Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sor

| Sor |
| --- |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
| Koordînatên şebengê |
| Pêldirêjî | Li derûdora 625–740 nm |
| Frekans | ~480–400 THz |
| Koordînatên rengan |
| Rengên Webê | #FF0000 |
| sRGB**B**  (r, g, b) | (255, 0, 0) |
| Çavkanî | X11 |
| **B**: Asayîkirî heta [0–255] (byte)  |
| biguhêre |

**Sor** rengekî di pêlên dîtbar de ye. Meziniya pêla sorê li dora 630-760 nanometre ye.

## Sor

* Nirxa Hex: #FF0000
* Nirxa RGB: 255, 0, 0
* Nirxa CMYK: 0, 100, 100, 0

Sor di mîtologiya kurd û ewropiyan de sîmbola têkoşîn û şer e. Sor yek ji rengên alaya Kurdistanê jî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: sor** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Çargoşe

**Çargoşe** an **çarqorzî** şiklekî geometrîyê ye ku çar goşe û çar kêlekên xwe hene.

Çend mînak:

* Çarçik
* Çargoşeya çarçik
* Çargoşeya yeksan
* Kelkot
# Şîn (reng)

| Şîn, hêşîn |
| --- |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
| Koordînatên şebengê |
| Pêldirêjî | Li derûdora 450–495 nm |
| Frekans | ~670–610 THz |
| Koordînatên rengan |
| Rengên Webê | #0000FF |
| sRGB**B**  (r, g, b) | (0, 0, 255) |
| HSV       (h, s, v) | (240°, 100%, 100%) |
| Çavkanî | HTML/CSS |
| **B**: Asayîkirî heta [0–255] (byte)  |
| biguhêre |

**Şîn**, **hêşîn** an jî **avî** rengekî di pêlên dîtbar de ye. Wekî sor û zer ji rengên bingehîn e. Meziniya pêla şîn 470 nanometre ye.

## Şîn

* Nirxa Hex: #0000FF
* Nirxa RGB: 0, 0, 255
* Nirxa CMYK: 100, 100, 0, 0

Şîn di mitolojiya kurdî de sîmbola azadiyê û bêdawîbûnê ye. Şîn rengê esmanan e. Li hin deverên Kurdistanê peyva şîn hin caran ji bo kesk tê bikaranîn. Bo mînak ji bo giya, "giyayê wê mêrgê ne şîn e, li wir giya şîn nabin, tenê zil hene". Ev şaşî ji ber lêkera "şînbûn"ê tê. Ango tiştên ku şîndibin divê şîn bin.

Şîn di gelek navên cografîk de derbas dibe.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Şîn (reng) de hene.
 **Wîkîferheng: şîn** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Kanton

**Kanton** teşeyek dabeşkirina îdarî ya welatekî ye. Bi giştî, dema ku kantonên biçûk di warê herêmê û xelkê yekîneyên îdarî yên din wek beşên wîlayetan re berheva ne. Li Navnetewiyan de, herî baştir tê zanîn ku kanton û siyasî herî girîng e, wekî yek ji Swîsre ne. Ji ber ku, Yekîtiyên Konfederasyona Swîsreyê di teorîyê de (û di dîrokê de) kantonên Swîsreyê welatên nîv-serdest in.

## Li welatên taybet

Kantonên heyî (an hebû) li welatên jêr:

* Kantonên Rojavayê Kurdistanê: Efrîn, Kobanî, Cizîrê, Kantona Şehbayê
* Kantonên Belçîkayê
* Rêveberiya Kantonê ya Bohol
* Kantonên Bolîvyayê
* Kantonên Bosniya û Herzegovîna
* Kanada: Kanadayiyên fransî
	+ Kantona Quebecê
* Kantonên Kosta Rîkayê: binebeşên li jêr Parêzgehên Kosta Rîkayê
* Kantonên Ekuadorê: binebeşên li jêr Parêzgehên Ekuadorê
* Kantonên El Salvadorê
* Kantonên Fransayê
* Kantonên Libnanê
* Kantonên Lûksembûrgê: binebeşên Navçeyên Lûksembûrgê
* Rêveberiya Kantonê ya Negrosê
* Kantonên Swîsreyê

## Çavkanî
# Spî (reng)

| Spî |
| --- |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |

 |
| Rengên Webê | #FFFFFF |
| sRGB**B**  (r, g, b) | (255, 255, 255) |
| CMYK**H**   (c, m, y, k) | (0, 0, 0, 0) |
| HSV       (h, s, v) | (-°, 0%, 100%) |
| Çavkanî | [Unsourced] |
| **B**: Asayîkirî heta [0–255] (byte) **H**: Asayîkirî heta [0–100] (sed) |
| biguhêre |

**Spî** rengek e, ronahî û paqijiyê tîne hiş. Di nav rengan de yê ronîtirîn e. Spî hemî rengên din dihewîne, di nav spî de rengên din dikarin bi hesanî bi zelaliya xwe ya resen bêne dîtin.

