Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hondûras

| Honduras  Hondûras República de Honduras  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Free, Sovereign and Independent  |
| **Sirûd:**"Himno Nacional de Honduras" "Sirûda netewî ya Hondûras" Duration: 2 minutes and 47 seconds.2:47 |
|  |
| Nexşeya Hondûrasê
 |
| **Hondûras li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Tegucigalpa

 14°37'59.99"Bk, 86°49'0.01"Ra |
| Zimanên fermî | * zimanê spanî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê spanî
* Miskito
* Paya
* Honduran Sign Language
* Tol
 |
| Rêveberî | komar  |
|  •  | Serokdewlet | Nasry Asfura (nirxa derbasdar a niha, 2026–)  |
|  •  | Serokwezîr | Nasry Asfura (nirxa derbasdar a niha, 2026–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1821  |
|  •  | Rûerd | 112.492 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 8.303.771 (2013)  |
| Demjimêr | * UTC-6
* America/Tegucigalpa
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +504 |
| **Malper**   |

**Hondûras**, *(República de Honduras)*, welatekî Emerîqaya Navîn e. Yek ji welatên Emerîqaya Latîn e. Cîranên Hondûrasê Deryaya Karaib, Gûatemala, Nîkaragûa, El Salvador û Okyanûsa Pasîfîk in.

Navê Hondûrasê Krîstof Kolomb lê kiriye (1502) û bi Spanî tê wateya **Kûr**.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Hondûras de hene.
# Nîkaragua

| la République du Nicaragua  Nîkaragua República de Nicaragua  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Unica. Original!  |
| **Sirûd:Salve a ti* Duration: 57 seconds.0:57 |
|  |
| **Nîkaragua li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Managua

13°Bk, 85°Ra |
| Zimanên fermî | * zimanê spanî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê spanî
* Miskito
* Rama
* Moskitian Creole
* Matagalpa
 |
| Rêveberî | komar  |
|  •  | Serokdewlet | Daniel Ortega (2007–)  |
|  •  | Serokwezîr | Daniel Ortega (2007–)  |
| Serxwebûn 3 sermawez 1821 ji Spanya  |
|  •  | Dema avakirinê | 1821  |
|  •  | Av (%) | 2.9% |
|  •  | Rûerd | 120.340 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 5.142.098 (2005)  |
| Dirav | - Cordobaya nîkaragûayî (1991)
 |
| Demjimêr | * UTC-6
* America/Managua
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +505 |
| **Malper**   |

Nexşeya Nîkaraguayê
**Nîkaragua** an **Komara Nîkaraguayê** (bi spanî: *República de Nicaragua*), welatekî Amerîkaya Navîn e. Li başûrê wê Kosta Rîka û li bakur jî Hondûras heye. Ji aliyê din aliyekî wê Okyanûsa Pasîfîk û aliyê din jî Deryaya Karîbê heye.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Nîkaragua de hene.
## Çavkanî
# Panama

| Panamá *República de Panamá* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**"Pro Mundi Beneficio" "Ji bo fêdeya Cîhanê" |
| **Sirûd:Himno Istmeño*  (spanî)  |
| Şûnewarê Panama |
| **Paytext** û bajarê mezin | Panama (bajar) ﻿ / ﻿ |
| Zimanên fermî | Spanî |
| **Komên etnîkî** | * 65% Metis
* 12.3% Panamaniyên rastî
* 9.2% Afro-Panamaniyan
* 6.8% Melez
* 6.7% Spî
 |
| Demonîm | Panamayî |
| Rêveberî | Komara serokatiyê |
|  •  | Serokdewlet | Juan Carlos Varela |
|  •  | Cîgirê serokê | Isabel Saint Malo |
| Pêşvebirî | Meclîsa Neteweyî |
| Serxwebûn |
|  •  | ji Spanya | 28ê çiriya paşîn 1821  |
|  •  | ji Kolombiya | 3ê çiriya paşîn 1903  |
| Rûerd |
|  •  | Giştî | 74.177,3 km2 |
|  •  | Av (%) | 2.9 |
| Gelhe |
|  •  | Hezîran 2015 Texmînkirin | 3,929,141 |
|  •  | Tîrbûn | 45.9/km2} |
|  **TBH** (PHK) | 2015 texmînkirin |
|  •  | Giştî | $82.179 milyar |
|  **TBH** (nomînal) | 2015 texmînkirin |
|  •  | Giştî | $47.473 milyar |
| **Gini** (2012) | ▼ 51.9 bilind |
| **PPM** (2014) |  0.780 bilind · 60. |
| Dirav | * Balboa (PAB)
* Dollarê Amerîkayê (USD)
 |
| Demjimêr | DR (UTC−5) |
| Hatûçûna ajotinê | rast |
| Koda telefonê | +507 |
| ISO 3166 | PA |
| Înternet TLD | .pa |

