Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kurmanc

Kurmanc| Gelhe tevahî |
| --- |
| 20 milyon |
| Herêmên ku lê şêniyên sereke ne |
|  Tirkiye (Bakurê Kurdistanê) | 15.000.000 |
|  Îraq (Başûrê Kurdistanê) | 2.800.000 |
|  Îran (Rojhilata Kurdistanê) | 350,000 |
|  Sûrî (Rojavayê Kurdistanê) | 938,000 |
|  Ermenistan | 45,000 |
|  Azerbaycan | 20,000 |
|  Gurcistan | 40,000 |
|  Libnan | 215,000 |
|  Tirkmenistan | 20,000 |
| 38,325 (2011 census) 46,000–150,000 |
| Ziman |
| Kurdî (Kurmancî) |
| Baweriya dînî |
| Îslam Êzîdîtî |
| Têkildarên komên etnîkî |
| **Kurd** Soran, Zaza, Goran, Kurdên Başûrê Kurdên Anatolyayê, Kurdên Xorasanê |

**Kurmanc**, kurdên ku bi zaravaya serekî ya kurdî anku kurmancî diaxivin.

Kurmanc bi taybetî li Bakur û Başûr-Rojavayê Kurdistanê dijîn.

Lê kurmanc her wiha li Başûr û Rojhilata Kurdistanê jî hene. Li başûr ji Behdînanra dibêjin kurmanc. Li rojhilat jî ji Şikakî ra dibêjin kurmanc, li rojhelati bajarê Urmiyeyê û derdorên wê ber bi bakur ve kurmanc lê dijîn.

## Etîmolojî

Peyva Kurmanc wiha tê vekirin: Kur(d)+Man(c)=Kur(Kurd)+Man(Manda/Med/Medan)=Kurmanc=Merove^ ji ku Medan(Kurde^ ji ku Medan)

Wateya peyva din jî:
**Kur**(**d**)+**Man**+**Cîh** = Kurdên ki Cîhê xwe da Man =Kurdên ki şûna xwe nelivî

teoriya din jî: *Kur* a Sumerî û *mannu* a Avestiyê tê yane *Kur* (Çiya) û *Mannu* (Mêr, Mîrov) "Mêrên çiyayê"

Peyva *kurmanc* di dîrokê de bo hemî kurdan hatiye bikaranîn. Lê niha êdî herî zêde tenê bo axiftvanên kurdiya bakur tê bikaranîn.

## Mijarên têkildar

* Dîroka Kurdistanê
* Goran
* Soran
* Kelhûr
* Zaza

## Çavkanî
# Xanedana Şedadî

|  |
| --- |
|
Dewleta Şedadîyan
 |
|
PZ 951 – PZ 1199 |
| Şedadî di sedsalên 11 û 12'an de |
| Agahiyên gelemperî |
| Paytext | Dwîn, Gence, Anî |
| Ziman | Kurdî |
| Rêveberî |
| • 951 - 971 | Muhemmedê kurê Şedad |
| • 1073 - 1075 | Fezlûn III |
|

| Ya berê | Ya paşê |
| --- | --- |
|  Sellarî Bagratunî | Selçûqî  |

 |

**Şedadî** (carina Şeddadî tê nivîsandin) navê dewletekê ye ku di sala 951'ê (340´ê hicrî) de ji aliyê Şedadiyan ve li herêma Erana bakurê Azerbeycanê (Başûrê Qefqezê) hatiye damezrandin. Vê dewleta Kurdan heta sala 1164'an xwe ser piyan girt. Bajarê Anî (li Qersê, Tirkiye), Tibîlîsî (Gurcistan), Demirqapî, Qerebax, Naxçivan, Gence (li Azerbeycanê ye), Dvîn (li Ermenistanê ye).

Mînakek ji mîmariya Şedadiyan; Mizgefta Menûçêhr.

## Dîrok

Dewleta Şedadiyan, di sala 951ê miladî de bi destê Muhemmedê kurê Şedad ve li (Başurê Qafkasya) hatiya sazkirin. Ev dewlet, yek ji wan dewletan Kurda yên ku di dema Îslamiyatê da hatine sazkirin. Bi rasti ev dewleta kurdî, gelek xurt û temen (umir) direj buyê. Sinoren wê pir fireh bûye, hemu bi vê dewletê ve girêdayi bûne. Di wê demê de li başur ji, hikûmeta Merwaniyan, li rojhilat hikûmeta Hesnewiyan hebûye. Ev devlet ji aliye cardeh hikûmdarên Şedadî ve hatiye îdarekirin. Lê belê bi êrîşa Melikşah hukumdarê Selçuqî li ser wê herêmê di sala 1075an de dawî lê hatiye.

