# Zimanê spanî

| Spanî
 |
| --- |
| castellano, español
 |
| Welatên lê tê axaftin
 | Spanya, Venezuela, Arjentîn, Meksîk, Kolombiya, Paraguay, Şîle, Perû, Bolîvya, Guatemala, Hondûras, El Salvador, Nicaragua, Kûba, Ekuador, Belîze, Kosta Rîka, Porto Rîko, Panama, Komara Domînîk, Dewletên Yekbûyî
 |
| Herêm
 | Spanya, Amerîkayê Latînî, Gîneya Ekvatoral
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | 483 mîlyon axiverên zikmakî
 |
| Malbata zimanî
 | * Zimanên Îtalî
	+ Zimanên romanî
		- Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojavayî
			* Beşa galî, îberî û romanî
				+ Îberî û romanî ya bakur-navendî
					- Spanî
 |
| Awayên kevn
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-1
 | es |
| ISO 639-2
 | spa |
| ISO 639-3
 | spa |
|
belavbuna aviverên Spanî li ser nexşeya cîhan,

 |

**Spanî** (bi spanî: *español*) an jî **kastîlî** (bi spanî: *castellano*), zimanekî malbata zimanê nûlatînî ye û li Kastîlyaya ku dikeve navenda nîvgirava Îberî peyda bûye. Niha bi 483 milyon axiverên ve yek ji zimanên herî giring ên cîhanî ye. Axiverê zimanê spanî herî zêde li Spanya û Amerîkayê ye. Zimanê spanî piştê zimanê çîniya mandarîn zimanê duyem e ku herî zêde axiverên xwecîhiya wî heye. Piştî inglîzî, çîniya mandarîn û zimanê hîndî çaremîn zimanê ku li cihanê herî zêde tê axaftin.

Spanî zimanekî di nav beşa galî, îberî û romanî de ye. Zimanê spanî piştê hilweşandina Împeratoriya Romê ya Rojava di 5em sedsalê de, ji zaravayên latîniya gelêrî (*vulgar latin*) li herêma Romê ya Hispaniayê werar bûye. Şopa spanî bi nivîsên latînî ya herî kevin di sedsala 9an de li bakurê Hispaniayê hatiye dîtin û li bajarê Toledo yekem nivîsên sîstematîk bi vî zimanê hatiye bikaranîn. Toledo di sedsalê 13an de bajarekî giring li Keyaniya Kastîlya bû. Sersala 1492, zimanê spanî ji aliye wekîlên împeratoriya Spanya bi taybetî li Amerîkayê û cihên din li Afrîkayê, Okyanûsya û Filîpînê belav bû.

## Hêjmara axiverên pêşbînî

Tê pêşbînîkirin ku ji 437 milyonê zêdetir axiverên zikmakî ya spanî heye. Enstîtuya Cervantes angaşt dike ku bi pêşbînî 477 milyon kes axiverên zikmakî heye û 572 milyon kes zimanê spanî wek yekemîn ziman an jî zimanê duyem diaxive û ji 21 milyonê zêdetir xwendekarê zimanê spanî heye.

## Navên zimanê spanî û bêjenasî

Nexşeya welatên spanîaxiver ku cihên bikar anîna *castellano* (sor) û *español* (şîn)
### Navên ziman

Li Spanya û li welatên spanîaxivêr de ji zimanê spanî re tenê *español* ("spanî") nabêjin. Her wekî *español* , *castillano* ("kastîlî") jî tê gotin. Kastîlî zimanê Keyaniya Kastîlyayê ye û ji zimanên din wek zimanê galîsî, baskî, astûrî, ketelanî, aragonî û oksîtanî cuda ye.

Makezagona Spanî ya 1978, terma *castellano* bo ravekirina zimanê Fermî li dijî zimanên din li Spanyayê (las demás lenguas españolas) bikar tîne. Xwendina Gotara III wek diêt;

* *El castellano es la lengua española oficial del Estado. ... Las demás lenguas españolas serán también oficiales en las respectivas Comunidades Autónomas...*
* Kastîlyan zimanê fermî ya dewleta Spanyaye. ... Zimanên dinên spanî li Civatên Xweserî de zimanê fermî bibe

Royal Akademiya Spanî niha li çapamenî da terma español bikar tîne lê ji 1713 heta sala 1923 zimanê castellano cihê español hatîbu bikar anîn

### Bêjenasî

Terma *castellano* ji peyva latînî ya *castellanus* tê ku wateya *castellanus* bi pêwendendarê keleh an birc. jixwe peyva *Castel* tê wateya "keleh".

