Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 8ê kanûna pêşîn

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | **Kanûna pêşîn 2026** | >>
 |
| Du
 | Sê
 | Ça
 | Pê
 | În
 | Şe
 | Ye
 |
|  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6
 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13
 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20
 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27
 |
| 28 | 29 | 30 | 31 |  |  |  |
| **Rojên salê** |

## Bûyer

### Kurdistan

### Cîhan

* 1808 – Artêşa Napoleon Bonaparte kete bajarê Madrîdê.
* 1941 – Piştî êrîşa Pearl Harborê dewleta DYA'yê li dijî Japonyayê îlana şer kir û bi vî awayî tevlî Şerê cîhanê yê duyem bû.
* 1966 – Keştiya Yewnanistanê ya bi navê *SS Heraklion* li Deryaya Egeyî noqav bû. Di encamê de bêhtirî 200 kesî jiyana xwe ji dest da.
* 1980 – John Lennon (damezrînerê koma muzîkê ya bi navê The Beatles) li devê mala xwe ji aliyê heyranekî xwe yê nexweş ve hatiye kuştin.
* 1994 – Doza Partiya Demokrasiyê (DEP) bi dawî bû. Parlementerên ku cezaya darvekirinê ji wan re dihate xwestin yên bi navê Hatip Dicle, Orhan Doğan, Leyla Zana, Selîm Sadak, Sırrı Sakık ve Mahmut Alinak bi tevahî bi 89 sal û 6 mehan hatin cezakirin. Lê ji ber li berçavgirtina rojên di girtîgehê de yên Mahmut Alinak û Sırrı Sakık ew serbest hatin berdan.
* 1996 – PKK, 6 leşkerên dîlgirtî li Kurdistana Başûr teslîmî parlementerê Wanê yê *Partiya Refahê* Fethullah Erbaş, serokê giştî yê Komeleya Mafên Mirovan Akın Birdal û serokê şaxa Izmîrê ya Mazlum-Derê Halit Çelik kirin.
* 2009 – Di êrîşeke bombeyî de li Bexdayê 127 kes mirin û 448 kes jî brîndar bûn.

## Jidayikbûn

* 1832 – Bjørnstjerne Bjørnson, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê
* 1911 – Nîkos Gatsos, helbestvanê yewnan

## Mirin

* 1864 – George Boole, matematîknasê dahêner
* 1955 – Hermann Weyl, fîzîknas û fîlozofê alman
* 1980 – John Lennon, stranbêjê îngilîz

## Cejn û salveger

(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

---
# Teknîk

Koma çalakiyên mirovatî yên şêweyên kar û navgînên afrandina berhemên madî bo civaka mirovatî û pakkirina mercên bikaranîna hêzên xwezayî û hebûnên xwezayî. Bi wate xwe re, ji du awayan ve heya. Heyak ji aliyê kirinî (piretîk) û ya din jî ji aliyê amûrên ku tên bikarhanîn ve wate wê heya. Her amûrekîku em bikardihênin, weke teknîkekê ya. Lê kêrhatîya bikarhanîna wê jî, teknîkîtîyê dihêne ser ziman. Zanînên di derbarê bikarhanînê de, ên weke "zanîn pêwîst" ku tê bi navkiirn, bi navê teknî û ankû "zanîna teknîkî" tê bi nav kirin.
# Helbestvan

Helbestvan û nivîskarê kurd Ehmedê Xanî ku di sedsala 16n de jiyan kiriye.
**Helbestvan** an jî **şair** ew kes in ku helbestan dinivîsin û dixwînin. Di serdema nûjen de gelek helbestvanên kurd helbestên xwe li ser malperên înternetê û li ser medyaya civakî parvedikin. Kesên helbestvan raman û hestên xwe bi şêwazeke helbestî dinivisîn an jî dixwînin. Helbestvan ji pêşdîrokê ve hema hema bi hemî zimanan hene û berhemên pir cihêreng ku di çand û serdemên cuda de ne çêkirine.

Di nav kurdan de gelek kesên bi helbestnivîsê eleqedar in hene. Lê gelek helbestvanê kurdan ji ber ku helbestên xwe bi nivîskî tomar nekirine, beyî ku tu berheman li pey xwe bihêlin hatine jibîrkirin.