Beriya Isaac Newton spî wekî rengê xwezayî yê tîrêjê dihate zanîn, lê îro em dizanin spî hemî rengan dihewîne. Mirov dikare ji rengên kesk, şîn û sor spî derîne.

## Etîmolojî

Spî weke navê rengekî ji peyva "kwintos" ya ku ji zimanê Proto-Hindo-ewropayîye tê û wateya wê jî beriqîn ango şewqdan,ronîdan e.(Etîmolojiya berfireh)

Spî rengê alê teslîmbûnê ye. Spî rengê fîstanê bûkên bermirad e. Spî di mîtologiyê de tê wateya mirine, herwekî kefen jî spî ye. Spî ji ber ku tê de qirêj nîne, sîmbola paqijiyê û dirustiyê ye. Ji bo Kurdên Êzîdî "Êzîdî ye, cilspî ye" tê gotin ku bi vê gotinê merdî, dirustî û paqijiya Êzîdiyan tê fêhmkirin.

Spî di gelek navên cografîk de derbasdibe. Bo mînak, Koyê Spî, Derya Spî hwd.

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: spî** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Kolonyalîzm

Kolonî di dawiya Şerê cîhanî yê duyem di 1945.
Karîkaturê satirîkî ku plana Cecil Rhodes ya avakirina rêyên hesinî li seranserê Afrîkayê temsîl dike û Cape Town û Qahîreyê bi hev ve girê dide, armanc dike ku Împeratoriya Brîtanî dirêj bike.
**Kolonyalîzm** an ji **Kolonîtî** serwerî ajotineke li ser ew derên hat kolonîkirinî ye. Bi kolonyalîzmê kirine ew welatê tê kolonîkirin ji aliya çavkaniyên bin erdê û ser erdê tê mêtinkirin.

Dema Kolonî ew dema li dinê kolonîkirin belavbû bû û bi dozîna Amerîkayê di 1492an re destpê dike û bi dawî bûna Şerê Cîhanî yê Duyem re dawî dibe.

Kolonyalîzmê bi mîlyonan mirov ji Afrîka neçar kir ku bibin Ewropa, Amerîka, Awistralya û Zelendaya Nû wekî kole. Gorî peşbîniyan 46,9 mîlyon kesên li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê pêketinên Kolonyalîzmê in.

 rabûna dewletên kolonyalîst li ser nexşe
## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Li Wikimedia Commons medyayên di warê Kolonyalîzm de hene
# Serxwebûnî

Ragihandina serxwebûniya Komara Kurdistanê di nûçeyekê kurdî a sala 1946an de
**Serxwebûnî** rewşek neteweyek, welatek an dewletekê ye ku tê de niştecih û nifûs, an beşek ji wan, li ser xakê xwe xwerêveberiyê, û bi gelemperî serweriyê, pêk tînin. Berevajiya serxwebûnê rewşa xakekê xweserî an jî koloniyekê e. Roja serxwebûna welatek an neteweyekê tê pîrozkirin, dema ku bi mînak ew welat ji hemî şêweyên kolonyalîzmê azad e; azad e ku welatek an neteweyekê bêyî destwerdana neteweyên din ava bike.

## Parzemînan

| Parzemîn | Hejmar | Welatên herî dawî ku serxwebûnî standin
 |
| --- | --- | --- |
|  |      Afrîka | 54
 |  Sûdana Başûr (2011)
 |
|      Amerîka | 35
 |  Saint Kitts û Nevîs (1983)
 |
|      Asya | 44
 |  Tîmora Rojhilat (2002)
 |
|      Ewropa | 50
 |  Montenegro (2006) *Kosovo (2008)* |
|      Okyanûsa | 14
 |  Palau (1994)
 |
|      Antarktîka | B/T
 | *de facto* Kondomîniyom navneteweyî
 |

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Dewletên Serxebûn (inglîzî)
# Romantîzm

Romantîzm Bizavek wêjeyî ye.