Ji bo bêjenasiya terma *español* pêşniyazên cuda hatiye pêşkêşkirin. Li gorî Akademiya Şahane ya Spanî *español* ji peyva *hispaniolus* ya latîniya gelêrî hatiye dariştin. ew jî peyva latînî ya navê parêzgehê *Hispania* tê ku li nivgiravê Îberî jî nav Hispania de bû.

## Dîrok

 Vîzîgot Cartulariesê Valpuesta nivîsen forma kevin ya latînî, di 2010an de ji aliyê Akademiya Şahane ya Spanî wekî tomerê nivîsên peyvê kastîlyanê berê hat diyar kirin
Zimanê spanî ji zimanê latînî yê gelêrî werar bû ku ew ziman ji aliyê romiyan di demê Şerê Duyem ê Pûnîk de, di destpêka 210 berî zayînê de li nîvgravê Îberî hat.

Nexşeya kronolojîk ku werarbûna zimanê spanî li Başûr Rojavayê Ewropa de nîşan dide
Spanyolî zimanekî romanî ye û bi vî awayî ji latîniya gelêrî, di bin bandora baskî û erebî de, li bakurê nîvgirava Îberî pêşketiye. Tîpîk ji pêşkeftina fonetîka spanî, di nav tiştên din de, lenîsyon (latînî: *vita*, spanî: *vida*), palatalîzasyon (bi latînî: *annus*, spanî: *año*) û dîftongîzekirin (guhartinên stûnê) yên "e/o" ji latîniya gelêrî ne (latînî: *terra*, spanî: *tierra*, latînî: *novus*, spanî: *nuevo*). Di piraniya zimanên din ên romanî de diyardeyên bi vî rengî têne dîtin.

Di dema *Reconquista* de, ev zaravayê bakur hat birin başûr, û ew hîn jî zimanek hindikahî ye li bakurê Fasê.

Ziman di dema kolonîzasyona Spanyayê de ku di destpêka sedsala 16an de dest pê kir, hat parzemîna Amerîkî, Mîkronezya, Guam, Giravên Mariana, Palau û Fîlîpînê.

Di sedsala 20an de, spanî jî gihîşt Gîneya Ekvatorî û Sahraya Rojava.

## Hejmara spanîaxiverên li gorî dewletên dinyayê

Tabloya jêr hejmara spanîaxiverên li 78 welatê de nîşan dide.

