# Keyaniya Yekbûyî

| Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Bakurê Îrlendayê *United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Sirûd:God Save the King*
Duration: 1 minute and 4 seconds.1:04 |
| Şûnewarê Brîtanya |
| Şûnewarê Brîtanya |
| **Paytext** û bajarê mezin | London ﻿ / ﻿ |
| Zimanên fermî | Inglîzî |
| Ziman naskirin | Skotî, skotiya Ulsterê, wêlsî, kornî, skotiya gaelî, îrlendî |
| Demonîm | Brîtanî (bi inglîzî: *Briton, British*) |
| Rêveberî | * Keyaniya makezagonî
* Demokrasiya parlamenê
 |
|  •  | Key | Charles III |
|  •  | Serokwezîr | Keir Starmer |
| Pêşvebirî | Parliament |
|  •  | Meclîsa jorîn | House of Lords |
|  •  | Meclîsa jêrîn | House of Commons |
| Rûerd |
|  •  | Giştî | 242.495 km2 (78) |
|  •  | Av (%) | 1,51 |
| Gelhe |
|  •  | 2021 Texmînkirin | 66.052.076 (22) |
|  •  | 2011 Giştî | 63.182.178 |
|  •  | Tîrbûn | 270,7/km2} |
| Dirav | Sterling (GBP) |
| Demjimêr | UTC  |
|  •  | Havîn (DH) | +1 seet (UTC+1) |
| Hatûçûna ajotinê | çep |
| Koda telefonê | +44 |
| ISO 3166 | GB |
| Înternet TLD | .uk, .gb |

**Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Bakurê Îrlendayê**, **Keyaniya Yekbûyî** (**KY**) yan jî **Brîtanya** (bi îngilîzî: Britain), welatekî li bakurê rojavaya Ewropayê ye ku bi awayê keyaniya makezagonî û demokrasiya parlamenî tê birêvebirin ku ji Înglistan, Wêls, Skotlenda û ji Îrlendaya Bakur pêk tê. Keyaniya Yekbûyî, girava Brîtanyaya Mezin, beşa bakurê rojhilatê girava Îrlendayê û gelek giravên piçûktir ku di nav Giravên Brîtanî de ne, vedigire. Îrlendaya Bakur bi Komara Îrlendayê re sinorê bejahî parvedike. Ji aliyê din ve Keyaniya Yekbûyî ji aliyê Okyanûsa Atlantîk, Deryaya Bakur, Qenala Îngilîzan, Deryaya Keltî û ji aliyê Deryaya Îrlendî ve dorpêçkirî ye. Rûerda giştî ya Keyaniya Yekbûyî 242.495 kîlometre çargoşe ye û bi pêşbînî ya sala 2020an nifûsa Keyaniya Yekbûyî 67 milyon kes e.

Keyaniya Yekbûyî di nav çend sed salan de bi destxistina rêzek welatan ku li yekitiyê hatiye zêdekirin, derketiye holê. Peymana Yekîtiyê di navbera Keyaniya Înglistanê (ku Wêls jî di nav de bû) û Keyaniya Skotlendayê di sala 1707an de di encama yekbûna wan de dibe Keyaniya Brîtanya Mezin. Piraniya Îrlendayê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiya ku Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlendaya Bakur a heyî ku di sala 1927an de bi fermî navê keyaniya mezin hatibû pejirandin. Yekitî di sala 1801ê de bi Keyaniya Îrlendayê re Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê ava kiribû ku piraniya Îrlendayê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiyaye.

Girava Man, Guernsey û Jersey ne beşek ji Keyaniya Yekbûyî ne ku girêdayî Crown in lê hikûmeta brîtanî ji bo parastin û nûnertiya giravan a navneteweyî berpirsiyar e. Keyaniya Yekbûyî bûye yekem welatê pîşesazî û di piraniya sedsalên 19an û destpêka 20an de, nemaze di dema "Pax Britannica" de di navbera salên 1815 û 1914an de, hêza herî pêşîn a cîhanê bû. Împeratoriya Brîtanî, di salên 1920an de di serdema bilindbûna xwe de, nêzîkî çaryeka erd û nifûsa cîhanê werdigirt ku di dîrokê de împeratoriya herî mezin bû ku bi tevlêbûna Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Cîhanê yê Duyem de, qeyrana kombûyî û windakirina prestîjê dibe sedema hilweşandina piraniya koloniyên brîtanî û dawiya ya Împeratoriya Brîtanyayê. Beşek ji cîhana bingehîn a anglofonîk, bandora brîtanî dikare di ziman, çand, pergalên qanûnî û siyasî yên gelek koloniyên yên berê de were dîtin.

Rêveberiya Keyaniya Yekbûyî monarşiyek destûrî û demokrasiya parlemanî ye. Paytext û bajarê herî mezin ê Keyaniya Yekbûyî (herweha paytexta Îngilîstanê) London e ku bi New York City re yek ji du navendên darayî yên sereke yên cîhanê ye. Bajarên Edinburgh, Kardîf û Belfast bi rêzê re paytextên neteweyî yên Skotlenda, Wêls û Îrlendaya Bakur in. Bajarên din ên mezinê Keyaniya Yekbûyî Birmingham, Manchester, Glasgow û Leeds in. Keyaniya Yekbûyî ji sê qadên karbidestên qanûnî yên cuda pêk tê: Înglistan û Wêls, Skotlenda û Îrlendaya Bakur. Ev ji ber vê yekê ye ku van deveran pergalên xwe yên qanûnî yên heyî piştî tevlêbûna Keyaniya Yekbûyî jî diparêzin. Ji sala 1998an vir ve, Skotlenda, Wêls û Îrelandaya Bakur hikûmet û meclîsên wan ên veqetandî hene ku her yek xwedî hêzeke cihêreng in.

Keyaniya Yekbûyî ji hêla Dahata Hilberîna Navxweyî ve xwediyê şeşemîn aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji hêla hêza kirînê ve ya dehem a herî mezin a cîhanê ye. Keyaniya Yekbûyî di warê lêçûnên leşkerî de li seranserê cîhanê di rêza çarem de ye. Înglistan ji civîna xwe ya yekem a sala 1946an vir ve endamê daîmî ya Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî ye. Keyanî endamê Hevbendiya Miletan, Konseya Ewropayê, G7, OECD, NATO, Five Eyes, AUKUS û CPTPP ye.

## Termînolojî

Qanûnên Yekîtiyê ya sala 1707an diyar kiriye ku keyaniya Înglistanê û keyaniya Skotlendayê "bi navê Brîtanyaya Mezin di nav keyaniyekê de bûn yek". Her çend navê wê yê fermî ji sala 1707 heta 1800an tenê "Brîtanyaya Mezin" bû ku carinan peyva "Keyaniya Yekbûyî" ji bo keyaniya berê ya Brîtanyaya Mezin hatiye bikaranîn. Qanûnên Yekîtiyê ya sala 1800an Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlendayê ava kiriye. Piştî dabeşkirina Îrlendayê û serxwebûna dewleta azad a Îrlendayê di sala 1922an de ku Îrlendaya Bakur wekê tenê beşa girava Îrlendayê di nav Keyaniya Yekbûyî de hiştiye, nav di sala 1927an de wekê "Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlendaya Bakur" hatiye guhertin.