Romantîzm di dawiya sedsala 18. de li Fransayê derketiye holê. Taybetiya xwe; di berheman de têrbûna hestan, firehiya xeyalan, vebûna çoşiyan berferehtir bi sembolan cî digirin. Li dijî hemû bizavan derdikeve. Romantîzm hemû rêç û rêbazên klasîzmê dixe bin piyan û rasterast li dijî wê disekine. Li dijî hiş hestiyarî, rêbazên bêrêbazî, çîna xwûyanga gel, şoretiyê xwezayiyê dide pêş. Di çand û pîşeyê de ji sînoran bêtir azadiyê diparêze. Romantîzm jî wekî klasîzmê pêşî xwe di berhemên Fransî de rava dike. Di hêla Victor Hugo(1802-1885) de gelek pêşdikeve. Bandorê li hemû cûreyên wêje û pîşeyê (roman, helbest, şano û hwd.) dike. Rexne û rexnegirî pêş ve diçe. Têgeha kesayetiyê derdikeve pêşiyê. Azadî, wekhevî, dadmendî, welatperwerî, bawermendî dibine babetên berheman. Kesayetî, hêza xeyalê, derketina derveyê sînorên hiş, geştiya hestan, mijarên rojane, jiyîna rewşên evîndarî, dildarî, hestiyarî hinek taybetiyên romantîzmê ne.

### Hinek nivîskarên ku bi vê cûreyê berhem nivîsandine ev in;

Victor Hugo (1802-1885), Lamartine (1790-1869), Musset (1810-1857), Friedrich Hölderlin (1770-1843), Heinrich von Kleist (1777-1811) Byron (1788-1824), Coleridge (1772-1834), Keats (1795-1821), Manzoni (1785-1873), Pellico (1788-1854), Leopardi (1798-1837),Mellive (1819-1891), Edgar Allan Poe(1809-1849), Whitman (1816-1892), Şêx Nurî Şêx Salih, Reşît Necîp, Goran, Ebdurehman Nifûs, Kamûran Elî Bedirxan, Qedrîcan, Osman Sebrî, Cegerxwîn, Celadet Alî Bedirxan

## Çavkanî
# 2023

◄ |
Sedsala 20an |
**Sedsala 21ê**

◄◄ |
◄ |
2019 |
2020 |
2021 |
2022 |
**2023**
| 2024
| 2025
| 2026

## Bûyer

### Kanûna paşîn

### Sibat

* 6'ê Sibat –Li Bakurê Kurdistanê de erdhejeke mezin pêk hat û bi deh hezaran mirov jiyana xwe ji dest dan.

### Adar

### Nîsan

### Gulan

### Hezîran

### Tîrmeh

### Tebax

### Îlon

### Çiriya pêşîn

### Çiriya paşîn

* 16ê Çiriya Paşîn – Podkasta Qehwe û Felsefeyê di Roja Felsefeyê ya Cihanê de li ser platformên dîjîtal dest bi weşanê kir.