Piştî dîlketina Salar Marzûban Muhemmedê keyayê Musafirogullari di sala 948an de Mihemed Şedad Qartû (Mihemedê kurê Şedad) cihê wî girt. Muhemmed Şedad Qartû pêşî tenê keyayê Debîlê bû, lê di 951ê de li tevahiya Azerbaycanê bû desthilat. Herçend tê gotin ku dewleta Şedadiyan di sala 1164an de hilweşiyaye jî em ji kitêbeyeke ku Key-Siltanê Şedadî li Aniyê daye nivîsandin dizanin ku wî heta 1198an desthilatdariya xwe meşandiye. Li gor hin çavkaniyan Şedadî bi êrîşa xundekarê Selcûqiyan Melikşah bi ser vê herêmê de di sala 1075an de hilweşiyane, lê xwiyaye ew bi vê êrîşê qels bûne û heta sala 1198an jî xwe girtine.

## Hikûmdarên Şedadî

### Li Gence û Dwînê

* Muhemmedê kurê Şedad li Dvînê (951-971 zayînî)
* Elî Leşkerî kurê Muhemmed li Genceyê (971-978 z.)
* Merzuban kurê Muhemmed (978-986 z.)
* Fezl I kurê Muhemmed (986-1031 z.)
* Ebu'l-Feth Mûsa kurê Fezl I (1031-1034 z.)
* Elî Leşkerî II kurê Mûsa (1034-1049 z.)
* ?Enûşirwan kurê Elî II Leşkerî (1049 z.)
* Ebûeswar Şewur (1049-1067 z.) (li Dvînê 1022-; li Genceyê 1049-)
* Fezl II kurê Ebu'l-Eswar Şawur (1067-1073 z.)
* ?Eşot kurê Şawur I (1067 z.)
* Fezl III (Fezlûn) kurê Fezl II (1073-1075 z.)

### Li Aniyê

* Ebû Şuca' Menûçehr kurê Ebi'l-Eswar Şawur I (1072 z.)
* Ebû'l-Eswar Şawur II kurê Menûçihr (1118 z.)
* Fezl IV (Fezlûn) kurê Ebi'l-Eswar Şawur II (1125-1130 z.)
* Xûşçihr kurê Ebi'l-Eswar Şawur II (?1131 z.)
* Mehmûd kurê Ebi'l-Eswar Şawur II (?1131 z.)
* Fexreldîn Şedad kurê Mehmûd (?1154 z.)
* Fezl V kurê Mehmûd (1155 z.)
* Şahenşah kurê Mehmûd (1164-1174 z.)
* Sultan (?=Şahenşah) kurê Mehmûd (1174 z.)

## Çavkanî

## Kitêb

* Bosworth, Clifford Edmund (2004). The new islamic dynasties - a chronological and genealogical manual, Edinburgh University Press, Edinburgh. ISBN 0-7486-2137-7
# Mezrê

Sê gundên bi vî navî hene

1. **Mezrê** (bi tirkî: Çilesiz), gundekî Nisêbînê ye.
2. **Mezrê** (bi tirkî: Ekinlik), gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
3. **Mezrê** (bi tirkî: Işıklı), gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
# Pileya Celsius

**Pileya Celsius** an jî **selsiyus** (herwesa bi navê **pileya germahiyê santîgrad** / **ºC** jî dihêt niyasîn) pilandineka têhinê ye ko bi navê stêrnasê swêdî Anders Celsius (bilêv bikin: *Anders Selsiyus*) (1701-1744) hatiye kirin. Wî du salan berî mirina xwe pilandineka wekî vê bi kar anî bû.