Mînakek helbesteke ku bi kurdî ji aliyê helbestvana kurd Gulîstan Dêrikî ve hatiye nivîsandin li jêr e:

| Helbestvan gotiye: "Evîn hespekî çîlspî ye û jixwe herkes nikare lê siwar bibe."
Tu qet li hespa siwar bûyî?
tu dizanî ku hesp azadî ye jî?..
ez nezîkî azadiyê bûm û nezîkî evînê...
nehiştin ku ez li hespê siwar bim.
Birîndar kirin, ketim erdê!
Tu qet birîndar bûyî?
birîna ku kes nikare bipêçe...

 |

Di her şaristanî û zimanî de, helbestvanan şêwazên curbicur bi kar anîne ku bi demê re hatine guhertin û di encamê de bêhejmar helbestvanên cihêreng ên wekî wêjeya ku (ji dema hatina pergalên nivîsandinê ve) wan hilberandiye, bikar aniye.

## Binêre

* Lîsteya helbestvanên kurd

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpereke helbestên kurdî Girêdana arşîvê 2025-02-22 li ser Wayback Machine

* Li Wikimedia Commons medyayên di warê Helbestvan de hene.
# Çîroknivîs

Li jêr çend çîroknivîsên Kurd:

## Çîroknivîsên Kurd

* Polat Can
* Ismail Hacanî
* Enwer Qerehan
* Nadoyê Xudo Maxmedov
* Ronî War
* Tosinê Reşîd
* Mele Mehmûdê Bazîdî
* Qado Şêrîn
# Romannivîs

**Romannivîs** an jî **romannûs** (bi îngilîzî:*novelist*), ew kesên ku romanan dinivîsin bi vî navî tên nasîn.

## Lîsteya Romannivîsên Kurd

* Adil Zozanî
* Abdusamet Yigit
* Ahmedê Hepo (Apiyev)
* Azad Bavê Şahîn
* Bavê Nazê
* Brîndar
* Bûbê Eser
* Egîdê Xudo
* Enwer Mihemed Tahir
* Erebê Şemo
* Eliyê Evdirehman
* Eyup Kiran
* Fêrgîn Melîk Aykoç
* Firat Cewerî
* Heciyê Cindî
* Helîm Yusiv
* Hesenê Metê
* Ihsan Colemergî
* Îbrahîm Seydo Aydogan
* Jan Dost
* Jîr Dilovan
* Kemal Orgun
* Kovan Sindî
* Laleş Qaso
* Lokman Ayabe
* Lokman Polat
* M. Beşîr
* Mahmud Baksî
* Medenî Ferho
* Mehmed Uzun
* Mehmudê Bayezîdî
* Menaf Osman
* Mezher Bozan
* Mêvan (Betal Betê)
* Mihemed Dehsiwar
* Mîr Qasimlo
* Mustafa Aydogan
* Nacî Taha Berwarî
* Newroz Saîdpour
* Nûrî Şemdîn (Nacî Kutlay)
* Omer Dilsoz
* Perwîz Cihanî
* Pîr Rustem
* Polat Can
* Remezan Alan
* Rêşad Sorgul
* Sebrî Silêvanî
* Seîdê Îbo
* Sidqî Hirorî
* Silêman Demir
* Şahînê Bekirê Soreklî
* Torî
* Xemgînê Temê
* Xurşîd Mîrzengî
* Yaqob Tilermenî
* Zalar Mîr Qasimlo
* Zeynel Abîdîn

## Herwiha binêre

* Lîsteya romanên kurdî
* Roman
# Şanonivîs

**Şanonivîs** an jî **şanonûs** nivîskarê şanonameyan e. Hinek şanonivîs bala xwe li ser şêwazên şanoyê dikişînin wek mînak pêkenok (nivîskarê pêkenokan) an jî trajedî (nivîskarê trajediyan). Her wiha berhemên pirtûkên wêjeyî ji aliye şanonîvîs ve tên adaptasyonkirî û li ser şanogehê de tên lîstin.

## Çavkanî
# Pênûs

Pênûs yan qelem
**Pênûs** an jî **qelem**, alava ku pê tê nivîsandin û xêzkirin e.