Her çend Keyaniya Yekbûyî welatekî serwer be jî, Înglistan, Skotlenda, Wêls û Îrlendaya Bakur bi gelemperî wekî welatek hatine binavkirin. Malpera serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî ji bo danasîna têgehan risteya "welatên di nav welatekî de" bi kar aniye. Hinek kurteyên statîstîkî, ji bo diwanzdeh herêmên NUTS 1, Skotlenda, Wêls û Îrlendaya Bakur wekê "herêmeke" bi nav dikin. Îrlendaya Bakur wekê "parêzgeh" jî hatiye binavkirin. Bi têkiliya bi Îrlendaya Bakur re, navê wesfî yê ku tê bikaranîn "dikare nakokî be û hilbijartina wê pir caran vebijarkên siyasî yên kesane eşkere dike".

Têgeha "Brîtanyaya Mezin" bi gelemperî ji bo girava Brîtanyaya Mezin an jî ji aliyê siyasî ve ji bo Îngilîstanê, Skotlenda û Wêlsê bi hev re tê bikar anîn. Ev têgeh carinan wekî hevwateya fireh ji bo tevahiya Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn. Peyva Înglistan carinan bi xeletî ji bo Keyaniya Yekbûyî bi tevahî tê bikar anîn ku ev xeletiyeke bi giranî ji aliyê mirovên ji derveyî Keyaniya Yekbûyî ve tê kirin.

Peyva "Brîtanya" wekî hevwateya Brîtanyaya Mezin tê bikar anîn lê carinan ji bo Keyaniya Yekbûyî jî tê bikar anîn. Bikaranîn tevlihev e ku rêbernameya şêwazê ya hikûmeta keyaniya yekbûyî peyva "UK" li cihê "Brîtanya" an "Brîtanî" tercîh dike (ji bilî dema ku behsa balyozxaneyan tê kirin), di heman demê de belgeyên din ên hikûmetê qebûl dikin ku her du peyv jî behsa Keyaniya Yekbûyî dikin û li deverên din "hikûmeta brîtanî" bi kêmanî bi qasî "hikûmeta Keyaniya Yekbûyî" tê bikar anîn. Komîteya daîmî ya navên erdnîgariya a Keyaniya Yekbûyî di rêbernameyên xwe yên toponîmîk de "Keyaniya Yekbûyî", "UK" û "U.K." wekê termên jeopolîtîk ên kurtkirî ji bo Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlenda Bakur nas dike; ew "Brîtanya" lîste nake lê destnîşan dike ku "tenê terma navdêrî ya taybetî 'Brîtanyaya Mezin' e ku bê guman Îrlendaya Bakur derdixe".

Rengdêra "brîtanî" bi gelemperî ji bo mijarên têkildarî Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn û di qanûnê de ji bo nasnameya hemwelatîbûn û neteweya Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn. Xelkê Keyaniya Yekbûyî ji bo danasîna nasnameya xwe ya neteweyî çend termên cuda bi kar tînin û dikarin xwe wekê brîtanî, îngilîzî, skotlendî, welşî, îrlendiya bakurî an îrlendî bi nav bikin; an jî wekê xwediyê tevliheviyek ji nasnameyên neteweyî yên cuda.

## Dîrok

### Beriya peymana yekîtiyê

Stonehengehê li Wiltshire ku xelekên ji keviran e, her yek bi qasî 4 mêtre bilind, 2 mêtre fireh û 25 ton giran e ku 2400–2200 ê b.z. de hatine çêkirin.
Bicih bûna ji hêla mirovên anatomîkî yên nûjen ve ya ku bibe Keyaniya Yekbûyî pêl bi pêl bi qasî 30.000 sal berê dest pê kiriye. Di dawiya serdema pêşdîrokê ya herêmê de, tê fikirîn ku nifûs bi gelemperî girêdayî çandek bi navê Insular Keltîk bû ku ji Brîtanî û Îrlenda Galî pêk dihat.

Dagirkirina Romayê, ku di sala 43 p.z. de dest pê kir û serweriya 400-salî ya başûrê Brîtanyayê, bi êrişek ji hêla niştecîhên Almanî yên Anglo-Sakson ve hat peywirdarkirin, devera Brîttonî bi giranî bidest xist ku bibe Wales, Cornwall û heya qonaxên paşîn ên rûniştina Anglo-Sakson, Hen Ogledd (bakurê Înglistanê û beşên başûrê Skotlendayê). Piraniya herêma ku ji hêla Anglo-Saksonan ve hatiye bicîh kirin di sedsala 10an de wekî Keyaniya Înglistanê dibe yek. Di vê navberê de, di sedsala 9an de galîaxêv li bakur-rojavayê Brîtanyayê (bi girêdana bakurê rojhilatê Îrlendayê re û bi kevneşopî tê texmîn kirin ku di sedsala 5an de ji wir koç bûne) bi Picts re bûne yek ku Keyaniya Skotlendayê ava bikin.

The Bayeux Tapestry Şerê Hastings 1066 û bûyerên ku rê li ber wî dide nîşan dide.
Di 1066an de, Normanan ji aliyê bakurê Fransayê ve dagir kir. Piştî dagirkirina Înglistanê, wan beşên mezin ên Wales zeft kirin, piraniya Îrlenda zeft kirin û hatin vexwendin ku li Skotlendayê bi cih bibin, li her welatekî feodalîzma li ser modela Fransaya Bakur û çanda Norman-Fransî anîn. Çîna serdest a Anglo-Norman gelek bandor li her çandên herêmî kir, lê di dawiyê de asîmîle bûne. Keyên înglîz ên navîn ên paşerojê Wêlsê zeftkirin û bi hewildanên neserkevtî hewl dan ku Skotlendayê bixin nav axa xwe. Her çend di pevçûnek domdar a bi Înglistanê re be jî, serxwebûna xwe bi Daxuyaniya Arbroath a sala 1320an de destnîşan kirin ku Skotlenda piştî vê yekê jî serxwebûna xwe dewam dikin.

Keyên înglîz, bi mîrata herêmên giring ên li Fransayê û bi îddîakirina taca fransî ku di heman demê de bi giranî beşdarî pevçûnên li Fransayê bûn, nemaze di Şerê Sed Salî, dema ku keyên skotlendî di vê serdemê de bi fransiyan re di nav hevalbendiyekê de bûn. Çîna serdest a Anglo-Norman gelek bandor li çandên herêmî kirin lê di dawiyê de bi wan re asîmîle dibin. Ji ber ku reformasyon û danasîna dêrên dewletên protestan li her welatekî derdikeve holê, Brîtaniya nûjen a destpêkê rastî nakokiya dînî tê. Reformasyona înglîzî ya guhertinên siyasî, destûrî, civakî û çandî di sedsala 16an de destpêdike. Piştre ji bo Înglistanê nasnameyeke neteweyî hate diyar kirin û hêdî hêdî bi kûrahî, baweriya dînê ya mirovan guhert û Dêra Înglistanê ava kir. Wêls bi tevahî bi Keyaniya Înglistanê ve hate girêdan û Îrlenda wekî keyaniyek bi serê xwe bi qiraliyeta Îngilîzî re hate damezrandin. Li devera ku dê bibe Îrlendaya Bakur, erdên mîrateyên galî yên katolîk ên serbixwe hatin desteserkirin û dane niştecihên protestan ên ji Înglistan û Skotlendayê.