Tabloya spanîaxiverên li cihanê(grî û \* zimanê fermî nîşan dide.)
| Welat
 | Nifûs
 | Spanî wek zimanê duyem
 | Axiverên zikmakî û axiverên jêhatî ku wek nêzîkê zimanê zikmakî diaxivin
 | Hejmara hemû axiverên spanî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Meksîk\*
 | 127,792,286
 | 118.463.449 (92.7%)
 | 123.702.933 (96,8%)
 | 125.875.402 (98.5%)
 |
|  Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
 | 327,167,439
 | 41,460,427 (13.5%)
 | 41,460,427
 |
|  Kolombiya\*
 | 50,372,424
 | 49,522,424 (98,9%)
 | 49,969,445 (99,2%)
 |
|  Spanya\*
 | 47,329,981
 | 43.496.253 (91,9%)
 | 46.383.381 (98%)
 |
|  Arjentîn\*
 | 45,376,763
 | 42,269,777 (95.5%)
 | 44 514 605 (98,1%)
 | 45.104.502 (99.4%)
 |
|  Venezuela\*
 | 32,605,423
 | 31.507.179 (1,098,244 bi zimanê zikmakîyê din va) | 31.725.077 (97.3%)
 | 32.214.158 (98.8%)
 |
|  Perû\*
 | 32,824,358
 | 27.211.393 (82.9%)
 | 29.541.922 (86.6%)
 |
|  Şîle\*
 | 19,458,310
 | 18 660 519 (281,600 bi zimanê zikmakîyê din va) | 18.660.519 (95.9%)
 | 19.322.102 (99.3%)
 |
|  Ekuador\*
 | 17,424,000
 | 16 204 320 (93%)
 | 16.692.192 (95.8%)
 | 16.845.732 (98.1%)
 |
|  Guatemala\*
 | 18,055,025
 | 12.620.462 (69.9%)
 | 14.137.085 (78.3%)
 | 15.599.542 (86.4%)
 |
|  Kûba\*
 | 11,209,628
 | 11 187 209 (99.8%)
 | 11.187.209 (99.8%)
 |
|  Komara Domînîk\*
 | 10,448,499
 | 10 197 735 (97.6%)
 | 10 197 735 (97.6%)
 | 10.302.220 (99.6%)
 |
|  Bolîvya\*
 | 11,584,000
 | 7.031.488 (60.7%)
 | 9.614.720 (83%)
 | 10.182.336 (87.9%)
 |
|  Hondûras\*
 | 9,251,313
 | 9 039 287 (207,750 bi zimanê zikmakîyê din va) | 9.039.287 (98.7%)
 |
|  El Salvador\*
 | 6,765,753
 | 6 745 456
 | 6.745.456 (99.7%)
 |
|  Fransa
 | 65,635,000
 | 477,564 (1% of 47,756,439) | 1,910,258 (4% of 47,756,439)  | 6,685,901 (14% of 47,756,439) |
|  Nîkaragua\*
 | 6,218,321
 | 6,037,990 (97.1%) (490,124 bi zimanê zikmakîyê din va) | 6.218.321 (180,331 axiverên netemam) |
|  Brezîl
 | 211,671,000
 | 460,018
 | 460,018
 | 6,056,018
 |
|  Îtalya
 | 60,795,612
 | 255,459
 | 1,037,248 (2% of 51,862,391) | 5,704,863 (11% of 51,862,391) |
|  Kosta Rîka\*
 | 4,890,379
 | 4,806,069 (84,310 bi zimanê zikmakîyê din va) | 4.851.256 (99.2%)
 |
|  Paraguay\*
 | 7,252,672
 | 4,460,393 (61.5%)
 | 4.946.322 (68,2%)
 |
|  Panama\*
 | 3,764,166
 | 3,263,123 (501,043 bi zimanê zikmakîyê din va) | 3.504.439 (93.1%)
 |
|  Ûrûguay\*
 | 3,480,222
 | 3,330,022 (150,200 bi zimanê zikmakîyê din va) | 3.441.940 (98.9%)
 |
|  Porto Rîko\*
 | 3,474,182
 | 3.303.947 (95.1%)
 | 3.432.492 (98.8%)
 |
|  Keyaniya Yekbûyî
 | 64,105,700
 | 120,000
 | 518,480 (1% of 51,848,010) | 3,110,880 (6% of 51,848,010) |
|  Filîpîn\*
 | 101,562,305
 |  | 438,882
 | 3,016,773
 |
|  Almanya
 | 81,292,400
 |  | 644,091 (1% of 64,409,146) | 2,576,366 (4% of 64,409,146) |
|  Maroko
 | 34,378,000
 | 6,586
 | 6,586
 | 1,664,823 (10%)
 |
|  Gînêya Rojbendî\*
 | 1,622,000
 | 1,683
 | 918,000 (90.5%)
 |
|  Romanya
 | 21,355,849
 |  | 182,467 (1% of 18,246,731)  | 912,337 (5% of 18,246,731) |
|  Portûgal
 | 10,636,888
 |  | 323,237 (4% of 8,080,915) | 808,091 (10% of 8,080,915) |
|  Kanada
 | 34,605,346
 | 553,495
 | 643,800 (87% of 740,000) | 736,653
 |
|  Holenda
 | 16,665,900