Tê gotin ku gotina *kalem* jî ji *kelemê* tê ku kelem jî tê wateya darikê serê wî tûj an jî dirî. Ji bilî va tiştan *pênûs* tê wateya pê nûsandinê.
Pênûs dibe ku amûrên yekemîn bûn yê mirov bi kar anî. Danîşanên kevintirîn ji serdema kevirê ye li kû bi darên normal ve li ser axesork dihat selixandin û tim tim bi wêneyên şkeftê dihat dîtin. Bi hatina çandên bilind yê berê li şûn dara nivîsandinê çîxên nivîsandin dihatin bi kar aniyê. Ew jî paşê bi raborîna demê bi firçe û perrê nivîsandinê cih girt. Firçe û perrê nivîsandinê wekî şageste dihat dîtin û yek jî meriv dikar bû li ser kaxiz jî binivîse. Di serdema kevnara dereng tek hinek nivîsên runê û nivîsên mixî û peykersaz pênûsan bi kar anîn.

Di serdema navîn de meriv pênûsên ji zirêç , zîv an jî sêhl bi kar anîn yê ema xêzên zirav û rengavêtî davîtin Di dawiya serdema navîne de meriv destpê dikir bi çêkirina pênûsa zirêc yê bi forma darê bi parçeyek zirêç dorgirtî bû.
Di sedsala 16 ne zirêç lê hema grafît dihat bi kar anîn . Grafît xêzek daha qalind boyax dikir û ji ber ku daha hêsan di hat bi kar anîn çinkî meriv pêwîste ne dibû eyne berê li ser kaxiz bidewsîne.

## Çavkanî
# Wikimedia Commons

| Wikimedia Commons
 |
| --- |
|  |
|

---

 |
| Malper
 | commons.wikimedia.org
 |
| Avabûn
 | 7'ê rezberê, 2004
 |
| Avaker
 | Wikimedia community
 |
| Xwedî
 | Weqfa Wikimedia
 |
| biguhêre |

**Wikimedia Commons** (bixwînin: *Wîkîmedya Komons*), bingehekî navneteweyî yê agahdariyan e ku ji wêne, vîdeyo, muzîk û hwd pêk tê û ji bo çêkirina gotarên Wîkîpediya azadane tê bikaranîn. Ew di rojê 7'ê îlona 2004'an de hate çêkirin.

## Girêdanên derve

* (kurdî) Rûpela Wîkîmedya Commons
# Rewşenbîr

**Rewşenbîr**, ji kesê ku di nava civakê de ku bi zimanê wê ramanên weke felsefe û hwd pêş dixin re tê gotin. Kesê ku di nava civatê de ku bi zimanê civate ramanên xwe bi vî rengî li ser aqil re tînê ser ziman, ji wî re rewşenbîr tê gotin.

Navê rewşenbîr, li ser koka *rewşen* ku rewşa bi rohnî û bihiş tînê ser ziman ava ya. Gotina *rewşen* jî, di kurdî de li ser koka *re* û ankû *rê* ava ya ku bahse rêya têreçûnê dike ya.

Di çerçoveya gotina rewşen de ev dibê weke çûyinek bi hiş û hişmendî. Farqe di nava gotina "rewşenbîr" ya "nivîskar" de jî ew a ku nivîskar, tenê yê ku dinivîsêne ya. Mirovên nivîskar ên weke rojnemavan û hwd in. Rewşenbîr jî, zaneyên ku ramanê bihişmendî pêşdixin in. Mirov dikarê ji yekî rewşenbîr re di her rewşe de jî bêje nivîskar. Lê mirov nikarê ji yekî nivîskar re di her rewşê de bêje rewşenbîr. Rewşenbîr, bi ramana ku pêş dixe re xwediyê wê rewşenbîrîyê ya.

Mirovên weke Mîtra, Zerdeşt, Manî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Ehmedê Xanî û hwd mirov dikarê weke rewşenbîr bi nav bike.

## Çavkanî
# Lîsteya nivîskarên rûs

Lîsteya Nivîskarên Rûs û yên bi Rûsî Nivisandine.