### Kanûna pêşîn

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

* 1ê kanûna paşîn – Edwin Chiloba, aktîvîstê heqên LGBTyê (jdb. 1997).
* 9ê kanûna paşîn – Karl Alexander Müller, fîzîknasê swîsreyî (jdb. 1927).
* 23ê kanûna paşîn – Álvaro Colom Caballeros, serokdewletê guatemalî yê berê (jdb. 1951).
* 30ê kanûna paşîn – Linda Pastan, helbestvana amerîkî (jdb. 1932).
* 11ê sibatê – Deniz Baykal, siyasetmedarê tirk (jdb. 1938).
* 3ê adarê – Kenzaburo Oe, nivîskarê japon (jdb. 1935).
* 31ê adarê – Stanislav Parnicky, senarîstê slovakyayî (jdb. 1945).
* 24ê gulanê – Tina Turner, stranbêja amerîkî (jdb. 1939).
* 12ê hezîranê – Silvio Berlusconi, siyasetmedarê îtalî (jdb. 1936).
* 15ê hezîranê – Glenda Jackson, aktrîs û siyasetmedarê brîtanî (jdb. 1936).
* 28ê hezîranê – Soumia Benkhaldoun, siyasetmedara marokan (jdb. 1963).
* 11ê tîrmehê – Milan Kundera, nivîskar (jdb. 1929).
* 19ê tîrmehê – Roni Margulies, rojnamevan (jdb. 1955).
* 4ê tebaxê – Eberhard Werner, teologê alman (jdb. 1966).
* 7ê tebaxê – Erkin Koray, muzîkvanê rocka psîkodelîk a tirkî (jdb. 1941).
* 8ê tebaxê – Johnny Hardwick, aktorê amerîkî (jdb. 1958).
* 23ê tebaxê – Yevgenî Prîgojîn, olîgarşê rûs (jdb. 1961).
* 12ê îlonê – Beytocan, stranbêjê kurd (1980—2023 (jdb. 1955).
* 13ê çiriya pêşîn – Louise Glück, şaîra amerîkî (jdb. 1943).
* 28ê çiriya pêşîn – Armîta Gerawen, keça kurd a ji aliyê Îranê ve hatiye kuştin (jdb. 2006).
* 17ê çiriya paşîn – Luis Larraín, aktîvîstê heqên LGBTyê (jdb. 1980).
* 29ê çiriya paşîn – Henry Kissinger, siyasetmedarê amerîkî (jdb. 1923).
* 26ê kanûna pêşîn – Wolfgang Schäuble, siyasetmedarê alman (CDU) (jdb. 1942).
# 1999

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1995 |
1996 |
1997 |
1998 |
**1999**
| 2000
| 2001
| 2002
| 2003
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* 1ê kanûna paşîn – Harris Mobray, zimannasê amerîkî.
* 5ê kanûna paşîn – Berkîn Elvan, xortekî 15 salî bû ku li Stembolê hatiye kuştin.
* 10ê kanûna paşîn – Mason Mount, futbolvanê îngilîz.
* 19ê kanûna paşîn – Krystyna Pyszková, modela çekyayî.
* 23ê sibatê – Warina Hussain, lîstikvan û modela efxan-kurd.
* 9ê nîsanê – Lil Nas X, rapperê amerîkî.
* 11ê gulanê – Sabrina Carpenter, stranbêj û aktrîsa amerîkî.
* 22ê gulanê – Camren Bicondova, lîstikvan û dansoza amerîkî.
* 11ê hezîranê – Katelyn Nacon, aktrîsa amerîkî.
* 27ê hezîranê – Chandler Riggs, aktorê amerîkî.
* 30ê tîrmehê – Joey King, modela amerîkî.
* 3ê tebaxê – Nemo, stranbêjê swîsreyî.
* 2ê îlonê – Jiyar Elî, aktîvîstê kurd.
* 24ê îlonê – Elîf Elmas, lîstikvanê futbolê yê makedonî.
* 11ê çiriya pêşîn – Adam B, youtuberê brîtanî.
* 16ê çiriya paşîn – Swe Zin Htet, modela bîrmanî.
* 22ê tîrmehê – Jîna Emînî, keça kurd a ji aliyê polîsê Îranê ve hatiye kuştin.

## Mirin

* 13ê kanûna paşîn – Mamlê, hunermendê kurd.
* 1ê sibatê – Barış Manço, stranbêjê tirkiyeyî.
* 15ê sibatê – Henry Way Kendall, fizîknasê amerîkî.
* 19ê sibatê – Mohammad Sadir, melayê iraqî.
* 7ê adarê – Stanley Kubrick, derhênerê amerîkî.
* 18ê adarê – Qadir Dîlan, hunermendê kurd.
* 10ê nîsanê – Gerîllayê Kurd Mehmet yê bi navê xwe yê kod Harun Kato, li Xakurkê jiyana xwe ji dest da.
* 22ê nîsanê – Munîr Ehmed Xan, fizîknasê pakistanî.
* 28ê nîsanê – Emine Uygun, milîtanê PKKê.
* 10ê gulanê – Shel Silverstein, stranbêjê amerîkî.
* 12ê gulanê – Osman Ebdulezîz, alim û siyasetmedarê kurd.
* 22ê tîrmehê – Hozan Serhad, stranbêjê kurd.
* 29ê tîrmehê – Anatoliy Solovyanenko, tenorê rûsyayî.
* 12ê tebaxê – Can Yücel, şaîrê tirk.
* 11ê îlonê – Momčilo Đujić, keşîşekî serbî.
* 25ê îlonê – Marion Zimmer Bradley, romannivîs û edîtorê amerîkî.
* 25ê çiriya paşîn – Didier Anzieu, psîkoanalîstê fransî.
# 2003

◄ |
Sedsala 20an |
**Sedsala 21ê**

◄◄ |
◄ |
1999 |
2000 |
2001 |
2002 |
**2003**
| 2004
| 2005
| 2006
| 2007
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

* 6ê sibatê – Albûmê Get Rich or Die Tryin' yê 50 Cent derket.