Dema ku keyê Skotlendayê James VI dibe keyê Înglistan û Îrlendayê û dîwana xwe ji bajarê Edinburghê barê Londonê dike, di sala 1603an de keyaniya Înglistan, Skotlenda û Îrlenda di bin yekîtiyek de dibin yek. Di vê serdemê de her welatek wek pêkhateyeke siyasî ya cihê dimîne û saziyên xwe yên siyasî, qanûnî û dînî yên cuda parastine.

Di nîvê sedsala 17an de her sê padîşah tevlî rêzek şerên bi hev ve girêdayî bûn (di nav de Şerê Navxweyî yê Îngilîzî) ku dibe sedema hilweşandina demkî ya keyaniyê ku bi darvekirina key Charles I û damezrandina kurte-komara unîter a Yekîtiya Miletên Înglîzî ya Skotlenda û Îrlendayê bi xwe re tîne.

Her çiqas padîşah hate vegerandin jî, Interregnum ligel Şoreşa Birûmet a 1688an û pêşnûmeya Mafên 1689an li Înglistanê û Qanûna Dadkirina Mafên 1689an li Skotlendayê piştrast kir ku, berevajî pirên mayî yên Ewropa, absolutîzma padîşah biser nskeve û katolîkek xwenas tu carî nikarîbû derkeve ser textê. Destûra Bingehîn a Brîtaniyayê di vê demê de li ser bingeha monarşiya destûrî û pergala parlemanî pêş dikeve. Di sala 1660an de bi damezrandina Civata Qraliyetê re, xebatên zanistiye despêdike. Di vê serdemê de nemaze li Îngilîstanê, pêşkevtina hêza deryayî û eleqeya li ser seferên keşfê dibe sedema bidestxistin û bicîhkirina koloniyên li derveyî welêt, nemaze li Amerîkaya Bakur û Deryaya Karîbê.

Her çend hewildanên berê yên yekkirina her du keyaniyên di hundurê Brîtanya Mezin de di salên 1606, 1667 û 1689an de neserkevtî bûn ku hewldana di sala 1705an de hate destpêkirin û hewl bûye sedem ku Peymana Yekîtiyê ya sala 1706an ji hêla her du meclîsan ve hatiye pejirandin.

### Keyaniya Brîtanya Mezin

Peymana Yekîtiyê ye ku bûye sedema keyaniya yekbûyî ya hemî Brîtanya Mezin.
Di 1ê gulana sala 1707an de, Keyaniya Brîtanya Mezin hate damezrandin, encama Qanûnên Yekîtiyê ku ji hêla parlamenên Înglistan û Skotlenda ve hate pejirandin ku Peymana Yekîtiyê ya sala 1706an pejirandin ku bi vî awayî her du keyaniyan bikin yek.

Di sedsala 18an de, rêveberiya kabîneyî di bin rêveberiya Robert Walpole de ku di pratîkê de serokwezîrê yekem bû, (1721-1742) hate pêşdebirin. Çend Serhildanên Yaqûbî xwestin ku Mala Protestan a Hannoverê ji textê Brîtanî derxin û Mala Katolîk a Stuartê vegerînin. Yaqûbî di dawiyê de di Şerê Culloden de di 1746 de têk çûn, piştî ku Highlanders Skotlendî bi hovîtî hatin tepisandin. Koloniyên Brîtanî yên li Amerîkaya Bakur ku di Şerê Serxwebûnê yê Amerîkî de ji Brîtanya veqetiyan û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê damezrandin ku ji aliyê Brîtanya ve di sala 1783an de hatiye nas kirin.

Brîtanya di bazirganiya koleyan a Atlantîkê de rolek sereke lîst, nemaze di navbera salên 1662 û 1807an de dema ku keştiyên koleyên Brîtanî an Brîtanî-kolonyal nêzî 3.3 mîlyon kole ji Afrîkayê veguhestin. Xulam hatin birin ku li nebatên li milkên Brîtanî, bi taybetî li Karîbê lê di heman demê de li Amerîkaya Bakur jî bixebitin. Koletî digel pîşesaziya şekirê Karîb di sedsala 18an de di bihêzkirin û pêşvebirina aboriya Brîtanî de rolek wî yê giring hebû. Lê belê Parlamena Brîtanyayê di sala 1807an de bazirganî qedexe kir, di sala 1833an de koletî li Împeratoriya Brîtanî qedexe kir û Brîtanya di tevgera rakirina koletiyê de li çaraliyê cîhanê bi riya dorpêçkirina Afrîkayê û zextê li neteweyên din kir ku bi rêze peymanan bazirganiya xwe bi dawî bikin. Rêxistina mafên mirovan a navneteweyî ya herî kevn a cîhanê, Anti-Slavery International, di sala 1839an de li Londonê hate damezrandin.

### Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlenda

Şerê Trafalgar, ji hêla J.W. Carmichael.
Di sala 1801ê de parlamenên Brîtanya Mezin û Îrlenda qanûnên yekîtiyê derdixin ku bi van qanûnan her du padîşahî dibin yek perçe û Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê tê avakirin.

Piştî têkçûna Fransayê ya di dawiya Şerên Şoreşger ên Fransî û Şerên Napoleonî de (1792–1815), Keyaniya Yekbûyî wekî hêza sereke ya deryayî û împeratorî dertê holê (ligel London ku ji sala 1830an ve ku bajarê herî mezin ê cîhanê ye). Serdestiya Brîtaniyayê ku di deryayê de nediyar bû, piştre wekî Pax Britannica ("Aştiya Brîtanî"), serdemek aştiya nisbî di nav Hêzên Mezin de (1815-1914) hate binavlirin ku tê de Împeratoriya Brîtaniyayê dibe hegemona cîhanî û rola polîsê cîhanî werdigire. Di dema Pêşangeha Mezin a sala 1851ê de, Brîtanya wekî "atolyeya cîhanê" hatiye binav kirin. Ji sala 1853 heta 1856an, Brîtanya beşdarî Şerê Kirimê dibe ku hevalbendê Împeratoriya Osmanî li dijî Rûsyaya Tsarist, beşdarî şerên deryayî yên Deryaya Baltîkê dibe ku wekî Şerê Åland li Kendava Bothnia û Kendava Fînlendayê tê zanîn. Piştî Serhildana Hindistanê ya di 1857an de hikûmeta brîtanî ya bi serokatiya Lord Palmerston rasterast serweriya Hindistanê kir. Li kêleka kontrola fermî ya ku wê li ser koloniyên xwe dida meşandin, serdestiya Brîtanî ya li ser piraniya bazirganiya cîhanê tê vê wateyê ku ew bi bandor aboriyên herêmên wekî Asyaya Rojhilat û Amerîkaya Latînî kontrol dike.

