000000000392291000000392.291
 | &0000000000000352600000352,6
 | Fort-de-France
 |
| Meksîk
 | &00000000019643750000001.964.375
 | &0000000119713203000000119.713.203
 | &000000000000005710000057,1
 | Mexico City
 |
| Montserrat
 | &0000000000000102000000102
 | &00000000000049220000004922
 | &000000000000005879999958,8
 | Plymouth; Brades
 |
| Giravê Massalayê
 | &00000000000000050000005
 | &00000000000000000000000
 | &00000000000000000000000,0
 | Lulu Town
 |
| Nîkaragua
 | &0000000000130373000000130.373
 | &00000000060710450000006.071.045
 | &000000000000004410000044,1
 | Managua
 |
| Panama
 | &000000000007541700000075.417
 | &00000000034058130000003.405.813
 | &000000000000004579999945,8
 | Panama City
 |
| Paraguay
 | &0000000000406750000000406.750
 | &00000000067833740000006.783.374
 | &000000000000001559999915,6
 | Asunción
 |
| Perû
 | &00000000012852200000001.285.220
 | &000000003081417500000030.814.175
 | &000000000000002200000022
 | Lima
 |
| Porto Rîko
 | &00000000000088700000008870
 | &00000000036150860000003.615.086
 | &0000000000000448899999448,9
 | San Juan
 |
| Saba
 | &000000000000001300000013
 | &00000000000015370000001537
 | &0000000000000118200000118,2
 | The Bottom
 |
| Saint Barthélemy
 | &000000000000002100000021
 | &00000000000089380000008938
 | &0000000000000354699999354,7
 | Gustavia
 |
| Saint Kitts û Nevîs
 | &0000000000000261000000261
 | &000000000005500000000055.000
 | &0000000000000199199999199,2
 | Basseterre
 |
| Saint Lucia
 | &0000000000000539000000539
 | &0000000000180000000000180.000
 | &0000000000000319100000319,1
 | Castries
 |
| Saint Martin
 | &000000000000005400000054
 | &000000000003697900000036.979
 | &0000000000000552200000552,2
 | Marigot
 |
| Saint Pierre and Miquelon
 | &0000000000000242000000242
 | &00000000000060810000006081
 | &000000000000002480000024,8
 | Saint-Pierre
 |
| Saint Vincent û Giravên Grenadîn
 | &0000000000000389000000389
 | &0000000000109000000000109.000
 | &0000000000000280199999280,2
 | Kingstown
 |
| Seranilla
 | &0000000000000100000000100
 | &00000000000000000000000
 | &00000000000000000000000,0
 | N/A
 |
| Saint Eustatius
 | &000000000000002100000021
 | &00000000000027390000002739
 | &0000000000000130400000130,4
 | Oranjestad
 |
| Sint Marteen
 | &000000000000003400000034
 | &000000000003742900000037.429
 | &00000000000011767000001176,7
 | Philipsburg
 |
| Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich
 | &00000000000030930000003093
 | &000000000000002000000020
 | &00000000000000000100000,01
 | King Edward Point
 |
| Sûrînam
 | &0000000000163270000000163.270
 | &0000000000534189000000534.189
 | &00000000000000030000003
 | Paramaribo
 |
| Trînîdad û Tobago
 | &00000000000051300000005130
 | &00000000013280190000001.328.019
 | &0000000000000261000000261,0
 | Port of Spain
 |
| Giravên Turks û Kaykosê
 | &0000000000000948000000948
 | &000000000003145800000031.458
 | &000000000000003479999934,8
 | Cockburn Town
 |
| Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
 | &00000000096290910000009.629.091
 | &0000000320206000000000320.206.000
 | &000000000000003420000034,2
 | Washington, D.C.
 |
| Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
 | &0000000000000347000000347
 | &0000000000106405000000106.405
 | &0000000000000317000000317,0
 | Charlotte Amalie
 |
| Ûrûguay
 | &0000000000176220000000176.220
 | &00000000032863140000003.286.314
 | &000000000000001939999919,4
 | Montevideo
 |
| Venezuela
 | &0000000000916445000000916.445
 | &000000003020630700000030.206.307
 | &000000000000003019999930,2
 | Karakas
 |
| Total
 | &000000004232098500000042.320.985
 | &0000000973186925000000973.186.925
 | &000000000000002189999921,9
 |  |

## Nîşe

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Amerîka (parzemîn) de hene.