Ji sala 1744ê heta sala 1954ê, sifira Celsius wekî xala qerisîn anko bestina avê û pileya sedê ya Celsius wekî xala kelîna avê di pesteka yek atmosferiya pîvankî anko standard da dihatin pênasekirin. Ev niha jî li dibistanan dihêt fêrkirin. Lê pênaseya pileya Celsius hatiye guhartin û niha bi sifira serbedayî anko sifira mutleq û xala sêkane ya avê li goreyê ava oqyanûsî ya navingîn ya pîvankî ya Viyenayê (AONPV) dihêt pênasekirin. Ev pênase Celsius bi Kelvinî ra, ko yekîna bingehîn ya SIyê ye, girê didit. Sifira serberdayî têhineka girîmaneyî anko hîpotetîk e ko nahêt bi dest xistin. Lê di wê têhinê da entropiya keristeyî dibit sifir. Ev xal wekî sifira Kelvinî û -273,15 a Celsius dihêt navandin anko bianvkirin. Xala Sêkane ya avê jî bi hûrî wekî 273,16 pileya Kelvin û 0,01 a Celsius dihêt pênasekirin.

## Çavkanî
# Milîmetre

**Milîmetre** yekeya pîvana dirêjiyê ya sîstema metreyî ye. Hezar milîmetre dikin metreyek. Kurtenavê wê *mm* ye.

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 kîlometre ye.
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 metre ye.
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 desîmetre ye.
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 santîmetre ye.

## Çavkanî

* Zana Farqînî (2004). Ferhenga kurdî-tirkî. Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê.
# Roj (dem)

**Roj** yekîneke wext e ku di bikaranîna rojane de bi bîst û çar saetan re têkildar e.

Roja teqwîmî ji saet 00:00ê bi şev heta 00:00ê şevê din e.

Di hefteyekê de heft roj hene. Ev roj wek duşem, sêşem, çarşem, pêncşem, în, şemî û yekşem tên binavkirin. Rojên hefteyê nîvê şevê saet di 00:00 de dest pê dikin û şeva din di heman saetê de diqedin.

Di salekê de 365 roj hene. Di mehekê de 28, 29, 30 an 31 roj hene.

Mehên bi 30 rojan: Nîsan, Hezîran, Îlon, Çiriya paşîn.

Mehên bi 31 rojan: Kanûna paşîn Adar, Gulan, Tîrmeh, Tebax, Çiriya Pêşîn, Kanûna pêşîn.

Têbînî: Sibat 28 roj e. Ji 4 salan carekê, meha sibatê 29 roj e.

Di rojekê de derketina rojê û rojavabûnê di heman çarçoveyê de.
# Heleb (parêzgeh)

|  |
| --- |
| Parêzgeha Helebê *Heleb* |
| **Cih** |
|  |
| **Kargêrî** |
| Dûgel
 | Sûrî
 |
| Serbajar
 | Heleb
 |
| **Demografî û erdnîgarî** |
| **Gelhe** (2011)
 | 4.868.000 kes
 |
| Rûerd
 | 18.482 km2 |
| **Binebeş** |
| Hejmara navçeyan
 | 11 navçe
 |
| Hejmara bajarokan
 | 13 bajarok
 |
| **Agahiyên din** |
| Dem
 | UTC+2
 |

**Parêzgeha Helebê** (bi erebî: محافظة حلب‎) parêzgeheke Rojava ye. Li vê parêzgehê ereb, ermen û kurd dijîn Helebê bi xwarna xwe û cihê xwe yê kevnare tê naskirin li Helebê kelhe ya herî mezn û a hery kevn tê dîtin

## Navçe

* Heleb (bi erebî: Halab‎)
* Efrîn (bi erebî: Afrin‎)
* Kobanî (bi erebî: Ayn el-Arab‎)
* Cerablûs (bi erebî: Jarabulus‎)
* Ezaz (bi erebî: Az'az‎)
* Minbic (bi erebî: Manbij‎)
* Derî (bi erebî: el-Bab‎)
* Darê Havîr (bi erebî: Deyre Hafir‎)
* Sipêra (bi erebî: Safira‎)
* Çiyayê Seman (Lêlûnê) (bi erebî: Cebel-i Salman‎)
* Atarîb (bi erebî: Atarib‎)

## Dîrok

### Şerê Sivîl a Sûrî

Îro navçeyên parêzgehê de Efrîn û Kobanî bin kontrola YPGê de ye; Cerablûs، Bab û Ezaz bin dagiriya Daişê de ye û derê din jî bin kontrola mixalif û rejîma Be'esê de ye.