### Kurdistan

* Enstîtuya Kelepora Kurdî li bajarê Silêmanî hata damezrandin.
* 27ê kanûna paşîn – Li Pilemorê erdhejeke bi mezinahiya 6,5 a li gorî pîvana richter qewimî.

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

* 3ê kanûna paşîn – Greta Thunberg, aktîvîsta jîngehê ya swêdî.
* 20ê sibatê – Joao Grimaldo, lîstikvanê futbolê.
* 1ê tîrmehê – Tate McRae, stranbêjê kanadayî.
* 15ê tîrmehê – Berivan İçen, lîstikvana futbolê ya kurd.
* 17ê tebaxê – Rayan Cherki, lîstikvanê futbolê yê fransî.
* 3ê îlonê – Jack Dylan Grazer, aktorê amerîkî.
* 1ê kanûna pêşîn – Jackson Nicoll, aktorê amerîkî.

## Mirin

* 26ê kanûna paşîn – Annemarie Schimmel, alima îslamê ya alman.
* 1ê nîsanê – Mele Nûrûllahê Godişkî, alimê îslamê.
* 26ê nîsanê – Yun Hyon-seok, aktîvîsta heqên mirovan.
* 18ê tebaxê – Engîn Sîncer, milîtanê PKKê.
* 30ê tebaxê – Donald Davidson, fîlozofê amerîkî.
* 7ê îlonê – Mihemed Ewraz, çiyagerê kurd.
* 8ê îlonê – Leni Riefenstahl, derhênera fîlman a alman.
* 25ê îlonê – Edward Said, nivîskar û teorîsyenê edebiyatê yê amerîkî.
* 28ê îlonê – Althea Gibson, lîstikvana tenîsê ya amerîkî.
* 13ê çiriya pêşîn – Bertram Brockhouse, fizîknasê kanadayî.
* 19ê çiriya pêşîn – Alija Izetbegović, serokê yekem ê Serokatiya Komara Bosniya û Herzegovîna.
* 26ê çiriya pêşîn – Heinz Piontek, şaîrê alman.
* 12ê kanûna pêşîn – Heydar Eliyev, serokdewletê Azerbeycanê yê sêyem.
* 27ê kanûna pêşîn – Hemreş Reşo, siyasetmedar û nivîskarê kurd.
* 31ê kanûna pêşîn – Paula Raymond, aktrîsa amerîkî.
# 12ê nîsanê

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | **Nîsan 2026** | >>
 |
| Du
 | Sê
 | Ça
 | Pê
 | În
 | Şe
 | Ye
 |
|  |  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5
 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12
 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19
 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26
 |
| 27 | 28 | 29 | 30 |  |  |  |
| **Rojên salê** |

## Bûyer

### Kurdistan

* 1920 – Bajarê Rihayê ji dagirkeriya fransiyan rizgar bû.
* 1991 – Peymana agirbestê pêkhat û şerê Kendavê bi fermî bi dawî bû. Di heman dîrokê de bi qaşo armanca pêşîgirtina êrîşên Iraqê yên li ser kurdan li hêlîpana 36em "Herêma Ewlekar" hatiye îlankirin, lê belê dema ku xelkê kurd ber bi rizgarkirina bajarên Kerkûk û Mûsilê ve çûn, qedexeya ji bo balafiran hatiye rakirin.
* 1995 – Parlamena Kurdistanê PKDW li derveyî welat hatiye damezrandin.
* 1995 – MED TV dest bi weşana zindî kir.
* 1995 – Rêveberê HADEP'a Edeneyê Rüstem Akar ji aliyê hêzên tarî ve hatiye kuştin.
* 1997 – Komeleya Koçberan GÖÇ-DER vebû.
* 1998 – Gerîlayê kurd Ahmet Gücen yê bi navê xwe yê kod Agir, di şerê Alîcakê de jiyana xwe ji dest da. (Sîlvan, di sala 1982an de li Sîlvanê hatibû dinê, di 15 tebaxa sala 1998an de jî tevlî nav refên Gerîlla bibû.)
* 1999 – Gerîlayê kurd ê bi navê kod Devrîm, li herêma Çêrmeyê jiyana xwe ji dest da.
* 2001 – Gerîlayê kurd yê bi navê xwe yê kod Cesur Agirî, li herêma Şehît Remzî jiyana xwe ji dest da.