Di dema seranserê serdema viktoryayî de, helwestên siyasî berjewendiya bazirganiya azad û polîtîkayên laissez-faire û her weha berferehbûna hêdî hêdî şansê dengdanê, digel Qanûna Reformê ya sala 1884an ku ji aliyê William Gladstone ve hatiye piştgirî kirin ku yekem car mafê dengdanê daye piraniya mêran. Nifûsa brîtanî bi rêjeyek berbiçav zêde bû, digel bajarbûna bilez ku bûye sedema metirsiya giring ên civakî û aborî. Di dawiya sedsala 19an de, muhafezekaran di bin desthilatdariya Benjamin Disraeli û Lord Salisbury de serdemek berfirehbûna emperyal li Afrîkayê daye destpêkirin ku polîtîkaya îzolasyonê ya spehî li Ewropayê domand û hewl da ku bandora Rûsya li Efxanistan û Îranê bigire. Di vê demê de, Kanada, Awistralya û Zelendaya Nû statûya serdestiya rêveberiyê werdigirin. Di destpêka sedsalê de, serdestiya pîşesaziyê ya Brîtanyayê ji hêla Împeratoriya Almanî û Dewletên Yekbûyî ve hate dijwar kirin. Serdema Edwardian reforma civakî û serweriya malê ji bo Îrlendayê dibe pirsgirêkên navxweyî yên giring ku di heman demê de Partiya Karkeran di sala 1900an de ji hevalbendiyek sendîkayan û komên piçûk ên sosyalîst derketin holê û dengdêran ji bo mafê dengdayina jinan kampanya dane despêkirin.

### Şerên cîhanê û perçekirina Îrlendayê

Di merasima bîranîna yekşemê de li Cenotaph li Whitehall, London, çeleng têne danîn.
Brîtanya yek ji hevalbendên sereke bû ku di Şerê Cîhanê yê Yekem de (1914-1918) Hêzên Navendî têk dibe. Li gel hêzên frensî, rûsî û (piştî 1917) amerîkî, hêzên çekdar ên brîtanî li gelek deverên Împeratoriya Brîtanî û li çend deverên Ewropayê, bi taybetî li eniya rojava, bicih bûne. Kuştinên zêde yên şerê xendekan bû sedema wendakirina pir ji nifşek mêran ku bi bandorên civakî yên mayînde li milet û têkçûnek mezin di nîzama civakî de pêk hatiye. Piştî şer, Brîtanya bû endama daîmî ya Civata Rêvebir a Cemiyeta Miletan û li ser hejmarek koloniyên berê yên alman û osmaniyan erkek wergirt. Di bin serokatiya David Lloyd George de, Împeratoriya Brîtanî gihîşt asta xwe ya herî mezin ku ji pêncan yek rûyê erdê û ji çaran yek nifûsa cihanê werdigire. Brîtanyayê 2.5 milyon qurbanî dabûn û şerê bi deynek neteweyî ya mezin qedandibû. Ji ber encamên şer hikûmetê qebûl kir ku bi Qanûna Nûnertiya Gel a 1918an mafê dengdanê di hilbijartinên neteweyî û herêmî de berfireh bike.

Di nîvê salên 1920an de, piraniya nifûsa Brîtanî dikarin li bernameyên radyoya BBCyê guhdar bikin. Weşanên televîzyonê yên ezmûnî di sala 1929an de dest pê kir û yekem Karûbarê Televizyonê ya BBCyê di sala 1936an de dest pê kir. Bilind bûna neteweperestiya îrlendî û nakokiyên di hindurê Îrlendayê de li ser şertên Rêvebiriya Malê ya Îrlendî, di dawiyê de di sala 1921ê de dibe sedema dabeşkirina giravê. Dewleta Azad a Îrlendî serbixwe dibe ku di destpêkê de bi statûya dominionê di 1922an û di sala 1931ê bi eşkereyî serbixwe dibe. Îrlandaya Bakur jî beşek ji Keyaniya Yekbûyî dimîne. Di sala 1928an de Qanûna Destûra Wekhevî di hilbijartinên neteweyî de wekheviya hilbijartinê ya jinan bi mêran re dide. Grevên di nîvê salên 1920an de di Greva Giştî ya sala 1926an de ku bi serfiraziya hikûmeta ku ji hêla Stanley Baldwin ve tê rêvebirin bi dawî dibe. Dema ku Depresyona Mezin (1929-1932) dibe sedema bêkarî û zehmetiyên berbiçav li deverên pîşesazî yên kevn, Brîtanya hêj jî ji bandorên Şerê Cîhanê yê Yekem xelas nebûbû. Ji ber rewşa aboriya welat aloziyên siyasî û civakî dibe sedema zêdebûna endamtiyên partiyên komunîst û sosyalîst. Di sala 1931ê de hikûmeta koalîsyonê tê avakirin.

Balafirên Spitfire ("Spîtfeyir")) û Hurricane ku di Şerê Brîtanyayê de di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de difirin.
Bi vê yekê, "Brîtanya dibe welatek pir dewlemend ku di çekan de bi hêz dibe ku di peydakirina berjewendîyên xwe de bi xwestek bû û di dilê pergala hilberîna cîhanî de rûniştibû." Piştî ku Almanyaya Nazî di sala 1939an de Polonya dagir kir, Brîtanya ket Şerê Cîhanî yê Duyem. Winston Churchill di sala 1940 de dibe serokwezîr û dibe serokê hikûmeta koalîsyonê. Tevî têkçûna hevalbendên xwe yên ewropî di sala yekem de, Brîtanya û Împaratoriya wê şerê li dijî Almanya bi tenê domandin. Winston Churchill pîşesazî, zanyar û endezyaran erkdar kir ku piştgirî bidin hikûmetê û artêşa di hewildana zêdekirina şer de.

Di sala 1940an de, Hêza Hewayî ya Keyaniyê di Şerê Brîtanyayê de Luftwaffe Alman têk dibe. Di dema Blitz de herêmên bajarî rastî bombebaran ên dijwar hatin. Hevbendiya Mezin a Brîtanya, Dewletên Yekbûyî û Yekîtiya Sovyetê di sala 1941ê de hate damezrandin ku pêşengiya hevalbendan li dijî hêzên Axesê kir. Di Şerê Atlantîkê, Kampanyaya Afrîkaya Bakur û kampanyaya Îtalyayê de di dawiyê de biserketinên gelek dijwar çêbûn. Artêşa Brîtanî kampanyaya Burmayê li dijî Japon û Fîloya Pasîfîkê ya Brîtanî li deryayê bi Japonan şer kir. Zanyarên brîtanî ji bo sêwirana çekên nukleerî beşdarî Projeya Manhattan dibin ku ev yek bûye sedema radestkirina Japonê.

### Sedsala 20an

Împeratoriya Brîtanî di sala 1921an de ku di dema asta xwe yê herî bilind de ye.
Keyaniya Yekbûyî yek ji sê hêzên mezin bû (digel Dewleta Yekbûyî û Yekîtiya Sovyetê) ku ji bo plansazkirina cîhana piştî şer civiyan ku Keyaniya Yekbûyî yek ji 5 endamên daîmî yên Encumena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî bû yek ji 5 endamên daîmî yên Neteweyên Yekbûyî îmze kiriye. Ji bo damezrandina IMF, Banka Cîhanî û NATO bi Dewletên Yekbûyî re ji nêz ve xebitiye. Jiber şer Keyaniya Yekbûyî pir qels dibe û ji hêla darayî ve girêdayî Plana Marshall bû. Lê Keyaniya Yekbûyî ji şerê tevahî yê ku rojhilata ewropayê wêran dike xilas dibe.