**Panama** dewleteke Amerîkaya Navîn e. Ew digê Kosta Rîka û Kolûmbiya.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Panama de hene.
* CoolPanama Panama Portal

## Çavkanî
# Anguîla

| Anguilla Anguîla |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**"Unity, Strength and Endurance" "Yekîtî, Hêz û Xweragirî"  |
| **Sirûd: "God Save the Queen"
* **Strana netewî**: "God Bless Anguilla"a
 |
| Cihê  Anguîla  (sor) |
|  |
| **Paytext** û bajarê mezin | Valêy |
| Zimanên fermî | Îngilîzî |
| Rûerd |
|  •  | Giştî | 91 km2 |
| Gelhe |
|  •  | 2011 Giştî | 13.452 |
| Demjimêr | (UTC-4) |
| Koda telefonê | +1-264 |
| Înternet TLD | .ai |

**Anguîla** (bi inglîzî: **Anguilla**) girav û welatekî Brîtanyayê yê ku dikeve Karîbê, li aliyê din ê Atlantîkê û li derveyî Ewropayê.
# El Salvador

| El Salvador  El Salvador República de El Salvador  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**God, Unity, Freedom  |
| **Sirûd:**Hymne National du Salvador |
|  |
| **El Salvador li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * San Salvador

13°40'8.00"Bk, 88°51'58.00"Ra |
| Zimanên fermî | * zimanê spanî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê spanî
* Nawat
* Cacaopera
* Salvadoran Sign Language
 |
| Rêveberî | komar, demokrasiya nûnerî, pergala serokatiyê  |
|  •  | Serokdewlet | Nayib Bukele (2019–)  |
|  •  | Serokwezîr | Nayib Bukele (2019–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 2 sibat 1841  |
|  •  | Rûerd | 21.041 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 6.029.976 (2024)  |
| Dirav | - Dolara DYAyê (kanûna paşîn 2001)
 |
| Demjimêr | * UTC-6
* America/El\_Salvador
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +503 |
| **Malper**   |

Nexşeya El Salvadorê
**El Salvador** bi navê fermî **Komara El Salvador**, *(República de El Salvador)*, welatekî Emerîkaya Navîn e. Li rojavayê El Salvador Gûatemala, li bakur û rojhilat Hondûras û li başûr Okyanûsa pasîfîk heye. Li Amerîkayê gorî rêjeya axê nifûsa herî zêde li vî welatî ye û ji aliyê pişesaziyê ve welatê herî pêşveçûyî ye. Bajarên herî mezin; San Salvador, Santa Ana û San Miguel in.

## Herêmên El Salvadorê

|  |  |
| --- | --- |
| 1. Ahuachapan
2. Cabanas
3. Chalatenango
4. Cuscatlán
5. La Libertad
6. La Paz
7. La Union
 | 8. Morazan
9. San Miguel
10. San Salvador
11. San Vicente
12. Santa Ana
13. Sonsonate
14. Usulutan
 |