## Sedsala XVIII.

* Vasily Trediakovski (1703-1769)
* Mikhail Lomonossov (1711-1765)
* Denis Fonvizine (1744-1792)
* Alexandre Radichtchev (1749-1802)
* Ivan Krylov (1769-1844)
* Aleksandir Griboyedov (1795-1829)
* Aleksandir Sergeyevîç Puşkîn (1799-1837)

## Sedsala XIX.

* Fiodor Tiouttchev (1803-1873)
* Nîkolay Gogol (1809-1852)
* Ivan Gontcharov (1812-1891)
* Mikhail Lermontov (1814-1841)
* Alexei Konstantinovitch Tolstoy (1817-1875)
* Ivan Tourgueniev (1818-1883)
* Fêdor Dostoyevskî (1821-1881)
* Mikhail Saltykov-Chtchédrine (1826-1889)
* Leon Tolstoy (1828-1910)
* Nîkolay Leskov (1831-1895)
* Innocent Annenski (1856-1909)
* Anton Tchekhov (1860-1904)
* Leon Chestov (1866-1938)
* Constantîn Balmont (1867-1942)
* Maksîm Gorkî (1868-1936)
* Zênayde Hîppîûs (1869-1945)
* Ivan Bounine (1870-1953)
* Valéry Brioussov (1873-1924)
* Alexandre Blok (1880-1921)
* Ievguenî Zamyatîne (1884-1937)
* Nîkolay Goumiliev (1886-1921)
* Vladislav Khodassévitch (1886-1939)
* Anna Akhmatova (1889-1966)
* Borîs Pasternak (1890-1960)
* Mikhail Boulgakov (1891-1940)
* Ilya Ehrenbourg (1891-1967)
* Ossip Mandelstam (1891-1938 an 1943)
* Marîna Tsvetaeva (1892-1941)
* Vlademîr Mayakovskî (1893-1930)
* Serguey Essénine (1895-1925)
* Evguénî Schwartz (1896-1958)
* Valentîn Katayev (1897-1986)

## Sedsala XX.

* Ilf et Petrov (1897-1937 û 1902-1942)
* Mikhail Cholokhov (1905-1984)
* Vassili Grossman (1905-1983)
* Varlam Chalamov (1907-1982)
* Alexandre Soljenitsyne (1918-)
* Boulat Okoudjava (1924-1997)
* Cengîz Aytmatov (1928-), *Kirgizîstan*
* Joseph Brodsky (1940-1996)
* Svetlana Alexievitch (1947-), *Bêlarûsî*
* Alexandra Marinina (1957-)
* Viktor Pelevine (1962-)
* Andrey Guelassimov (1965-)
# Lîsteya nivîskarên îngilîz

Lîsteya nivîskarên inglîz û yên bi inglîzî nivisandin (û dinivisînin) e.

## Sedsala XVI.

* Edmund Spencer (1552–1599)
* John Lyly (1554–1606)
* Thomas Kyd (1558–1594)
* Christopher Marlowe (1564–1593)
* William Shakespeare (1564–1616)
* John Donne (1572–1631)
* Ben Jonson (1573–1637)

## Sedsala XVII.

* John Milton (1608–1674)
* Samuel Butler (1612–1680)
* Daniel Defoe (1660–1731)
* Jonathan Swift (1667–1745)
* Samuel Richardson (1689–1761)

## Sedsala XVIII.

* Henry Fielding (1707–1754)
* Samuel Johnson (1709-1784)
* Laurence Sterne (1713–1768)
* Horace Walpole (1717-1797)
* Tobias George Smollett (1721-1771)
* Oliver Goldsmith (1728-1774)
* Clara Reeve (1729-1807)
* Charlotte Smith (1749-1806)
* William Godwin (1756-1836)
* Ann Radcliffe (1764-1823)
* William Wordsworth (1770–1850)
* Samuel Taylor Coleridge (1772–1834)
* Robert Southey (1774–1843)
* Jane Austen (1775–1817)
* Matthew Gregory Lewis (1775-1818)
* Charles Robert Maturin (1782–1824)
* James Henry Leigh Hunt (1784-1859)
* Thomas Love Peacock (1785-1866)
* lord Byron (1788–1824)
* Theodore Edward Hook (1788-1841)
* Percy Bysshe Shelley (1792-1822)
* John Keats (1795–1821)
* Mary Wollstonecraft Shelley (1797–1851)
* Catherine Grace Frances Gore (1799-1861)