### Cîhan

* 1931 – Keyê Spanyayê Alphonse yê XIII, bêyî ku ji textê xwe were xwarê welêt terk kir û li Spanyayê komarî hatiye îlankirin.
* 1961 – Kozmonotê rûs, Alekseyevîç Yûrî Gagarîn bû yekemîn mirovê ku çû fezayê.
* 1989 – Danezana Azadî û Mafên Bingehîn ya Parlamena Ewropayê hatiye pejirandin.
* 1991 – Qanûnên 141/142 hatin rakirin û li dewsa wan qanûneke dijwartir, "Qanûna Têkoşîna li Dijî Terorê" hatiye anîn. Piştî ku qanûna hejmara 3713 ya Têkoşîna li Dijî Terorê derbasî pratîkê bû, azadiya derbirîn û rêxistinê hatiye bi sînorkirin û her wiha gelek rewşenbîr û nivîskar hatin zîndanîkirin.
* 1995 – Saziya sîxuriya hundirîn a Rûsyayê ye, FSB, hatiye damezrandin.

## Jidayikbûn

* 1975 – Camila Morgado, aktrîsa brezîlî
* 1979 – Jennifer Morrison lîstikvan, hilberîner, derhêner û modela berê ya zarok a amerîkî

## Mirin

* 1945 – Franklin D. Roosevelt, serokdewletê 32em ê DYA'yê

## Cejn û salveger

(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

---
# 4ê çiriya paşîn

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | **Çiriya paşîn 2026** | >>
 |
| Du
 | Sê
 | Ça
 | Pê
 | În
 | Şe
 | Ye
 |
|  |  |  |  |  |  | 1
 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8
 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15
 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22
 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29
 |
| 30 |  |  |  |  |  |  |
| **Rojên salê** |

## Bûyer

### Kurdistan

### Cîhan

* 1869 – Hejmara pêşîn ya kovara brîtanî ya zanistî *Nature* derket.
* 1922 – Gora Tutankhamun ji aliyê arkeologê brîtanî Howard Carter ve hatiye vedîtin.
* 1924 – Nellie Tayloe Ross li dewleta Wyomingê bû pîreka cara pêşî ya weke serokdewletê hatî hilbijartin.
* 1946 – Rêxistina UNESCO hatiye damezrandin.
* 1947 – Komara Gel a Bulgaristanê hatiye damezrandin.
* 1954 – Xelata Nobelê ya Aştiyê dane Albert Schweitzer.
* 1956 – Hêzên Yekîtiya Sovyetan ketin welatê Mecaristanê.
* 1964 – Pêşengê Şoreşa Îslamî ya Îranê, Xumênî ji aliyê şah ve mişext bû û ew şande Bursayê.
* 2008 – Li DYA'yê cara yekem mirovekî afrîkî-amerîkî, Barack Obama, weke serokdewlet hatiye hilbijartin.

## Jidayikbûn

* 1908 – Józef Rotblat, fîzîknasê xwediyê Xelata Nobelê
* 1967 – Yılmaz Erdoğan, nivîskar, lîstikvan û derhênerê kurd
* 1990 – Jean-Luc Bilodeau, lîstikvanê kanadayî

## Mirin

* 1968 – Refî Cevat Ulunay, rojnamevan û nivîskarê tirk
* 1995 – Îzhak Rabîn, general, wezîr û serokwezîrê Îsraêlê

## Cejn û salveger

(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

---
# Marvel Comics

|  |
| --- |
|  |
|  |
| Avaker | Martin Goodman |
| Sergeh | 417 5th Avenue, New York, USA |

**Marvel Comics** navê markeyê û şopa bingehîn a **Marvel Worldwide Inc.**, berê **Marvel Publishing, Inc** û **Marvel Comics Group** , weşangerê xêzeromanan û medyaya pêwendîdar ên amerîkî ye. Di sala 2009 de, pargîdaniya The Walt Disney Company pargîdaniya Marvel Entertainment, pargîdaniya dêûbav Marvel Worldwide kir.