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê El Salvador de hene.
## Çavkanî
# Aruba

| Aruba Aruba |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**"One Happy Island" "Giraveke bextewar"  |
| **Sirûd:Aruba Dushi Tera* *Arûba, Axa Dilxweş*  |
| Cihê  Aruba  (sor) |
| **Paytext** û bajarê mezin | Oranjestad |
| Zimanên fermî | * Holendî
* Papiamento
 |
| **Komên etnîkî** | * 75% Mestîzo
* 15% Reş
* 10% Yên din
 |
| Demonîm | Arubayî |
| Rûerd |
|  •  | Giştî | 178,91 km2 |
| Demjimêr | (UTC-4) |
| Hatûçûna ajotinê | rast |
| Koda telefonê | +297 |
| Înternet TLD | .aw |

**Aruba** (bi holendî: **Aruba**), girav û welatek pêkhate ya Keyaniya Holendayê ye, ku li başûrê Deryaya Karîbê, li rojavayê beşek sereke yên Antîlên Biçûk 1600 km û li bakurê deryayê Venezuelayê 29 km e.

## Çavkanî
# Bahama

| Commonwealth of the Bahamas  Bahama Commonwealth of the Bahamas  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Forward, Upward, Onward, Together  |
| **Sirûd:**March On, Bahamaland  Duration: 1 minute and 15 seconds.1:15 |
|  |
| **Bahama li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Nassau

 25°0'0"Bk, 77°24'0"Ra |
| Zimanên fermî | * zimanê inglîzî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê inglîzî (zimanê bav û kalan, 260.000)
* zimanê inglîzî (zimanê duyem, 28.000)
* Bahamian Creole
 |
| Rêveberî | padîşahiya destûrî  |
|  •  | Serokdewlet | Charles III (2022–)  |
|  •  | Serokwezîr | Philip "Brave" Davis (2021–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 10 tîrmeh 1973  |
|  •  | Rûerd | 13.878 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 399.440 (2023)  |
| Demjimêr | * UTC-5
* America/Nassau
 |
| Hatûçûna ajotinê | * Çep
 |
| Koda telefonê | +1242 |
| **Malper**   |

Nexşeyê Bahamayê
**Bahama**, welatekî îngilîzîaxêv e ku di bin destiya Brîtanyayê de ye. Li nav giravên Karîbê de ye û ji 700 gravan pêk tê. Bahama li rojhilatê Florîda û li bakurê Kubayê ye.

## Herêmên Bahamayê

Bahama ji 21 herêman pêk tê:

|  |  |
| --- | --- |
| * Acklins and Crooked Islands
* Bimini
* Île Cat
* Exuma
* Freeport
* Fresh Creek
* Governor's Harbour
* Green Turtle Cay
* Harbour Island
* High Rock
* Inagua
 | * Kemps Bay
* Long Island
* Marsh Harbour
* Mayaguana
* New Providence
* Nichollstown and Berry Islands
* Ragged Island
* Rock Sound
* Sandy Point
* San Salvador and Rum Cay
 |

## Girêdanên derv

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Bahama de hene.
# Giravên Kaymanê

| Giravên Kaymanê Cayman Islands |
| --- |
| **Dirûşm:**"He hath founded it upon the seas" "Wî li ser deryayan avakirin"  |
| **Sirûd:**"God Save the Queen" (fermî) **Strana neteweyî:** "Beloved Isle Cayman" |
|  |
| **Paytext** û bajarê mezin | George Town |
| Zimanên fermî | Îngilîzî |
| Rûerd |
|  •  | Giştî | 264 km2 |
|  •  | Av (%) | 1.6 |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 60,765 |
| Demjimêr | (UTC-5) |
| Hatûçûna ajotinê | çep û rast |
| Koda telefonê | +1-345 |
| Înternet TLD | .ky |

**Giravên Kaymanê** (bi inglîzî: *Cayman Islands*) giravên xweseriyê li rojavayê deryaya Karîbê ye, ku girêdayî Herêmên Derveyî Brîtanyayê ye. Herêm ji sê giravên tê belavkirin: Kaymana Mezin, Kaymana Brak û Kaymana Biçûk dikeve başûrrojavayê Kûbayê, bakurrojhilatê Kosta Rîkayê, bakurê Panamayê, rojhilatê Meksîkê û bakurrojavayê Jamaîkayê ye. Şêniyên wê nêzîkî 60,765 kesan e, û paytexta wê jî George Town e.