## Sedsala XIX.

* Elizabeth Harriet Beecher Stowe (1811)-(1896)
* Charles Dickens (1812–1870)
* Charlotte Brontë (1816–1855)
* Emily Brontë (1818–1848)
* George Eliot (1819-1880)
* Anne Brontë (1820–1849)
* Robert Lytton (1831-1891)
* Thomas Hardy (1840–1924)
* Frances Hodgson Burnett (1849-1924)
* Joseph Conrad (1857–1924) (eslê wî polonî ye).
* Jerome Klapka Jerome (1859-1927)
* Rudyard Kipling (1865–1936)
* Herbert George Wells (1866-1946)
* John Galsworthy (1867-1933)
* Somerset Maugham (1874-1965)
* David Herbert Lawrence (1885-1930)
* Thomas Edward Lawrence (1888-1935)
* Aldous Huxley (1894-1963)

## Sedsala XX.

* Hector Hugh Munro re Saki tê gotin (1870–1916)
* E. M. Forster (1879–1970)
* Pelham Grenville Wodehouse (1881–1975)
* D.H Lawrence (1885–1915)
* Percival Christopher Wren (1885-1931)
* Agatha Christie (1890–1976)
* John Ronald Reuel Tolkien (1892–1973)
* C. S. Lewis (1898–1963)
* Barbara Cartland (1901-2000)
* George Orwell (1903–1950)
* Evelyn Waugh (1903–1966)
* Graham Greene (1904–1991)
* Nancy Mitford (1904-1973)
* Arthur Koestler (1905-1983)
* Daphne du Maurier (1907-1989)
* Malcolm Lowry (1909–1957)
* William G. Golding (1911–1993)
* Lawrence Durrell (1912-1990)
* Anthony Burgess (1917–1993)
* Ji Douglas Reeman re Alexander Kent tê gotin (1924 -)
* John Fowles (1926 —)
* Tom Sharpe (1928 —)
* Harold Pinter (1930-)
* Ted Hughes (1930-1998)
* David Lodge (1935-)
* Ian McEwan (1948-)
* Terry Pratchett (1948 —)
* Neil Gaiman (1960 —)
# 1977

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1973 |
1974 |
1975 |
1976 |
**1977**
| 1978
| 1979
| 1980
| 1981
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* 10ê adarê – Iva Hasperger, lîstikvana xirwat
* 16ê adarê – Ferdi Zeyrek, avahîsaz, siyasetmedarê tirk
* 22ê îlonê – Ali Sunal lîstikvanê tirk

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Rojava

| Aliyên Erdnîgarî |
| --- |
| Bakurê rojava | Bakur | Bakurê rojhilat |
| Rojava |  | Rojhilat |
| Başûrê rojava | Başûr | Başûrê rojhilat |

**Rojava** yek ji çar aliyên erdnîgarî ye ku ber an aliyên erdnîgarî diyar dike ku roj lê diçe ava. Di heman demê rojava yek ji çar aliyên sereke yên erdnîgarî ye ku berevajiyê aliyê Rojhilat e.

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: rojava** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# 2010

◄ |
Sedsala 20an |
**Sedsala 21ê**

◄◄ |
◄ |
2006 |
2007 |
2008 |
2009 |
**2010**
| 2011
| 2012
| 2013
| 2014
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

* 21ê hezîranê – Hamit Ulaş, şervanê HPGê.
* 1ê kanûna paşîn – Marif Xeznedar, akademîsyen û nivîskarê kurd.
* 25ê kanûna paşîn – Elî Hesen Ebdulmecîd, generalê iraqî.
* 13ê sibatê – Lucille Clifton, şaîrê amerîkî.
* 23ê sibatê – Gulbihar, denbêjê kurd.
* 7ê adarê – Mîxaîl Semenovîç Lazarev, tarîxnasê rûs.
* 8ê nîsanê – Jean-Paul Proust, serokdewletê Monakoyê yê berê.
* 4ê gulanê – Serdeşt Osman, rojnemavanê kurd.
* 3ê hezîranê – Rue McClanahan, aktrîsa amerîkî.
* 18ê hezîranê – José Saramago, nivîskar û şaîrê portûgalî.
* 21ê hezîranê – İlhan Selçuk, nivîskarê tirk.
* 29ê îlonê – Georges Charpak, fizîknasê fransî.
* 17ê çiriya pêşîn – Mehmet Kemal Işık, nivîskarê kurd.
* 3ê çiriya paşîn – Cemal Şener, siyasetmedarê tirk.
* 26ê çiriya paşîn – Palle Huld, aktor û nivîskarê danîmarkî.
* 27ê nîsanê – Behare Elewî, çalakvana kurd a mafên mirovan û jinan.
# Berazî (eşîr)