 |  | 133,719 (1% of 13,371,980) | 668,599 (5% of 13,371,980 ) |
|  Swêd
 | 9,555,893
 | 77,912 (1% of 7,791,240) | 77,912 (1% of 7,791,240) | 467,474 (6% of 7,791,240)  |
|  Awistralya
 | 21,507,717
 | 111,400
 | 111,400
 | 447,175
 |
|  Belçîka
 | 10,918,405
 |  | 89,395 (1% of 8,939,546) | 446,977 (5% of 8,939,546) |
|  Bênîn
 | 10,008,749
 |  |  | 412,515 (*Xwendekarên Spanî*)
 |
|  Peravê Diranfîl
 | 21,359,000
 |  |  | 341,073 (*Xwendekarên Spanî*)
 |
|  Polonya
 | 38,092,000
 |  | 324,137 (1% of 32,413,735) | 324,137 (1% of 32,413,735) |
|  Awistirya
 | 8,205,533
 |  | 70,098 (1% of 7,009,827) | 280,393 (4% of 7,009,827) |
|  Cezayir
 | 33,769,669
 |  |  | 223,422
 |
|  Belîze
 | 333,200
 | 173,597
 | 173,597
 | 195,597 (62.8%)
 |
|  Senegal
 | 12,853,259
 |  |  | 205,000 (*Xwendekarên Spanî*)
 |
|  Danîmarka
 | 5,484,723
 |  | 45,613 (1% of 4,561,264) | 182,450 (4% of 4,561,264) |
|  Îsraêl
 | 7,112,359
 |  | 130,000
 | 175,231
 |
|  Japon
 | 127,288,419
 | 100,229
 | 100,229
 | 167,514 (60,000 *Xwendekarên Spanî*)
 |
|  Gabon
 | 1,545,255
 |  |  | 167,410 (*Xwendekarên Spanî* |
|   Swîsre
 | 7,581,520
 | 150,782 (2,24%)
 | 150,782
 | 165,202 (14,420 *Xwendekarên Spanî* |
|  Îrlenda
 | 4,581,269
 |  | 35,220 (1% of 3,522,000) | 140,880 (4% of 3,522,000) |
|  Fînlenda
 | 5,244,749
 |  |  | 133,200 (3% of 4,440,004) |
|  Bulgaristan
 | 7,262,675
 |  | 130,750 (2% of 6,537,510) | 130,750 (2% of 6,537,510) |
|  Bonaire and  Curaçao
 | 223,652
 | 10,699
 | 10,699
 | 125,534
 |
|  Norwêc
 | 5,165,800
 | 21,187
 |  | 103,309
 |
|  Çekya
 | 10,513,209
 |  |  | 90,124 (1% of 9,012,443) |
|  Mecaristan
 | 9,957,731
 |  |  | 83,206 (1% of 8,320,614) |
|  Aruba
 | 101,484
 | 6,800
 | 6,800
 | 75,402
 |
|  Trînîdad û Tobago
 | 1,317,714
 | 4,100
 | 4,100
 | 65,886 (5%)
 |
|  Kamerûn
 | 21,599,100
 |  |  | 63,560 (*Xwendekarên Spanî*)
 |
|  Andorra
 | 84,484
 | 33,305
 | 33,305
 | 54,909
 |
|  Slovenya
 |  |  | 35,194 (2% of 1,759,701)  | 52,791 (3% of 1,759,701) |
|  Nû Zelenda
 |  | 21,645
 | 21,645
 | 47,322 (25,677 *Xwendekarên Spanî*)
 |
|  Slovakya
 | 5,455,407
 |  |  | 45,500 (1% of 4,549,955) |
|  Çîn
 | 1,339,724,852
 |  |  | 30,000 (*Xwendekarên Spanî*)
 |
|  Cîbraltar
 | 29,441
 | 22,758 (77.3%)
 |  |  |
|  Lîtvanya
 | 2,972,949
 |  |  | 28,297 (1% of 2,829,740) |
|  Lûksembûrg
 | 524,853
 | 4,049 (1% of 404,907) | 8,098 (2% of 404,907) | 24,294 (6% of 404,907) |
|  Rûsya
 | 143,400,000
 | 3,320
 | 3,320
 | 23,320
 |
|  Sahraya Rojava\*
 | 513,000
 | n.a.
 |  | 22,000
 |
|  Guam
 |  |  |  | 19,092
 |
|  Letonya
 | 2,209,000
 |  |  | 13,943 (1% of 1,447,866) |
|  Tirkiye
 | 73,722,988
 | 1,134
 | 1,134
 | 13,480
 |
|  Kîpros
 |  |  |  | 2% of 660,400
 |
|  Hindistan
 | 1,210,193,422
 |  |  | 9,750 (*Xwendekarên Spanî*)
 |
|  Estonya
 |  |  |  | 9,457 (1% of 945,733) |
|  Jamaîka
 | 2,711,476
 | 8,000
 | 8,000
 | 8,000
 |
|  Namîbya
 |  | 3,870
 |  |  |
|  Misir
 |  |  |  | 3,500
 |
|  Malta
 |  |  |  | 3,354 (1% of 335,476) |
|  Yekîtiya Ewropayê (ji bilî Spanya)\*
 | 460,624,488
 | 2,397,000 (934,984 jixwe hejmarkirî)
 |  |  |
| **Tevahî** | 7,626,000,000 (Tevahî nifûsa cihah)
 | **476.539.415** (6,2 %)
 | **498.922.113** (6,5 % )
 | **552.081.838** (7,2 %)
 |

## Çavkanî