## Çavkanî
# Haîtî

| Haïti  Haîtî Ayiti  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Experience It!  |
| **Sirûd:**La Dessalinienne   |
|  |
| **Haîtî li ser nexşeyê** |
| **Paytext** | * Port-au-Prince

 19°0'Bk, 72°48'Ra |
| Zimanên fermî | * zimanê fransî
* Haitian Creole
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * Haitian Vodoun Culture Language
* zimanê fransî
* Haitian Creole
 |
| Rêber |
|  •  | Serokdewlet | Transitional Presidential Council (2024–)  |
|  •  | Serokwezîr | Alix Didier Fils-Aimé (acting, 2024–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1 kanûna paşîn 1804  |
|  •  | Rûerd | 27.750 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 10.981.229 (2017)  |
| Demjimêr | * UTC-5
* America/Port-au-Prince
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +509 |
| **Malper**   |

**Haîtî** an jî **Komara Haîtiyê** (bi kreoliya haîtiyî: *Repiblik Ayiti*, bi fransî: *République d'Haïti*), welatêke li warê Karîbê ye. Li rojhilatê wê Komara Domînîkan ra hevsînor e. Paytexta Haîtiyê Port-au-Prince e.

Navê piştî şoreşa Haîtiyan (1791-1803) ku artêşa Napoléon Bonaparte ji mezar derxist, welatê Haîtî di sala 1804-an de bû yekemîn dewleta serbixwe ya ku tê de zêdeyî 95% ji gel reşik in.

Hijmara rûniştvanên Haîtiyê di sala 2015-an de 10 604 000 kes in. Zimanên fermî yên Haîtiyê zimanê kreoliya haîtiyî û fransî ne.

Di roja 12.01.2010an de li Haîtiyê li gor pîvana richterê bi hêza 7,0 erdhejek çêbû. Di vê erdhejê de li gor nûçeyên dawî tê gotin ku nêzi 200 hezar kes jiyana xwe ji dest dane. Li gor texmînan dibe ku vê hejmarê dê zêde bibin.

## Çavkanî

* Wikipedia bi zimanê îngilîzî (14.01.2010)

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Haîtî de hene.
# Jamaîka

| Jamaîka
Jamaica  |
| --- |
| * Commonwealth realm
* territorial evolution of the British Empire
* dewleta giravî
* welat
* dewleta serwerî
* archipelagic state
 |
| * Jamaica
 |
|  |
|  **AlaMertal** |
| ﻿ / ﻿ |
| Dirûşm: Out of Many, One People  |
|  Sirûd: Jamaica, Land We Love, God Save the King  |
| Parzemîn | Amerîkaya Bakur  |
| Dewlet | Jamaîka  |
| Paytext | * Kingston
 |
| Ziman | inglîzî, inglîzî, patoisa jamaîkayî, inglîziya jamaîkayî, zimanê hêmayan ê jamaîkayî û zimanê hêmayan ê patoisa jamaîkayî  |
| Dema avabûnê | * 1962
 |
| Birêvebirin |
|  • Serokê rêveberiyê | Andrew Holness  |
| Rûerd | * 10.991,90954 km²
 |
| Nifûs | 2.697.983 (2011)  |
| Saet | * UTC-5
* America/Jamaica
 |
| Plakaya erebeyê | JA |
| Malper | www.gov.jm/  |
| * West Indies Federation
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Jamaîka** (bi inglîzî: Jamaica) welatekî Deryaya Karîbê ye. Jamaîka, giraveke li başûrê Kûbayê û li rojavayê Hîspanyola ye.