|  |
| --- |
| Êla Berazî
 |
| **Agahiyên gelemperî** |
| **Hoz** | Ilêdînan Dîdan Dînan Qeregêçî Kêtikan Meafan Mîrî Oxçiyan Pîjan Şedadî Şêxan Zerwan Asî Abdullah/Abdallah
Êl û eşîrên kurdan</ref>

 |
| **Esil** | Kurmanc
 |
| **Ziman** | Kurmancî
 |
| **Belavbûn** | Pîrsûs Kobanî Bêrecûg Riha Amed Semîsad Dîlok Dutax Xinûs bi belavî li Sûrî Qamişlo Helep Homsê EfrînSemsur
Kobanê

 |
| **Bawerî** |
| **Dîn** | îslamiyet
 |
| biguhêre  |

**Berazî** yek ji êlên kurdên ên herî mezin e. Ew li parêzgeha Rihayê û li Kobaniyê dijîn, navenda wan a kevneşopî Pîrsûs e. Li Xinûs û Dutaxê jî, li devereke ku wek Geliyê Berazan tê binavkirin, komeke Beraziyan dijî. Vana ji Rihayê çûne Xinûs û Dutaxê. Li Kurdistana Rojhilat, li Hamedanê qebîleke Comûrî bi navê Berazan heye, belê mirov nikare derheqe peywenderiya wan bi êla Berazîyen ve tiştekî vebir bibêje.

Li bajerê Sûrî yê Hame malbateke gelekî bibandor a bi navê Elberazî heye. Endamên vê malbatê îro erebî diaxivin, belê pêşiyên wan kurdên berazî bû ne, ew malbatana ji aliyê dewleta Osmanî ve ji Kobanê hatin derxistin ji ber ku wan Baç nedan û li hêla bakûr rojavayê Sûriyê hatin bi cih kirin ji bo ku rawestandina dayîna baç ya ji aliyê gel ve têk bibin.

## Navdarên berazî

* Husnî Berazî (1895-1975, ji beraziyên Hamayê, serokwezirê Sûrî ye)
* Muhsin Berazî (1904-1949, ji beraziyên Hamayê, serokwezirê Sûrî ye)
* Elîcan (Serhildêrê kurd)
* Mehmud Berazi Hunermend
* Mezlûm Kobanî Fermandarê Hêzên Demokratik a Sûriye
* Dilbixwin Dara Rojnamevan û nûçegihanê Rûdawê
* Heysem Mislim Rojnamevan
* Ela Sedûn Rojnamevan

## Çavkanî
# Kaniya Ereban

Ji Aliyê Çem Kaniya Ereban
**Kaniya Ereban** gundekî girêdayî navçeya Bismilê ye.Di navbera Bismil û Farqînê de ye. Li derdora wê gundên wek Gundê Hecî Miheme, Gundê Hecî Ehmed û Qendîlo he ne.
# Mişo Bekebûr Berazî

**Mişo Bekebûr Berazî** an **Mişoyê Bekebûr** (jdb. 1889, m. 1956) dengbêjekî kurd ê Rojavaya Kurdistanê bû. Mişo ji êşîra Pîjî bû ku yek ji êşîrên Beraziyan e. Dengbêjekî mezin bû. Kurdnasê fransî Roger Lescot destana Memê Alan ji devê Mişoyê Bekebûr û Xidoyê Hindawî tomar kiriye.