## Demografî

Gorî cencûsî Sûrî, nîfûsa parêzgeh bêr Şerê navxweyî yê Sûriyê ji 4 mîlyon zedetîr bû. Lê îro ew hindiktîr e.

## Çavkanî
# Golan

**Golan**, herêmeke li ser gundê Sûrmana a girêdayî Colemêrgê ye. Di herêma golanê de bi dehan golên Avê hene. Hemû ava bajarê Colemêrgê ji Herêma Golanê diçe. Helbestvanê kurd ê bi nav û deng Melayê Bateyî li ser gola herema golanê jiyana xwe dest daye. Helbesta Melayê Bateyî a bi nav û deng çiriya paşîn jî li vir hatîye nivîsandin. Li kêleka herêma golanê disa zozanên nav û deng zozanên Berçelan heye.
# Girik

**Girik** mezrayeke gundê Meşkina ye û bi ser Dêrika Çiyayê Mazî ve girêdayî ye. Dîroka Girik geleki kevn e, li gori çavkaniyên herêmî bîst û du caran hatiye avakirin û xera bûye. Cara dawî ji hêla Mele Mihemed ve berî niha bi 110 salan hatiye avakirin û lawê wî Hecî Ubêdulah dû re Qesrek lê ava kiriye û gelek rez û darên fêki çandiye. Dehla wê bi navê Temzê hatiye naskirin. Ji ber ku Qesir û xaniyên din ên li ser girekî bilind hatine lêkirin navê wê bûye ´´Girik``.

Çarhawirdora Girik çiyayên bilind in. Bakurê Girik çiyayê Herêzmê ye, li rojavayê wê Pozê Bîran ku bilindahiya wî ji behrê 1114 metro ye. Li Pozê Bîran nêzî 11 biran hene. (Navê çiyayê Pozê Bîran ji wan bîran tê.) Lê sê bîr tenê hatine dîtin, yek ji wan bîran sal duwanzde meh tijî av e, havînî ava wê pir cemidî ye. Pozê Bîran di dîrokê de dereke gelekî asê bûye. Ku mirov lê dinihêre ji kevirên gelekî mezin û şehkirî xuya ye ku keleh an jî bircên dîrokî hene û xera bûne. Li rohilatê Girik mirov dikare gundê Meşkîna bi nêrina çûkê bibîne. Ji başûrê Girik ve Beriya Mêrdîn heta gundên Kurdistana Başûrê Rojava Binya Xetê tê xuyakirin.

Li Girik sê kanî hene ku ava wan ji Pozê Bîran ve tê û birk li ber wan hene ku mirov dehl û dar û çandiniyên xwe li ber wan av didin. Navê wan Birka jêrin, Birka jorin û kaniya malê ye.

Girik di sala 1992 de ji hêla hêzên dewletê û cerdevanên Meşkîna ve hate xerakirin û rezên wê hemû hatin şewitandin, digel mal, qesir û daristanan. Lê belê dehla bi navê Temz hîn jî heye. Heta sala 2003 jî çûna Girik qedexe bû.

Di sala 2004 an de Mele Nametê Hecî Ubedullah û Mele Sîracê Hecî Mehmedcanê Hecî Ubêdullah çadirên xwe li Temzê danîn û ji nû ve dest bi (23'mîn) avakirina Girik kirin. Rezê Kozik û Rezê kaniyê çandin, darên xwe çandin, benên xwe lêkirin û jiyana xwe bi tengahiyek gelekî zor berdewam ava kirin.
# Ziyaret

Çend cihên bi vî navî hene:

* Ziyaret (ol) (Mêrdîn)
* Ziyaret (3071 m) çiyayekî Pilûrê (Çiyayên Mizûr)

#### Gund

* Ziyaret, Mûş
* Ziyaret, Pulur
* Ziyaret, Qoser
* Ziyaret, Şirnex

#### Bajarok

* Ziyaret, Hawêl
# Sêfka

**Sêfka**, ango **Sêfkan** (bi tirkî: *Celep*), gundekî biçûk lê şêrîn e. Gund bi Kuluya Qonyeyê ve girêdayî ye. Sêfkî bi kurdî/kurmancî diaxavin. Li gund tenê kurd dijîn. Ev gund jî mîna gundên din yên Anatoliya Navîn pir dewlemend e. Bi hezaran sêfkî li Swêd û Almanyayê kar dikin.