## Nifûs

Nifûs li gorî salan| Sal | Nifûs | ±% |
| --- | --- | --- |
| 2011 | 2.697.983 | —     |
| 2015 | 2.950.210 | +9,3% |
| 2017 | 2.890.299 | −2,0% |
| 2019 | 2.734.093 | −5,4% |
| Çavkanî: tîrmeh  |

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Jamaîka de hene.
## Çavkanî
# Ekwador

| República del EcuadorKomara Ekwadorê** |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Ala |  Nîşan |

 |
| **Sirûda netewî:Salve, Oh Patria* |
| Agahiyên gelemperî |
| Paytext | Quito ﻿ / ﻿ |
| Bajarê mezin | Libreville |
| Zimanên fermî | Spanî |
| Sîstema siyasî | Komar |
| Serokkomar Cîgirê Serokdewlet | Guillermo Lasso Alfredo Borrero |
| Dirav | Dolar US (USD) |
| Dem | UTC-5 |
| Koda telefonê | +593 |
| Nîşana înternetê | .ec |
| Rûerd û Gelhe |
| Rûerd Giştî Av (%) | 256.370 km² 5 |
| Gelhe Giştî (2015) Berbelavî | 16.144.000 kes 59 kes/km² |
| Serxwebûn |
| Serxwebûn | 24ê gulana 1822an |

**Ekwador** an jî **Komara Ekwadorê**, welatekî li rojavayê Amerîkaya Başûr e. Li bakurê Ekwadorê Kolombiya û li başûr jî Perû heye. Mîna Venezuela, Panama û Kolombiya yek ji welatê Kolombiyaya Mezin bû. Ji ber ku li ser çixêza Ekuadorê ye ev nav lê hatiye dayin. Bajarê Ekwador ê herî mezin Guayaquil e û yek ji lîmanên herî mezin ên Amerîkaya Başûr li vir e. Ekwador ji 22 herêman pêk tê (gravên Galapagos jî têde).

## Galerî

* Kela Incapirca li Ekwadorê, cihekî ji şaristaniya înkayan e.

### Guápulo, Quito

*
*
*
*
*
*
*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Ekwador de hene.
# Guyanaya Fransî

| Guyane  Guyanaya Fransî Guyane  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Fert Aurum Industria  |
| **Sirûd:** |
|  |
| **Guyanaya Fransî li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Cayenne

4°Bk, 53°Ra |
| Zimanên fermî | * zimanê fransî
* Guianan Creole
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * Guianan Creole
* zimanê fransî
* Lokono
* Emerillon
* Palikúr
 |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 21 adar 1946  |
|  •  | Rûerd | 83.534 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 293.996 (2023)  |
| Dirav | - Euro (1 kanûna paşîn 1999)
 |
| Demjimêr | * UTC-3
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +594 |
| **Malper**   |

**Guyanaya Fransî** (bi fransî: Guyane française) yek ji navçeyên Fransayê ser derya li Amerîkaya Başûr beravên Okyanûsa Atlantîk de navbera Brezîl û Sûrînam de ye.

Ew ji bo yek ji navçeyên Fransa ye bi Yekîtiya Ewropayê ve girêde ye û wek dirav Euro tê bikaranin.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Guyanaya Fransî de hene.
# Sûrînam

| Republiek SurinameKomara Sûrînam** |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Ala |  Nîşan |

 |
| **Gotina netewî:Justitia - Pietas - Fides (latinî: Dadmendî-Oldarî-Sozdarî)* |
| **Sirûda netewî:God zij met ons Suriname* |
| Agahiyên gelemperî |
| Paytext | Paramaribo ﻿ / ﻿ |
| Bajarê mezin | Paramaribo |
| Zimanên fermî | Holendî |
| Sîstema siyasî | Komarî |
| Serokdewlet | Chan Santokhi |
| Dirav | Dolara Sûrînamê |
| Dem | UTC-3 |
| Koda telefonê | +597 |
| Nîşana înternetê | .sr |
| Rûerd û Gelhe |
| Rûerd Giştî Av (%) | 163.821 km² 1,1 |
| Gelhe Giştî (2016) Berbelavî | 585.824 kes 3.6 kes/km² |
| Serxwebûn |
| Serxwebûn | 25'ê sermawezê 1976 ji Holanda |

**Komara Sûrînam**, (bi holendî: *Republiek Suriname*; bi kreola sûrînamî ya Sranan Tongo: *Sranan* ) dewleteke li Amerîkaya Başûr li beravên Okyanûsa Atlas de ye. Ew li rojhelat Guayanaya Fransî, başûr Brezîl û li rojava jî bi Gûyana têye sînor kirin. Navê xwe bi gumanî ji gelekî bi navê Surinan de tê ye. Ew di 25'ê sermawezê 1975 vir de serbixwe ye.