## Girêdanên derve

* Mişo Bekebûr Berazî li ser Youtubê

## Çavkanî
# Miço Kendeş

| Miço Kendeş |
| --- |
| Stranbêjê kurd Miço Kendeş |
| Jiyan |
| Jidayikbûn | 1966 Kobanî |
| Malper | www.m-kendes.ch |
| biguhêre |

**Miço Kendeş** hunermend û stranbêjekî kurd e ku di sala 1966an de li Kobaniyê, li Rojavaya Kurdistanê ya bakurê Sûriyê, di nav perên malbateke kurd de ji dayik bûye. Ew birayê hunermendê kurd Baran Kendeş e.

Ji zaroktiya xwe ve li ber dengê dengbêj û stranvan û dastanebêjan û di nav şevbuhêrkên ahangane yên ko li malê dihatine saz kirin, perwerde bûye, piştre li ber dengê dapîra xwe hinî rewanbêjî û şêweyên strana-dastanî dibe. Îdî piştî vê qonaxê xwe hînî lêdana biziqê û tembûrê dike, hişyarî û zanîna xwe ya muzîkî berfirehtir dike, hem dest bi hînbûna ûdê dike û hem jî bi alîkariya hin muzîknasên Helebê zanebûna xwe di derheqa meqamên rojhilatê de kûrtir dike. Miço Kendeş, dest bi berhevkirina stranên kevin û yên gelêrî dike, li çavkaniyên wan yên resen û zelal digre, anuha jî, ji wê gencîneya ko bi sedan stran têde hene berhevkirin, dest bi hibijartina xwe dike da ko yên herî sipehî, herî narîn, bi dengê xwe yê pêldar û afsanewî û bi şarezayiya dastanbêjiya xwe, pêşkêş dike. Hêjayî gotinê ye ku Mico Kendes hemwelatiyên Swîsre û Fransayê hene.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Malpera Miço Kendeş
# Polat Can

| Polat Can |
| --- |
| Polat Can |
|  |
| Jidayikbûn | 1980 Kobanê, Rojavayê Kurdistanê |
| Esil | Kurd |
| Hevwelatî | Rojavayê Kurdistanê |
| Pîşe | Nivîskar û siyasetmedar |
| Malper | polatcan.info/  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Kongıreya Damezrandina Konfedresyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz 27.03.2012
**Polat Can** (jdb. sala 1980 li Kobanî, Rojavaya Kurdistanê) nivîskar û fermandarekî kurd e. Ev gelek sal in bi karê rojnamegerî û nivîskariyê re mijûl dibe. Di gelek kovar, rojname, malper û alavên din yên ragihandinê de kar kiriye. Her wiha jî di dehan kovar û rojname û malperan de dinivîsîne. Polat Can yekemîn radoyoya kurdî ya bi navê CUDÎ FM vekir. Her wiha 3 radoyên din bi navê Kobanê FM û Rojava FM û Efrîn FM vekirin. Polat Can konfedresyona Xwendekarên Kurd ên Welatparêz ava kir û bû koordînatorê wê yê giştî. Pirtûkên wî bi gelek zimanan çap bûne.

Ew bi zimanên kurdî, erebî û tirkî dinivsîne.

## Şoreşger

Polat Can yek ji çalakvan û şoreşgerên kurd e ku gelek salên dûr û dirêj di nava şoreşa azadiya Kurdistanê de li gelek cih û xebatan de cih girtiye. Polat Can yek ji damêzrênerên YPG ye û di nav de bi awayekî aktîv kar û xebat kiriye. Di sala 2013an de bû berdevkê ragihandina YPG û berpirsyarê navenda giştî ya ragihandina YPG û berdevkê ragihandinê. Di sala 2014 heya 2016 nûnerê Rojava di koalîsyona navdewletî ya li dijî Daiş de dikir. Her wiha wek rawêjkarê yekemîn yê hêzên Sûriya Demokratîk erk kiriye.