Di salên piştî şer de, hikûmeta partiya kedê ya di bin rêveberiya Clement Attlee de bernameyek radîkal a reforman da destpêkirin ku di dehsalên paşîn de bandorek giring li civaka brîtanî dike. Di serdema Partiya Kedê pîşesaziyên sereke û karûbarên gelemperî hatin neteweyî kirin, dewletek aram hate damezrandin û pergalek lênihêrîna tenduristî ya berfireh ku ji hêla dewletê ve tê fînanse kirin, Xizmeta Tenduristiya Neteweyî, hate damezrandin. Zêdebûna neteweperestiyê li koloniyan rastî dema aborî ya Brîtanyayê ya xirab hat û ji ber vê yekê polîtîkayên dekolonîzasyon derketin holê. Di sala 1947an de ji serxwebûna Hindistan û Pakistanê tê naskirin. Di nav sîh salên pêş de, piraniya koloniyên Împeratoriya Brîtanî serxwebûna xwe bi dest xistin û gelek jî bûn endamên Hevbendiya Neteweyan.

Balafira Concorde ku balafirek supersonîk bû ku dema firîna transatlantîkê ji 8 saetan daxistiye 3,5 saetan.
Keyaniya Yekbûyî welatê sêyem bû ku cebilxaneya çekên nukleerî pêşxistiye (bi ceribandina bombeya atomî ya yekem, Operasyona Hurricane, di 1952 de) lê sinorên piştî şer ên rola navneteweyî ya Brîtanyayê bi Krîza Sûezê ya 1956an re hate dîtin. Belavbûna navneteweyî ya zimanê îngilîzî berdewamiya bandora navneteweyî ya wêje û çanda zimanê îngilîzî pêk aniye. Ji ber kêmbûna karkeran di salên 1950an de, hikûmetê daxwaza hatina koçberan ji welatên commonwealthê kiriye. Bi hatina koçberan re di dehsalên paşerojê de, Brîtanya dibe xwedî civakek pir-etnîkî. Tevî bilindbûna standardên jiyanê di dawiya salên 1950 û 1960an de, performansa aborî ya Keyaniya Yekbûyî ji gelek hevrikên wê yên sereke yên wekî Fransa, Almanyaya Rojava û Japonya serketî nabe.

Di pêvajoya bi dehan salan a entegrasyona Ewropî de, Brîtanya endamek damezrîner a Yekîtiya Ewropî ya Rojava bû ku di Konferansên London û Parîsê di sala 1954an de hatiye damezrandin. Di sala 1960an de Brîtanya yek ji heft endamên damezrîner ên Komeleya Bazirganiya Azad a Ewropî (EFTA) bû lê di sala 1973a de ji komaleyê derdikeve û beşdarî Civatên Ewropî (EC) dibe. Di referanduma sala 1975an de ji %67 deng da ku Keyaniya Yekbûyî di Civatên Ewropî de bimîne. Dema ku Civatên Ewropî di sala 1992an de dibe Yekîtiya Ewropî (YE) Brîtanya yek ji 12 dewletên endamê yekitiyê bû.

Di dawiya salên 1960an de, Îrlendaya Bakur rastî tundûtûjiya komunal û paramîlîterî (carinan bandorê li deverên din ên Keyaniya Yekbûyî dike) ku bi kevneşopî wekî Troubles tê zanîn tê. Bi gelemperî tê hesibandin ku bi Peymana Good Friday Agreement a 1998an bi dawî bûye.

Canary Wharf, sembola reformên darayî yên ku ji hêla Margaret Thatcher ve di salên 1980î de hatiye destpêkirin.
Li pey serdemek hêdî bûna aborî ya berfireh û pevçûnên pîşesaziyê di salên 1970an de hikûmeta muhafezekar a salên 1980an bi serokatiya Margaret Thatcher siyasetek radîkal a monetarîzmê daye destpêkirin.

Di sala 1982an de Arjentînê êrîşî herêmên Brîtanî yên Gurcistana Başûr û Giravên Falkland kir û êrîş dibe sedema şerê 10 hefte ya Falklandan ku tê de hêzên arjentînî têk diçin. Niştecîhên giravan bi piranî neviyên niştecîhên Brîtanî ne û bi tundî alîgirê serweriya Brîtanyayê ne, wekî ku di sala 2013an de bi rapirsiyek (referandûm) nîşan dane. Ji sala 1984an ve aboriya Keyaniya Yekbûyî ji hêla hatina dahatên neftê yên giring ên Deryaya Bakur ve her ku çûye baştir bûye.

Di dawiya sedsala 20an de, bi damezrandina rêveberiyên veqetandî yên ji bo Skotlande, Wêls û Îrlendaya Bakur, di rêveberiya Keyaniya Yekbûyî de guhertinên mezin çêbûye. Tevlêbûna qanûnî piştî pejirandina Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê. Keyaniya Yekbûyî wekê hêzek mezin ma ku xwedî bandora dîplomatîk û leşkerî ya cîhanî û rolek pêşeng di Neteweyên Yekbûyî û NATO de ye.

### Sedsala 21an

Keyaniya Yekbûyî jibo şerê li dijî terorê di salên destpêkê yên sedsala 21an de, bi berfirehî piştgirî da Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê.

Krîza darayî ya cîhanî ya sala 2008 bi giranî bandor li aboriya Brîtanya kir. Hikûmeta hevpeymaniya Cameron-Clegg ya sala 2010an tedbîrên tesarûfê destnîşan kir ku ji bo çareserkirina kêmasiyên gelemperî yên giring ên ku di encamê de derketine. Hikûmeta Skotlendayê û hikûmeta Brîtanyayê li hev kiribûn ku di sala 2014an de ji bo serxwebûna Skotlendayê referandûm were kirin. Di encama vê referandûmê de hilbijêrên Skotlendayê bi 55,3% li hember 44,7 deng dan ku Skotlenda beşek ji Keyaniya Yekbûyî bimîne.

Di sala 2016an de ji sedî 51.9ê hilbijêrên Brîtanyayê dengê xwe dan jibo ku Brîtanya ji Yekîtiya Ewropayê derkeve. Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de ji Yekîtiya Ewropî veqetiya û di dawiya wê salê de vekişîna xwe bi tevahî qedand. Pandemiya COVID-19 di sala 2020 û sala 2021 de wek li tevahiya cihanê, bandorek mezin li Brîtanyayê jî kiriye.

Di 8ê îlona sala 2022an de, Elizabeth II ku şahjina brîtanî ya herî demdirêj di 96 saliya xwe de dimire. Piştî mirina keybanû Elizabeth II, zarokê wê ya mezin Charles, Prensê Wêlsê ku wekî Charles III tê zanîn, derkete ser textê brîtanî.

## Erdnîgarî

Ji xeynî Shetlandê, wêneya satelîtê ya Keyaniya Yekbûyî.
Rûbera giştî ya Keyaniya Yekbûyî bi qasî 244.820 kîlomêtre çargoşe ye. Welat beşeke mezin a giravên brîtaniyayê vedigire ku girava Brîtanyaya Mezin, ji şeşan yekê bakurê rojhilatê girava Îrlendayê û hinek giravên derdorê yên piçûktir vedihewîne. Keyaniya Yekbûyî di navbera Okyanûsa Atlantîk a Bakur û Deryaya Bakur de ye ku peravê başûrê rojhilat 35 km nêzîkî peravên bakurê Fransa ye ku ji aliyê Kanala Îngilîzî ve tê veqetandin.

Çavdêrxaneya Royal Greenwich li Londonê di sala 1884an de di Konferansa Merîdyena Navneteweyî de wekî xala diyarker a Merîdyena serokwezîr hatiye hilbijartin.