Nexşeya Suriname di 1635 de
## Erdnîgarî

Rûerda Sûrînam 163.820 km² ye û dewlete serbixweya herî biçûkê li Amerîkaya Başûr e.

## Gel

Ji bo sûrînam berê yek ji kolonîyên Holenda bû îroj zimanê fermîye dewletê Holendî ye.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Sûrînam de hene.
# Erdnîgarî

Nexşeya Erdê.
**Erdnîgarî** şaxeke zanistê ye ku bi sîstema mirovî taybetmendî, bûyerên fîzîkî ya li ser rûyê erdê û niştecihên li ser rûyê erdê lêkolîn dike. Di heman demê de erdnîgarî dîsîplîneke giştî ye ku li têgihîştina erdê û aloziyên erdê ya mirovî û xwezayî lêkolîn dike. Her çiqas erdnîgarî lêkolîneke tenê bi Dinyayê ve girêdayî be jî, gelek têgeh dikarin di warê zanista gerstêrkan de bi awayekî berfirehtir ji bo girseyên din ên ezmanî werin bikaranîn.

Koka gelek têgehên erdnîgariyê dibe ku heta Eratosthenesê kireneyî ya yewnanî ku têgeha *geographia* dîtîye, (nêzîkî 276 b.z. - nêzîkî 195/194 b.z.) were şopandin. Yekem bikaranîna tomarkirî ya peyva γεωγραφία wekî sernavê pirtûkeke ku ji aliyê zanyarê yewnanî Claudius Ptolemy (100–170 p.z.) ve hatiye nivîsandin, hatiye bikaranîn. Ev xebat bingeha erdnîgariya bi navê "kevneşopiya ptolemaîk" afirandiye ku "teoriya kartografîk a ptolemaîk" jî di nav de bû. Lêbelê, têgehên erdnîgariyê (wek kartografî) vedigerin hewildanên herî zû yên ji bo têgihîştina cîhanê ya bi awayekî fezayî ku bi mînaka herî zû ya hewldana nexşeya cîhanê ya ku vedigere sedsala 9an berî zayînê ya li Babîla kevnar. Dîroka erdnîgariyê wekê dîsîplîneke çand û dîrokê ku hezar salan digire nav xwe, ji hêla gelek koman ve bi awayekî serbixwe pêşketiye. Têgehên bingehîn ên erdnîgariyê ku di navbera hemî nêzîkatiyan de li hev tên, balkişandina ser fezayê, cih, dem û pîvanê ne. Di roja îro de erdnîgarî dîsîplînek pir berfireh e ku gelek rêbazên erdnîgariyê hene. Heta roja îro gelek hewldan hatine kirin ku dîsîplînê, tevî çar kevneşopiyên erdnîgariyê, organîze bikin û bi şaxan dabeş bikin. Teknîkên ku têne bikar anîn bi gelemperî dikarin li ser rêbazên hejmarî û kalîteyî werin dabeşkirin ku gelek lêkolîn rêbazên tevlihev bikar tînin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Erdnîgarî de hene.
* Ferhenga Erdnîgariyê Girêdana arşîvê 2012-03-25 li ser Wayback Machine
# 1ê nîsanê

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | **Nîsan 2026** | >>
 |
| Du
 | Sê
 | Ça
 | Pê
 | În
 | Şe
 | Ye
 |
|  |  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5
 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12
 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19
 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26
 |
| 27 | 28 | 29 | 30 |  |  |  |
| **Rojên salê** |

## Bûyer

### Kurdistan

* 1942 – Kovara Ronahî dest bi weşana xwe kir. Berpirsiyarê kovarê Celadet Alî Bedirxan bû.
* 1968 – Kovara Gulistan ku ji aliyê Cegerxwîn ve di hat weşandin, dest bi weşanê kir.
* 1980 – 58 mahkum ji Girtîgeha Wanê reviyan.
* 1991 – Rakirina qedexeya li ser firîna balafirên artêşa Iraqê; Balafiran careke din bombe barand ser erda Kurdistanê.
* 1994 – Endamê DEP a Amedê Fazli Akay hatiye kuştin.