## Çavkanî
# MTV

| MTV |
| --- |
| * Kanala bi kablo
* kanala bi entereseya taybet
 |
| * MTV: Music Television
 |
|  **Logoya MTV** |
| Dewlet | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Ziman | Inglîzî û zimanê spanî  |
| Dema avabûnê | * 1 tebax 1981
 |
| Damezrîner | * Tom Freston
* Judy McGrath
* Robert Pittman
* Fred Seibert
* John Sykes
 |
| Cihê baregehê | * New York City
 |
| Şêwe | Televîzyona muzîkê  |
| Malper | mtv.com  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**MTV** yan jî **Music Television**, qenaleke muzîkê ya Amerîkî ye ku xwediyê qenalêParamount Global e. MTV di 1ê tebaxa sala 1981ê de hatiye demazirandin.

## Girêdanên derve

* Malpera fermî
# Warner Bros. Discovery

| Warner Bros. Discovery |
| --- |
| * Karwerî
* pargîdanî
* conglomerate
* şirketa qada giştî
* production company
 |
|  **Logoya Warner Bros. Discovery** |
| Dewlet | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Dema avabûnê | * 8 nîsan 2022
 |
| Cihê baregehê | * New York City
 |
| Malper | wbd.com |
| * WarnerMedia
* Discovery, Inc.
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Warner Bros. Discovery, Inc.** (**WBD**), konglomeratek girseyî ya pirneteweyî ya Amerîkî ku navenda wê li bajarê New Yorkê ye. Ew ji spin-off WarnerMedia ji hêla AT&T ve hate damezrandin û di 8ê Avrêl, 2022-an de bi Discovery, Inc.

## Malpera fermî

* Warner Bros. Discovery
# Fox Broadcasting Company

| Fox Broadcasting Company |
| --- |
| * Television network
* television production company
 |
|  **Logoya Fox Broadcasting Company** |
| Dirûşm: Don't Let Fox Weekend Pass You By  |
| Dewlet | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Ziman | Inglîzî  |
| Dema avabûnê | * 9 çiriya pêşîn 1986
 |
| Damezrîner | * Rupert Murdoch
* Barry Diller
 |
| Cihê damezrandinê | * Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
 |
| Cihê baregehê | * 1211 Avenue of the Americas
 |
| Malper | fox.com  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Fox Broadcasting Company** an **FOX**, toreyek televîzyonê weşana bazirganî ya Amerîkî ye ku xwedan Fox Corporation e. Navenda wê li New York City e.

## Girêdanên derve

* Malpera fermî
# Län

**Län** navê swêdî yê parêzgehên Swêdê ye. Ji sala 1998an ve li Swêdê 21 parêzgeh hene.

## Parêzgehên Swêdê

|

| *Län* | Tîpa parêzgehê
 | Paytexta parêzgehê
 | Hejmara nîştecihan
 | Rûerd (km²)
 | Nexşê
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Blekinge län
 | K
 | Karlskrona
 | 151 486
 | 2 947
 |  |
| Dalarnas län
 | W
 | Falun
 | 275 823
 | 28 196
 |
| Gotlands län
 | I
 | Visby
 | 57 427
 | 3 151
 |
| Gävleborgs län
 | X
 | Gävle
 | 275 780
 | 18 200
 |
| Hallands län
 | N
 | Halmstad
 | 288 527
 | 5 462
 |
| Jämtlands län
 | Z
 | Östersund
 | 126 917
 | 49 343
 |
| Jönköpings län
 | F
 | Jönköping
 | 331 247
 | 10 495
 |
| Kalmar län
 | H
 | Kalmar
 | 233 999
 | 11 219
 |
| Kronobergs län
 | G
 | Växjö
 | 179 500
 | 8 467
 |
| Norrbottens län
 | BD
 | Luleå
 | 251 981
 | 98 249
 |
| Skåne län
 | M
 | Malmö
 | 1 181 545
 | 11 035
 |
| Stockholms län
 | AB
 | Stockholm
 | 1 912 787
 | 6 519
 |
| Södermanlands län
 | D
 | Nyköping
 | 262 980
 | 6 103
 |
| Uppsala län
 | C
 | Uppsala
 | 306 246
 | 7 037
 |
| Värmlands län
 | S
 | Karlstad
 | 273 511
 | 17 591
 |
| Västerbottens län
 | AC
 | Umeå
 | 257 582
 | 55 190
 |
| Västernorrlands län
 | Y
 | Härnösand
 | 244 196
 | 21 685
 |
| Västmanlands län
 | U
 | Västerås
 | 262 060
 | 6 318
 |
| Västra Götalands län
 | O
 | Göteborg
 | 1 537 444
 | 23 956
 |
| Örebro län
 | T
 | Örebro
 | 274 877
 | 8 546
 |
| Östergötlands län
 | E
 | Linköping
 | 417 636
 | 10 645
 |