## Çavkanî
# Bab

| el-Bab |
| --- |
| Navçe |
| Welat | Rojavayê Kurdistanê |
| Dewlet | Sûrî |
| Parêzgeh | Heleb |
| Serbajar | Bab |
| Nifûs (2004) | 140.000 |
| biguhêre |

**Bab** navçeyeke bi ser Helebê ve ye. Gelhê wê 140.000 e. Piraniya navçeyê kurd in.

## Dîrok

Navçe di sala 2013'an de kete bin destê çeteyên DAÎŞ'ê.

Di sala 2016'an de jî dewleta tirk û çeteyên el-Nisra vê navçeyê careke din hat dagîrkirin.

## Çavkanî
# Xurek

Pez diçêrin, bo xwarina mirovan
Xwarina psîkan (kitikan)
**Xurek**, **xurdemenî**, **zad** ji bo jiyana candaran pêwîst e. Mirov bo bijîn, pêwîstî bi av, xwarinê heye. Di xwezayê de bi hezaran tiştên mirov bixwin hene. Pirraniya xwarina mirovan ji têkela av, rûn, karbonhîdrat û proteînê ne.

## Hin binavkirinên xurekê

* Qût: Bo xurdemeniya mirîşk, elok ûed
* Gobit: Bo nirxê aborî yê xurdemeniyê tê bikaranîn. Hin devokan de bo tevahiya xurdemeniyê.
* Bakût
* Xurîş
* Xurik

Hin cureyên xwarinê bo tenduristiya mirovan bikêr û baş in, hin jî ne. Xwarin bo pedîviyê jî, bo kêfê jî ye. Gelek mirov dixwin ku pêwîstiya wan pê nîne jî.

Bi peresana mirovî ve, xurdemenî jî pêş ketiye. Berê mirovan nêçîrvanî, berhevkariya fêkî-sebzeyan dikirin. Niha bi makîneyên nûjen çandinî, masîgerî, konservekirin tên kirin, xurdemenî bûye nirxekê bazarê, tê kirrîn-firotin.

Xwarin bazareke mezin e. Xwarin êdî ne tenê xwarin e. Afirandêrî, têkelî tevlîbûye.
# Amerîkaya Latînî

Nexşeya Amerîkaya Latînî
**Amerîkaya Latînî** welat û herêmên ko li başûra DYA dimên û bi zimanên latînî an zimanên romanî di axafvin. Erdnîgarî Meksîk (Amerîkaya Bakur), Amerîkaya Navîn, Karîbîk û Amerîkaya Başûr dikevine vê herêmê. Lê ew welatên ko li ser zimanên romanî nayên axivîn, wek îngîlîzî (Belîze, Guayana an Jamaîka) holendî (Sûrînam, Antîlên Holendî) tên axivîn, nekevine Amerîkaya Latinî. Amerîkaya Latîn li ser nêzÎ 20 mîlon km² dimê û li ser wê rûerdê nêzî 500 mîlon kes dijîn.

Ji bo ko zimanên romanî herwiha wek zimanên latînî jî tên navkirin van herêmên ko li ser wan zimanên latinî dihatin axaftin jî wiha hatine nav kirin.

## Dewletên Amerîkaya Latînî

### Amerîkaya Bakur

* Meksîk

### Amerîkaya Navîn

* Kosta Rîka
* El Salvador
* Guatemala
* Hondûras
* Nîkaragua
* Panama

#### Karîbîk

* Domînîka
* Kûba
* Porto Rîko

### Amerîkaya Başûr

* Arjentîn
* Bolîvya
* Brezîl
* Şîle
* Ekuador
* Kolombiya
* Paraguay
* Perû
* Ûrûguay
* Venezuela

## Ziman

Li welatên Amerîkaya LatînÎ bi piranî zimanê spanî tê axaftin. Li Brezîlê, ya ko welatê herî qelebalixa wê herêmê, portûgalî tê axaftin.

Li hindê wan zimanan zimanên dinên ewropayê jî, wek almanî, îngîlîzî, îtalyanî, walesî li wê herêmê der bi der belav bûne. Zimanên îndîgî(zimanên niştecîhên berê) jî li Meksîk, Bolîvya, Guatemala, Perû, Ekuador têne axaftin.