Keyaniya Yekbûyî di navbera 49° û 61° firehiya bakur û di navbera dirêjahiya 9° rojava û 2° rojhilat de ye. Îrlendaya Bakur bi Komara Îrlendayê re 360 kîlomêtre sinorê bejahî parve dike. Xeta perava Brîtanyaya Mezin 17.820 km dirêj e. Keyaniya Yekbûyî ji aliyê Tunela Kanalê ve bi parzemîna Ewropayê ve girêdayî ye ku bi dirêjiya 38 kîlomêtre yê tunela binê avê ya herî dirêj a cîhanê ye.

Keyaniya Yekbûyî çar ekoherêmên bejayî dihewîne ku nav de daristanên pelên fireh ên Keltî, daristanên behîv ên Lowlandên Îngilîzî, daristanên tevlihev ên şil ên Atlantîka Bakur û daristanên koniferên Caledonê hene. Qada daristanên Keyaniya Yekbûyî di sala 2023an de tê texmîn kirin ku 3.25 milyon hektar e ku axa qadên daristanan ji %13 axa Keyaniya Yekbûyî pêk tê.

Termînolojiya Giravên BrîtaniyayêGiravên BrîtanyayêKeyaniya YekbûyîBrîtanya MezinÎnglistan

### Avhewa

Cureyên avhewa yên Köppen ya Keyaniya Yekbûyî.
Piraniya Keyaniya Yekbûyî xwedan avhewa nerm e ku bi gelemperî germahiyên hênik û baranên zêde li seranserê salê hene. Germahî digel demsalan re kêm caran dadikeve binê 0 °C yan jî ji 30 °C bilind bilindtir dibe. Hinek deverên dûrî peravê, li jora Înglistan, Wêls, Îrlendaya Bakur û li piraniya Skotlendayê, avhewaya okyanûsa binpolar (Cfc) tê dîtin. Li bilindahiyên bilind ên li Skotlendayê hewayek subarktîk a parzemînî (Dfc) û li herêmên çiyayî avhewaya tundra tê dîtin.

Her çend beşên rojhilat bi piranî ji vî bayê parastî be jî bayê serdest ji başûrê rojava û ji aliyê Okyanûsa Atlantîkê de tê ku gelek caran hewaya nerm û şil bi xwe re tîne. Ji ber ku piraniya baranê li herêmên rojava dibare, beşên rojhilat beşên herî zuhayê welat in. Herikîna Atlantîkê ku ji hêla herikîna kendavê ve tê germ kirin, zivistanên nerm tîne, nemaze li rojava ku zivistan şil e û herî zêde li ser erdê bilind zivistan şil û nerm derbas dibe. Havînan li başûrê rojhilatê Înglistanê herî germ û li bakurê Înglistanê deverê herî hênik e. Barîna berfa dijwar di zivistanê û destpêka biharê de li qadên erdê bilind dibare.

Tevahiya tava salane ya navîn li Keyaniya Yekbûyî 1339,7 demjimêr e ku ev jî ji %30 di binê dema herî zêde ya gengaz de ye. Saetên tavê salê ji 1200 heya 1580 demjimêran diguhere û ji sala 1996an vir ve Keyaniya Yekbûyî ji sala 1981ê heta sala 2010an demjimêrên navînî yên tavê distîne û hê jî welêt heman demjimêran tava navînî distîne.

Di sala 2022an de, Keyaniya Yekbûyî di Îndeksa Performansa Jîngehê de di nav 180 welatan de di rêza duyem de ye. Zagonek hatiye pejirandin ku emîsyonên gazên serayê yên Brîtanyayê heya sala 2050an safî bibe û qet nemîne.

### Topografî

Înglistan ji sedî 53ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera Înglistanê 130.395 km² ye. Piraniya welêt ji deştan pêk tê û bi erdên bilind û çiyayî yên li bakurê rojavayê xeta Tees-Exe ku Keyaniya Yekbûyî bi qasî deverên nizm û bilind dabeş dike. Deverên deştî Cornwall, New Forest, South Downs û Norfolk Broads in. Deverên bilind ên welat Lake District, Pennines, Yorkshire Dales, Exmoor û Dartmoor in. Çem û kendav ên sereke Thames, Severn û Humber in. Çiyayê herî bilind ê Îngilîstanê Scafell Pike ye ku bi qasî 978 metreyan, li Navçeya Golan ew ku girava wê ya herî mezin Girava Wightê ye.

Skotlend ji sedî 32ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera rûbera Skotlendayê 78.772 km² ye. Welat nêzîkî 800 girav dihewîne ku bi taybetî Giravên Hebride, Giravên Orkney û Giravên Shetlandê di nav de ye. Skotlenda welatê herî çiyayî ya Keyaniya Yekbûyî ye. Bilindahiyên li bakur û li rojava herêma herî dijwar in ku piraniya axa çiyayî ya Skotlendaye vedihewîne ku di nav de Cairngorms, Loch Lomond û The Trossachs û Ben Nevis hene ku bi 1.345 metreyan ku xala herî bilind a Giravên Brîtanî ye.

Wêls ji %9ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera Wêlsê 20.779 km² ye. Her çend başûrê Wêlsê ji bakur û navîn a Wêlsê deverên çiyayî kêm bin jî, welat bi piranî çiyayî ye. Çiyayên herî bilind ên li Wêlsê li Snowdonia ne û Snowdon (bi wêlsî: Yr Wyddfa) jî di nav de ye ku bi bilindahiya 1.085 metreyan girê herî bilind ê Wêlsê ye. Wêls, tevî perava Pembrokeshire, bi dirêjahiya 2.704 kîlomêtreyê xwedî xeta herî dirêj ê peravê ye. Çend girav li derveyî axa serekeyê Galiyê hene ku girava herî mezin girava Angleseyê (Ynys Môn) ye.

Îrlendaya Bakur ku ji Brîtanyaya Mezin bi Deryaya Îrlendî û Kanala Bakur veqetandî ye ku xwedî rûbereke 14.160 km² ye û bi piranî ji gir û ji deverên çiyayî pêk hatiye. Welat Gola Neagh vedihewîne ku bi qasî 150 388 km² mezintirîn gola Giravên Brîtanî ye, Gola Erne ku zêdetirî 150 girav di golê de hene û rêya Giant's Causeway heye ku ji aliyê UNESCOyê ve wekê Cihê Mîrata Cîhanê hatiye lîstekirin. Xala herî bilind a Îrlendaya Bakur Slieve Donard ê li Çiyayên Morne ye ku bi bilindahiya 852 mêtre bilind e.

## Demografî

Li gorî daneyên sala 2021ê de nifûsa Keyaniya Yekbûyî 67.026.292 kes bû. Keyaniya Yekbûyî xwedî çarem mezintirîn nifûsa Ewropayê û xwedî 22em mezintirîn nifûsa cîhanê ye. Di salên 2012 û 2013an de jidayikbûnên herî zêde beşdarî mezinbûna nifûsê bûye ku di heman demê de di salên 2014 û 2015an de bi koçberiya navneteweyî ya nifûsê welat zêdebûna xwe berdewam kiriye. Di navbera salên 2001 û 2011an de nifûsa Keyaniya Yekbûyî bi rêjeya navînî ya salane ji sedî 0,7 zêde bûye. Li gorî hêjmara nifûsê ya 2011an, di nav 100 salên borî de, rêjeya nifûsa temenê 0-14 salî ji %31 heya ji %18e daketiye û rêjeya mirovên ku temenê wan 65 salî ye ku ji %5an heya ji %16 zêde bûye. Di sala 2018an de temenê navîn ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî 417 salî bû. Li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa Skotlendayê 5,48 milyon, nifûsa Wêlsê 3,1 milyon û nifûsa Îrlendaya Bakur jî 1,9 milyon hatiye tomarkirin.