## Berhemên Polat Can

* Ah ya Sexîretî آه يا صغيرتي - 2002 (bi erebî)
* Navname - 2003 (bi kurdî)
* Berfa Germ - 2004 (bi kurdî)
* Edduba - 2004 (bi kurdî)
* Zimanê Firîşteyan [[لغة الملائكة]] - 2005 (bi erebî û kurdî)
* Afaq Konfedraliyê آفاق كونفدرالية - 2006 (bi erebî)
* Göçmen Yürekler - 2006 (bi tirkî)
* Qulingên Rewanê - 2007 (bi kurdî)
* Nîsa'el Qurunful نساء القرنفل- Helbest 2009 (bi erebî)
* لمحات عن حزب العمال الكردستاني- 2009
* Afaq Al Hel (آفاق الحل) 2011
* Projeyên Pratîkî yên Avakirina Rêveberiya Xweser (المشاريع العملية لبناء الإدارة الذاتية)
* موجز عن تاريخ اللغة الكردية - 2012
* مدخل إلى الأعلام الكردية - 2012
* غربلة الأفكار
* Fî Neqd El-Aqıl El-Şerqî (في نقد العقل الشرقي)
* آفاق الحل (Asoyên Çareseriyê)
* من روجافا إلى شنكال (Ji Rojava berve Şengalê)

Herwiha jî celebeka wî ya helbestan bi navê (dema dil diweşê) bi erebî derketiye.

## Rêvebiriya wî ya weşanên kurdî

Nivîskar û rojnamevan Polat Can rêvebiriya gelek weşanên kurdî kiriye, wek

* Kovara yekîtiya Azad
* Kovara Dostî
* Rojnameya Mezopotamya (*bi ermenî*)
* Kovara rojhilata navîn (*bi erebî*)
* [Kovara parastina gel (*bi erebî*)]
* Malpera HPG Online - [1] Girêdana arşîvê 2009-06-21 li ser Wayback Machine
* Malpera dengên Kurdên Qafqasiya
* Malpera Alawset.net Girêdana arşîvê 2020-02-19 li ser Wayback Machine
* Rojnameya ALAAN
* Gerila TV Girêdana arşîvê 2020-09-27 li ser Wayback Machine

## Çavkanî

## Girêdanên derve

*  Girêdana arşîvê 2021-11-16 li ser Wayback Machine
*
*
*
# Şerê Cîhanî yê Yekem

| Şerê Cîhanî yê Yekem |
| --- |
| * Şerê cîhanî (1)
* serdema dîrokî
 |
|  |
|  |
| Dema destpêkirinê | * 28 tîrmeh 1914
 |
| Dema bidawîbûnê | * 11 çiriya paşîn 1918
 |
| Beşdar | * Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem
* Hêzên Navend
* Awistralya
* Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlendayê
 |
| Hejmara miriyan | * 17.000.000 ±2000000
 |
| Pêk tê ji | * Battle of San Matteo
* Konferansa Aştiyê ya Parîsê
* European Theater of World War I
* Middle Eastern theater of World War I
* African theater of World War I
* Asian and Pacific theater of World War I
* naval warfare of World War I
* Schuwse Monday
* German occupation of Belarus during World War I
* First Battle of Ķekava
* Second Battle of Ķekava
* Military mining in World War I
* country in World War I
* War aims of the First World War
 |
| * serdema di navbera du şeran de
* Şerê cîhanî yê duyem
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Şerê cîhanê yê yekem**, bi navê **Cengê mezin î kevin** (Cenga mezin a kevin) an jî **Şerê Mezin** jî hatiye nasîn, pevçûneke çekdarane ya mezin bû ku piraniya welatên Ewropayê û cîhanê tê de pişikdar bûn. Ew şer ji sala 1914an heta 1918an berdewam bû. Pevçûn di çiriya paşîn a 1918an de bi dawî bûn, lê şer li Xêveya 1919an bi Peymana Versayê bi awayekî fermî bi dawî bû. Di vî şerî de bi milyonan mirov hatin kuştin û ruxsara siyasî ya cîhana nûdem hat guhertin.

Şer di navbera hêzên hevalbend (Fransa, Brîtanya, Rûsya, DYA û paştir Îtalya) û Hêzên Navend (Împeratoriya Almanyayê, Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê, Bulgaristan û Împeratoriya Osmanî) ve pêk hat. Serkeftiyên şerî welatên hevalbend bûn, lê jihevnegirtinên piştî dawîbûna şerî, nemaze nerazîbûna Almanyayê li ser hindek bendên Peymana Versayê, rê li himberî hilbûna agirê Şerê cîhanî yê duyem xweş kir.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Şerê Cîhanî yê Yekem de hene.