Li Perûyê zimanê qeçwayî li hindê spanî zimanê fermî ye. Li Bolîvyayê hindê spanî zimanên aymarayî, qeçwayî û guaranî zimanên fermî ne. Nîkaragua jî îngîlîzî û hin zimanên dinên wek mîskîto, sûmo û rama zimanên fermî ne.

## Ol

Amerîkaya Latînî bi gelemperî, nêzî 80% ji derê katolîk in.

## Çavkanî
# Hatûçûna rastê û çepê

Welatên bi herikîna aliyê trafîka rast      Welatên bi herikîna aliyê trafîka çep
**Hatûçûna rastê û çepê**, trafîka li herêmên hem rast û çep diherike, ku herikîna trafîkê bi armanca ew sereke li xwe bikin. Herikîna trafîkê gelek caran li gor rêzikên bingehîn li der dixe. Bi vî awayî, heman qaîdeyên ku heta li deverên pir dûr ji bo hev û din serî ye. Niyeta li vir, ji bo pêşî li qezayên trafîkê ye. Li gel hemû van trafîkan di hin waran de ji milê heman naherike. Ji 66% gel li dinyayê bi wesayitan li aliyê rastê trafîkê de diherikin û ji 34% gel jî li aliyê çepê trafîkê de diherikin.

## Çavkanî
# Amerîkaya Bakur

| Amerîkaya Bakur
North America América del norte Amérique du Nord |
| --- |
|  |
| Îdarî |
|  • Cure | Amerîkaya Bakur* Kanada
* Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
* Meksîk

Amerîkaya Navîn* Belîze
* Kosta Rîka
* El Salvador
* Guatemala
* Hondûras
* Nîkaragua
* Panama

Karîb* Antîgua û Berbûda
* Bahama
* Kûba
* Domînîka
* Komara Domînîk
* Grenada
* Haîtî
* Jamaîka
* Saint Kitts û Nevîs
* Saint Lucia
* Saint Vincent û giravên Grenadîn
* Trînîdad û Tobago
 |
| Qada rûerdê |
|  • Giştî | 24.710.000 km2 (9.540.000 sq mi) |
| Nifûs (2023) | 579,728,918 |
| biguhêre |

**Amerîkaya Bakur** parzemîneke nîvkada bakur û rojava ye. Parzemîn ji bakur bi Okyanûsa Arktîk, li rojhilat bi Okyanûsa Atlantîk, ji başûrê rojhilat bi Amerîkaya Başûr û Deryaya Karîbê û ji rojava û başûr bi Okyanûsa Mezin re sinor e. Li Parzemîn Amerîkaya Bakur Bahama, Bermûda, Kanada, Karîb, Amerîkaya Navîn, Girava Clipperton, Grînlenda, Meksîk, Saint Pierre û Miquelon, Giravên Turks û Kaykosê û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê hene.

Amerîkaya Bakur qadeke bi qasî 24.709.000 kîlomêtre çargoşe digire rûber vedigire ku bi qasî %16,5 ji rûyê bejahiyê û ji %4,8 ji rûbera tevahiya cîhanê temsîl dike. Parzemîn ji aliyê mezinbûnê ve piştî Asya û Afrîkayê sêyem parzemîna herî mezin e û piştî Asya, Afrîka û Ewropayê ji aliyê nifûsê ve parzemîna çarem a herî mezin e. Li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa Amerîkaya Bakur 592 milyon kes e ku ji nifûsa 23 dewletên serbixwe pêk hatiye. Tê texmînkirin ku nifûsa parzemînê ji sedî 7.5 nifûsa cîhanê pêk tîne.

## Dewletên Amerîkaya Bakur

Ji setalîtê dîtina Amerîkaya Bakur.
### Amerîkaya Bakur

* Kanada
* Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
* Meksîk

### Amerîkaya Navîn

* Belîze
* Kosta Rîka
* El Salvador
* Guatemala
* Hondûras
* Nîkaragua
* Panama

### Karîb

* Antîgua û Berbûda
* Bahama
* Kûba
* Domînîka
* Komara Domînîk
* Grenada
* Haîtî
* Jamaîka
* Saint Kitts û Nevîs
* Saint Lucia
* Saint Vincent û giravên Grenadîn
* Trînîdad û Tobago