### Cîhan

* 1793 – Li Japonyayê Volqana Unsen teqiya; 53.000 kes mirin.
* 1866 – Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê yekem peyka meteorolojiyê şande fezayê.
* 1889 – Yekem makîneya şûştina firaxan, li Şîkagoyê hatiye firotin.
* 1910 – Li Albanyayê, li hemberî dewleta Osmaniyan serhildan destpê kir.
* 1921 – Li Fîlîpînan agir derket: 15.000 kes bê mal man.
* 1939 – Nijadperestên di serokatiya Franco de ketin Madrîdê û bi awayekî fermî beyankirin ku wan şer qezenç kiriye. Di 17ê tîrmehê de di serokatiya General Franco de serhildaneke leşkerî ku weke *tevgera 14ê tîrmehê* ango şerê navxweyî tê zanîn, destpê kir. Serhildana leşkerî ya di serokatiya General Franco de, di 1ê nîsanê de bi merasîma felatê bi dawî bû û di 29ê îlona 1936an de jî Franco bû serokê rêvebiriya nijadperest.
* 1950 – Neteweyên Yekbûyî, plana ku dibêje *bila Orşelîm bibe du beş* qebûl kir.
* 1956 – Saziya sîxuriyê ya Almanyayê, Bundesnachrichtendienst, hatiye damezrandin.
* 1974 – Ayetula Xumênî, li Îranê banga Komara Îslamî kir.
* 1979 – Li Îranê Komara Îslamî hatiye îlankirin.
* 1979 – Li Îranê referandûm çêbû. Piraniya xelkê li Îranê ji bo rejîma Îslamî dengê xwe bi karanî û Îran bû komareke Îslamî.

## Jidayikbûn

* 1815 – Otto von Bismarck, mirovê dewletê û ramyarekî alman
* 1908 – Abraham Maslow, psîkologê amerîkan
* 1932 – Mihemed Brahîm Arcomandî, pisporê psîkoanalîzê
* 1933 – Claude Cohen-Tannoudji, fizîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1937 – Yilmaz Guney, derhêner û lîstikvanê kurd
* 1939 – Abdullah M. Varlı, nivîskar û lêkolînerê kurd
* 1940 – Wangari Maathai, zanista xwediya Xelata Nobelê
* 1969 – Mahsun Kırmızıgül, derhêner û stranbêjê esilkurd
* 1974 – Mehmet Akbaş, stranbêjê kurd
* 1975 – Zelemele, stranbêjê kurd

## Mirin

* 1968 – Lev Davidovich Landau, fizîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1994 – Fazli Akay, endamê DEP'a Amedê

## Cejn û salveger

* 1-7 nîsanê heftiya têkoşîna li hemberî nexweşiya Kanserê ye~!

---
# Gelhe

**Gelhe** an **nifûs**, li welatekî, bajar, navçe an saziyekî (mina dibistan, zanîngeh û hwd) hijmara mirovan e. Her dewlet ji çend salan carê ji bona tespîtkirina nifûsa xwe hijmartina mirovan dike.
# Werziş

Basketbol
Futbola amerîkî ya xaniman.
Bavandarî
Balon
paramotor (Zîrek Mayî)
Sola ser cemedê
Pêşbirkeyeke siwariyê
Parsenghildan
Boks
Çiyagerî
**Werziş** çalakiyeke gorî hin distûr û mercan de tê pêşbazî kirin e. Ew hin caran ji bo ew aktîvîteyên mirov bixwe ji bo tenduristî û zinde bûna bedena dike re jî tê gotin. Lê werziş ango spor (sport) ne tenê ji bo çalakiyên mîrovan hin caran ji bo pêşbeziyên motor an gerdûneyan re jî, wek werzişên motoran jî tê bikaranîn.