Nifûsa herî mezin li London, li başûr-rojhilatê Înglistan e. Li navenda Brîtanyaya Mezin (bakurê Înglistanê) gelek kes li dora Manchester û Liverpool dijîn. Li deşt Skotlendayê li dora Edinburgh û Glasgow, û li başûrê Wêlsê li nêzê Kardîf gelheyên mezin hene. Li Îrlendaya Bakur, pir kes li rojhilat, li nêzê Belfast dijîn. Di sala 2020 de, 83,9% mirovên li Brîtanya li bajaran dijiyan.

Li gorî welatan nifûsa Keyaniya Yekbûyî (2024)
| Ala
 | Welat
 | Rûber
 | Nifûs
 | Belavbûn
(/km2)

 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| (km2)
 | (%)
 | Kes
 | (%)
 |
|  | Înglistan
 | 130.310
 | %54
 | 58.620.101
 | %85
 | 450
 |
|  | Skotlenda
 | 77.901
 | %32
 | 5.546.900
 | %8
 | 71
 |
|  | Wêls
 | 20.737
 | %9
 | 3.186.581
 | %5
 | 154
 |
|  | Îrlendaya Bakur
 | 13.547
 | %6
 | 1.927.855
 | %3
 | 142
 |
| Giştî
 | Keyaniya Yekbûyî
 | 242.741
 | %100
 | 69.281.437
 | %100
 | 285
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |

Nifûsa Înglistanê di sala 2021ê de 56 milyon bû ku ev jî nêzîkî ji %84ê nifûsa giştî ya Brîtanyayê pêk tîne. Înglistan yek ji welatên herî qelebalix ên cîhanê ye ku bi belavbûna 434 kes li ser her kîlommêtreçarçikê di nîvê sala 2021ê de bi giraniyek taybetî li London û başûrê rojhilatê Londonê belavbûye. Herêma metropolîtan a firehtir a Londonê, bi nifûsa xwe ya 14.î,9 milyonê di sala 2024an de, mezintirîn herêma metropolîtan a Ewropaya Rojava ye.

Gelheya Înglistanê li gorî herêman (2024)
| Herêm
 | Rûbera erdê
 | Populasyon
 | Giranî
(/km2)

 |
| --- | --- | --- | --- |
| (km2)
 | (%)
 | Mirov
 | (%)
 |
| Bakurê Rojhilat
 | 8.581
 | %6
 | 2.683.040
 | %5
 | 313
 |
| Bakurê Rojava
 | 14.108
 | %11
 | 7.516.113
 | %13
 | 533
 |
| Yorkshire û Humber
 | 15.404
 | %12
 | 5.541.262
 | %10
 | 360
 |
| Midlandsên Rojhilat
 | 15.624
 | %12
 | 4.934.939
 | %9
 | 316
 |
| Midlandsên Rojava
 | 12.998
 | %10
 | 6.021.653
 | %11
 | 463
 |
| Rojhilatê Înglistanê
 | 19.116
 | %15
 | 6.398.497
 | %11
 | 335
 |
| Londona Mezin
 | 1.572
 | %1
 | 8.866.180
 | %15
 | 5,640
 |
| Başûrê Rojhilat
 | 19.072
 | %15
 | 9.379.833
 | %16
 | 492
 |
| Başûrê Rojava
 | 23.836
 | %18
 | 5.764.881
 | %10
 | 242
 |
| Înglistan
 | 130.310
 | %100
 | 57.106.398
 | %100
 | 438
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |

Di sala 2021ê de rêjeya giştî ya zayînê li seranserê Keyaniya Yekbûyî 1,53 zarok bû ku ev rêje ji lûtkeya zêdebûna zarokan a 2,95 zarok ji her jinekê re di sala 1964an de an jî ji rêjeya herî bilind a 6,02 zarokên ji her jinekê re di sala 1815an de bû û ji rêjeya cihgirtinê ya 2,1 kêmtir dimîne.

### Etnîsîte

Pêşveçûna etnîsîteyan li Keyaniya Yekbûyî (1951–2021)
Di dîrokê de tê texmînkirin ku gelên xwemaliyên brîtanî ji komên etnîkî yên ku berî sedsala 12an li wir bi cih bûne hatine ku di ya wan de kelt, roman, anglo-sakson, norsî û normanî hene. Tê texmînkirin ku gelê galî koma etnîkî ya herî kevin a li Keyaniya Yekbûyî ye. Keyaniya Yekbûyî xwedî dîrokeke koçberiya mirovên ne-spî ye ku Liverpool xwedî nifûsa reş a herî kevin a welêt e ku herî kêm ji salên 1730an vir ve ye, ji xeynî vê, civakeke çînî ya herî kevin a li Ewropayê heye ku ji sedsala 19an vir ve ye.

Di sala 2021ê de, ji sedî 83ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwe wekê spî bi nav kirine ku ev tê vê wateyê ku ji sedî 17ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwe wekê yek ji komeke kêmneteweyên etnîkî bi nav dikin. Curbicuriya etnîkî li seranserê Keyaniya Yekbûyî bi giringî diguhere. Li gorî herêmê, di sala 2021ê de, ji sedî 46,2ê nifûsa Londonê kêmneteweyek etnîkî bû ku li gorî Skotlenda, Wêls, Îrlendaya Bakur, başûrê rojava û bakurê rojhilatê Înglistanê ku ji sedî 10 kêmtir in.

#### Alayên neteweyên Keyaniya Yekbûyî

Girêdayîbûnên Taca Brîtanî wek Guernsey û Jersey û Girava Manê ne li nava Keyaniya Yekbûyî ne, lê ew têkildarên keyana ku seroka dewleta Keyaniya Yekbûyî ye.

* Keyaniya Yekbûyî
* Keyaniya Înglistanê
* Keyaniya Skotlendayê
* Keyaniya Îrlendayê
* Keyaniya Yekbûyî
* Înglistan
* Skotlenda
* Keyaniya Îrlendayê
* Wêls
* Keyaniya Yekbûyî
* Înglistan
* Skotlenda
* Keyaniya Îrlendayê
* Wêls

### Ziman

  Îngilîzî   Skotlendî   Wêlsî   Galiya skotlendî
Zimanê inglîzî zimanê fermî ye û zimanê herî berbelavê li Keyaniya Yekbûyî ye. Keyaniya Yekbûyî ziman li seranserê cîhanê pêş dixe da ku di navbera mirovên li Keyaniya Yekbûyî û welatên cîhanê de têkilî, têgihîştin û baweriyê ava bike.