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Amerîkaya Bakur de hene.
# Bermûda

| **BermudaBermûda** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm: "Quo Fata Ferunt" (latînî)
* "Whither the Fates Carry [Us]"
 |
| **Sirûd:**"God Save the Queen" (fermî) "Hail to Bermuda" (nefermî) "Hemû Bermûdiyan" (nefermî)a |
| Cihê  Bermûda  (çerxa sor)li Okyanûsa Atlantîk  (şîn)Cihê  Bermûda  (çerxa sor)li Okyanûsa Atlantîk  (şîn)
 |
| **Rewş** | Erdên Deryayî yên Brîtanî |
| **Paytext** | Hamilton ﻿ / ﻿ |
| Zimanên fermî | Îngilîzî |
| **Komên etnîkî** (2010) | * 54% Reş
* 31% Spî
* 8% Piretnîkî
* 4% Asyayî
* 3% Yên din
 |
| Demonîm | Bermûdayî |
| Rêveberî | parlementerî ya girêdayî yên bin Monarşiya destûrî |
|  •  | Monarşî | Charles III |
|  •  | Walî | George Fergusson |
|  •  | Serokwezîr | Michael Dunkley |
|  •  | Wezîrê berpirsiyar b (QY) | James Duddridge |
| Pêşvebirî | Parlamen |
|  •  | Meclîsa jorîn | Senato |
|  •  | Meclîsa jêrîn | Qesra Civînê |
| Rûerd |
|  •  | Giştî | 53,2 km2 (230.) |
|  •  | Av (%) | 27 |
|  •  | Tîrbûn | 1,275/km2} (9.) |
|  **TBH** (PHK) | 2009 texmînkirin |
|  •  | Giştî | $5.47 milyar (149. (texmînkirin)) |
| Dirav | Dollarê Bermûdiyan (BMD) |
| Demjimêr | DAS (UTC–4) |
|  •  | Havîn (DH) | DHA (UTC–3) |
| Celebê dîrokê | RR/MM/SSSS (AD) |
| Hatûçûna ajotinê | çep |
| Koda telefonê | +1-441 |
| Înternet TLD | .bm |

**Bermûda** yan jî **giravên Bermûdayê** komeke giravan a li okyanûsa Atlantîkê ye, ku dikeve rojhilatê peravên Amerîkaya Bakur, bakurê Porto Rîkoyê û rojavayê Portûgalê. Herêmeke paşderyayî ya Keyaniya Yekbûyî ye.

## Çavkanî
# Saint-Pierre û Miquelon

| **Saint-Pierre û Miquelon** Saint-Pierre-et-Miquelon |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Liberté, Égalité, Fraternité Azadî, Wekhevî, Biratî  |
| **Sirûd:**La Marseillaise |
| Cihê  Saint-Pierre û Miquelon  (çerxa sor)li Okyanûsa Atlantîk  (şîn)Cihê  Saint-Pierre û Miquelon  (çerxa sor)li Okyanûsa Atlantîk  (şîn)
 |
| **Rewş** | Erdên Deryayî yên Fransî |
| **Cih** | Atlantîk |
| **Paytext** | Saint-Pierre |
| Zimanên fermî | Fransî |
| **Komên etnîkî** | * Bask
* Brêton
* Fransayî
 |
| Dîn | * 99% Katolîk
* 1% Protestanî
 |
| Demonîm | Fransiyên Saint-Pierre û Miquelon |
| Rêveberî | girêdayî yên bin Fransa |
|  •  | Walî | Stéphane Artano |
|  •  | Serokwezîr | Thierry Devimeux |
| Rûerd |
|  •  | Giştî | 242 km2 |
| Dirav | Euro  |
| Hatûçûna ajotinê | rast |
| Koda telefonê | +508 |
| ISO 3166 | PM |
| Înternet TLD | .pm |

**Saint-Pierre û Miquelon** (bi fermî Collectivité d'Outre-mer de Saint-Pierre-et-Miquelon) navê du giravên bixwerêveber yên girêdayî Fransa ne. Saint-Pierre û Miquelon dikevin bakur-rojavayê Okyanûsa Atlantîk û 60km nêzî parêzgeha Kanada Fondlanda Nû û Labrador e.
# Amerîkaya Navîn

Nexşeya ortografîk a Amerîkaya Navîn
**Amerîkaya Navîn** herêmeke li başûrê parzemîna Amerîkaya Bakur e ku wekê pireke parzemînî di navbera Amerîkaya Başûr û Amerîkaya Bakur cih girtiye. Ji ber cihê wê yê navendî, carinan ew wekî beşek ji Amerîkaya Bakur nayê hesibandin lê bi gelemperî li bakurê parzemîna dualî ya Amerîkayê hatiye destnîşan kirin. Li gel Karîbê ku ev beşek ji Amerîkaya Bakur e ku Amerîkaya Navîn herêma Amerîkaya navendî pêk tîne.