Çavkanî |
# 2014

◄ |
Sedsala 20an |
**Sedsala 21ê**

◄◄ |
◄ |
2010 |
2011 |
2012 |
2013 |
**2014**
| 2015
| 2016
| 2017
| 2018
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

* 11ê kanûna paşîn – Ariel Şaron, serokwezîrê Îsraêlê yê 11an (2001-2014) (jdb. 1928).
* 11ê adarê – Berkîn Elvan, xortekî 15 salî bû ku li Stembolê hatiye kuştin (jdb. 1999).
* 17ê nîsanê – Gabriel García Márquez, nivîskarê kolombiyayî (jdb. 1927).
* 29ê nîsanê – Bob Hoskins, aktorê îngilîz (jdb. 1942).
* 10ê gulanê – Mary Stewart, nivîskara brîtanî (jdb. 1916).
* 12ê gulanê – Hansruedi Giger, hunermendê swîsrî (jdb. 1940).
* 21ê gulanê – Ebas Kemendî, stranbêjê kurd ji Rojhilatê Kurdistanê (jdb. 1952).
* 28ê gulanê – Maya Angelou, şaîra amerîkî (jdb. 1928).
* 6ê hezîranê – Lorna Wing, psîkologê brîtanyayî (jdb. 1928).
* 13ê tîrmehê – Nadine Gordimer, nivîskara ji Afrîkaya Başûr (jdb. 1923).
* 20ê tîrmehê – Klaus Schmidt, arkeologê alman (jdb. 1953).
* 8ê tebaxê – Deniz Firat, rojnamevana kurd.
* 11ê tebaxê – Robin Williams, aktorê amerîkî (jdb. 1951).
* 30ê îlonê – Martin Lewis Perl, fizîknasê amerîkî (jdb. 1927).
* 5ê çiriya pêşîn – Arîn Mîrkan, şervana YPJê (jdb. 1992).
* 8ê çiriya paşîn – Hannes Hegen, karîkaturîstê alman (jdb. 1925).
* 17ê çiriya paşîn – Ebû Xetab el-Kurdî, fermandarê kurd ê DAIŞê.
# Ewropaya Rojhilat

**Ewropaya Rojhilat** para Rojhilatî ya parzemîna Ewropayê ye ko bi gelek awayan hatiye pênaskirin:

1. Herêmên ko dikevin navbera sînorên ne gelek zelalên Ewropaya Navîn û Rûsyayê. Ev pênas nemaze piştî nemana Peymana Warşoyê gelek hezkirîtir û berbelavtir bûye.
2. Herêmên gelek berfireh ji rojhilatê ber bi rojavayê, wekî li jêr dihên:

- Sînorên wê yên rojhilatê ji Çiyayên Ural di nav axa Rûsiyayê da an jî ji peravên Okyanûsa Aram li perê rojhilatî yê Rûsiyayê dest pêdikit.
- Sînorê rojavayî yê wê jî sînorê navbera Yekîtiya Ewropayê û Komarên Hevpişkên Xweser e.
Li aliyê siyasî ve, reng e zarava *Ewropaya Rojhilat* hemî welatên Ewrasyayê vegirit. Ji ber hindê ko Rûsya welatekê mezin e ko li herdu parzemînan cih digirit. Hidek caran welatên mîna Ermenistan, Gurcistan û Azerbaycanê jî ji Ewropaya Rojhilat dihesibînin, herçind e ko ji aliyê cihnasiyê ve (geografiyê) ji parzemîna Asyayê ne.

Hêşta di hindek jêderan da kêm-zêde ji wan herêman ra ko heta dawîbûna Şerê Sar li sala 1989'ê parek ji Welatên Komunîst bûn dihêt gotin. Gelek ji xelkên welatên mîna Polonya, Çekya, Slovakya, Mecaristan û Slovenyayê xwe parek ji Ewropaya Navîn dihesibînin.