## Dîrok

Dîroka Werzişê li Çîn heta 4000 b.z. derê ye. Li Çînê bedenparêzî (jîmnastîk) ji berê de werzişeke navdar bû. Gorî hin çavkaniyan li Misira kevin hin werzişên wek avjenî masî girtin dihat kirin. Li wan bêtir li Misira kevin werzişên wek lak avetin, bilind qewzdan, pehlewanî bû.

Di dema Yewnana kevin de gelek Spor hatin pêk anîn. Di dema Yewnan kevin de ji bo xatirê êzidokan Leyzên Olîmpiyadê dihat saz kirin. Li çar salan carekî li gundekî biçûkî nêzî çiyayê Olîmpûs, li Peloponnesê dihatin saz kirin.

## Dabeşandina çalakiyên werzişî

### Werzişên tîmê

* Badmînton
* Basketbol, goga sepetê , baske
* Beysbol , beyzbol
* Futbol, goga lingan, gogling, goga pê, tepa pêyî
* Futbola amerîkî
* Futbola kanadayî
* Goga destan, tepa destî , hentbol
* Hokey
* Hokeya ser cemedê
* Hokeya ser çîmenê
* Hol, holî
* Kaşo, kaşokane
* Krîket
* Kurlîng
* Netbol
* Squash
* Tenîs, tenîsa erdî
* Tenîsa maseyê, goga maseyê, tepa mêzê
* Voleybol, volîbol

### Werzişên avê

* Bavandarî, babirkvanî, xêlîvanî
* Bêrikkêşî
* Çindikdan (ji tramplenê)
* Goga avê
* Kaşûna ser avê, skiya ser avê
* Melevanî, sobahî, ajnê, avjenî
* Werzişa noqînê

### Werzişên hewayê

* Balon
* Planor
* Sîwanebazî
* paramotor

### Werzişên zivistanê

* şemitîna çiyayî
* şemitîna deştî (?)
* Liyan, lekan
* Paten, sola ser cemedê

### Werzişên bi hesp

* Cerîd, avêtina cerîdan
* Sîwarî, siwarbazî

### Atletîzm

* Bazberz, xweavêtina bilind (?)
* Bez
* Dîsk, avêtina dîskê
* Dûrhilavêjî
* Jîmnastîk, jumnastîk
* Leşciwanî
* Parsenghildan, halter
* Tîravêjî

### Werzişên Gemş û Palewanî

* Boks, boksan
* Gemş, gulaş, pehlewanî
* Jiujitsu, gulaşa japonî
* Jûdo, jûdobazî, cûdo
* Karate , karete , karetebazî
* Kîngboksîng
* Şûrbazî, eskrîm

### Werzişên dema vala

* Bîlard, bilyard
* Çiyagerî
* Golf
* Masîgirî

## Çavkanî
# 1860

◄ |
Sedsala 18an |
**Sedsala 19an**
| 20an
| ►

◄◄ |
◄ |
1856 |
1857 |
1858 |
1859 |
**1860**
| 1861
| 1862

| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

* 8ê çiriya pêşîn – Di navbera Los Angeles û San Francisco de xeta telgrafê hate vekirin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

* 29ê kanûna paşîn – Anton Çexov, nivîskarê rûs
* 2ê gulanê –Theodor Herzl, nivîskar, qunciknivîs û rojnamevanekî awistirî-mecar yê ji Cihûtiyê bû.

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Alegorî

**Alegorî** (yew: *αλληγορέω*) fikrekî gi di serê mirovan de ye. Ev fikir jî ne xûya bi hunerê wergere xuyayîbûnî, wek bi hûnerên resm, peyker û her wekî din bê bikaranin.

## Mînak

Aşitî bi kevoka sipî tê bikaranîn.