Ji aliyê din ve ji ber zimanên ku niha serdest e û ji aliyê kolonî û koçberên ewropî ve hatiye herêmê, Amerîkaya Navîn jî wekê beşek ji Îbero-Amerîka an jî Amerîkaya Latînî tê dîtin û li gorî vê yekê hatiye binav kirin.

## Welatên Amerîkaya Navîn

Ev dewlet di Amerîkaya Navîn da ne:

* Belîze
* Kosta Rîka
* El Salvador
* Guatemala
* Hondûras
* Nîkaragua
* Panama

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Li Wikimedia Commons medyayên di warê Amerîkaya Navîn de hene.
# Belîze

| Belize  Belîze Belize  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Under the shade I flourish  |
| **Sirûd:**Land of the Free, God Save the King   |
|  |
|  |
| **Belîze li ser nexşeyê** |
| **Paytext** | * Belmopan

 17°6'Bk, 88°42'Ra |
| Zimanên fermî | * zimanê inglîzî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê inglîzî (zimanê bav û kalan, 190.000)
* zimanê inglîzî (zimanê duyem, 56.000)
* Belizean Creole
* zimanê spanî
* Q’eqchi’
 |
| Rêveberî | padîşahiya destûrî, monarşiya parlamenter  |
|  •  | Serokdewlet | Charles III (Governor-General of Belize, 2022–)  |
|  •  | Serokwezîr | Johnny Briceño |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 21 îlon 1981  |
|  •  | Rûerd | 22.966 ±1 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 411.106 (2023)  |
| Dirav | - Dolara Belîzê
 |
| Demjimêr | * UTC-6
* America/Belize
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +501 |
| **Malper**   |

**Belîze** (navê kevn: *Hondûrasa Brîtanî*), welatekî Amerîkaya Navîn e. Li rojhilatê Gûatemala û başûrê Meksîk e. 75 km dûrî Hondûrasê ye kendava Hondûrasê di navbera herdu welatan de ye.

## Herêmên Belîzeyê

Belîze ji 6 herêman pêk tê:

* Belize
* Cayo
* Corozal
* Orange Walk
* Stann Creek
* Toledo

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Belîze de hene.
## Çavkanî
# Guatemala

| Guatemala  Guatemala República de Guatemala  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**Heart of the Mayan World  |
| **Sirûd:**Sirûda netewî ya Guatemalayê  Duration: 1 minute and 38 seconds.1:38 |
|  |
| Nexşeya Guatamalayê
 |
| **Guatemala li ser nexşeyê** Wikimedia | © OpenStreetMap |
| **Paytext** | * Guatemala

 15°30'Bk, 90°15'Ra |
| Zimanên fermî | * zimanê spanî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê spanî
* Xincan
* Guatemalan Sign Language
* Awakatek
* Kaqchikel
 |
| Rêveberî | pergala serokatiyê, demokrasiya nûnerî  |
|  •  | Serokdewlet | Bernardo Arévalo de León (2024–)  |
|  •  | Serokwezîr | Bernardo Arévalo de León (2024–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1821  |
|  •  | Rûerd | 108.889 ±1 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 17.263.239 (2018)  |
| Demjimêr | * UTC-6
* America/Guatemala
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +502 |
| **Malper**   |

**Guatemala** an jî **Komara Guatemalayê** (bi spanî: *República de Guatemala*) dewleteke Amerîkaya Navîn e. Di navbera Meksîk, Belîze, Deryaya Karîbê, Hondûras, El Salvador û Okyanûsa Pasîfîkê de ye. Ew dewletekî Amerîkaya Latînî e û berê koloniyê Spanyayê bû.

Serokî niha yê Guatemala Alejandro Giammattei ye.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Guatemala de hene.
## Çavkanî