Li Keyaniya Yekbûyî, zimanê îngilîzî bi taybetmendiyên cihêreng tê axaftin ku bi hev re zimanê ku wekê îngilîziya brîtanî tê zanîn pêk tînin. Li welat curbicuriya zarava û devokan pir caran têne dîtin û li herêmên nêzîk pir caran guhertoyên pir cuda yên îngilîziya brîtanî hene. Şêwaza îngilîzî ya standard a Received bi kevneşopî bi axaftvanên perwerdekirî yên bi başûrê Îngilîstanê ve girêdayî ye. Zaravayên sereke yên neteweyî îngilîziya skotlendî, îngilîziya galî û îngilîziya bakurê îrlendî ne. Herêmên curbicur ên cihêreng zaravayan ku têne dîtin Brummie, Cockney, Geordie, Mancunian, Scouse, West Country, Yorkshire û MLE (îngilîziya Londonê ya pirçandî) ye.

Li Keyaniya Yekbûyî sê zimanên xwemaliyên keltî têne axaftin ku di nav wan de galî, îrlendî û skotlendî hene. Zimanê kornî ku di dawiya sedsala 18an de wekê zimanekî yekem ji holê rabibû, niha ji nû hatiye vegerandin û ji aliyê komeke piçûk a axaftvanan ve wekê zimanê duyem tê axavtin. Li gorî hêjmara nifûsa sala 2021ê nifûsa galîaxêv a Galêsê ya ji sê salî û mezintir 538.300 kes bû. Herwiha hatiye texmîn kirin ku nêzîkî 200.000 axaftvanên zimanê galî li Îngilîstanê dijîn. Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de li Îrlendaya Bakur, ji sedî 12,4ê mirovan dikarîn hinek zimanê îrlendî biaxivin û ji sedî 10,4ê mirovan jî dikarîn hinek zimanê ulster-skotlendî biaxivin.

Di sala 2001ê de zêdetirî 92.000 kes li Skotlendayê ku tenê kêmtir ji %2ê nifûsê ye, hinek dikarîn binzimanê gaelîk biaxivin ku di nav wan de ji %72ê wan kesên ku li hebridên derve dijîn, hebûn. Hejmara zarokên ku bi zimanê galî an skotlendî têne hînkirin zêde bûye. Skot ku zimanekê ji îngilîziya navendî ya bakur a destpêkê hatiye, ligel guhertoya xwe ya herêmî, skotiyên ûlster li Îrlendaya Bakur, bêyî pabendbûnên taybetî ji bo parastin û pêşvebirinê, xwedî nasnameyeke sinorkirî ye. Ji nîsana 2020an vir ve, li Keyaniya Yekbûyî nêzîkê 151.000 bikarhênerên zimanê îşaretan a brîtanî (BSL) hene ku zimanekî îşaretan ku ji aliyê kesên kerr ve tê bikar anîn, hene.

Di sala 2013an de, hatiye texmînkirin ku ji sedî 95ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî axaftvanên yekzimanî yên îngilîzî bûn. Di sala 2013an de hatiye texmînkirin ku zêdetirî ji %5 ê nifûsê bi zimanên ku ji ber koçberiyê hatine Keyaniya Yekbûyî diaxivin. Zimanên başûrê Asyayê koma herî mezin in ku tê de zimanên wekê punjabî, ûrdûyî, nengalî, sîlhetî, hindî, paharî-pothwarî, tamîlî û gujaratî hene. Di hêjmara nifûsê ya sala 2011an de zimanê polonî duyem zimanê herî mezin ê welat bû ku li Îngilîstanê dihat axavtin ku bi qasê 546.000 axaftvanên zimanê polonî hebûn. Di sala 2019an de nêzîkî 1,5 milyon kes hindik an jî qet nedikarîn bi zimanê îngilîzî biaxivîn.

### Dîn

Xiristiyanî zêdetirî 1400 salan e ku li Keyaniya Yekbûyî di warê jiyana dînî de serdest e. Her çiqas piraniya welatiyan di anketan de hê jî xwe bi xiristiyaniyê ve girêdidin jî, beşdarbûna birêkûpêk a dêran ji nîvê sedsala 20an vir ve bi awayekî berbiçav kêm bûye û di heman demê de koçberî û guhertina demografîk beşdarî li mezinbûna baweriyên din ên li Keyaniya Yekbûyî kiriye. Ev yek bûye sedem ku hinek şîrovekar Keyaniya Yekbûyî wekê civatek pirbawerî, sekuler, an piştî-xiristiyanî bi nav bikin.

Di hêjmara nifûsê ya di sala 2021ê de, ji sedî 46,5ê beşdaran ragihandine ku ew xiristiyan in û dînên duyem ên herî mezin îslam (ji sedî 5,9), hindûîzm (ji sedî 1,6), sîkhîzm (ji sedî 0,8), bûdîzm (ji sedî 0,4), cihûtî (ji sedî 0,4) û hemî dînên din (ji sedî 0,6) in. Lêkolîneke Tearfundê di sala 2007an de nîşan daye ku ji her ji deh brîtaniyan heftane diçin dêrê. Di hêjmarên nifûsê ya di navbera salên 2001 û 2011an de di hejmara kesên ku xwe wekê xiristiyan bi nav dikirin de ji sedî 12 kêm bûye ku di heman demê de rêjeya kesên ku dibêjin tu girêdayîbûna wan bi dînê ve nîne du qat zêde bûye. Ev yek bi mezinbûna di kategoriyên komên dînê yên sereke yên din de berevajî bûye ku bi koçberiyên dawî hejmara misilmanan herî zêde bûye û gihîşt nêzîkî ji %5. Nifûsa misilmanan ji 1,6 milyon di sala 2001ê de zêde bûye û di sala 2011an de gihîştiye 2,7 milyonan ku bi vê awayê bûye koma duyem koma dînî ya li Keyaniya Yekbûyî.

Dêra Înglistanê dêra damezrandî ya li Înglistanê ye ku di parlamena Keyaniya Yekbûyî de nûnertiya xwe diparêze û rêveberê bilind ê monarşiya brîtanî ye. Li Skotlendayê Dêra Skotlendayê dêra neteweyî ye. Ev dêr di bin kontrola dewletê de nîne û endameke asayî ya monarşiya brîtanî ye ku hikumdarê brîtanî derdikeve ser textê, pêdivî ye ku sond bixwe ku "dînê protestan û hikûmeta dêra presbîterî biparêze". Dêra li Wêlsê di sala 1920an de hatiye bidawîkirin û ji ber ku dêra Îrlendayê di sala 1870an de berî dabeşkirina Îrlendayê hatiye bidawîkirin ku li bakurê Îrlendayê ti dêrek damezrandî tune ye. Her çiqas di hêjmara nifûsê ya sala 2001ê de li seranserê Keyaniya Yekbûyî de daneyên li ser pabendbûna bi mezhebên xiristiyan ên takekesî tune be jî, hatiye texmîn kirin ku ji sedî 62ê xiristiyanan anglîkan, ji sedî 13,5 katolîk, ji sedî 6 presbîterî û ji sedî 3,4 metodist in û hejmareke kêm jî ji mezhebên din hene.

### Koçberî

Nexşeya nifûsa texmînkirî ya li derveyî welat ê ji dayikbûyî li gorî welatê jidayikbûnê ji nîsana 2007an heta adara 2008an
Koçberiya ji derveyê welat dibe sedema zêdebûna nifûsa Keyaniya Yekbûyî ku bi hatina koçberan û zarokên koçberên li Keyaniya Yekbûyî ji dayik bûne ku nîvê zêdebûna nifûsê di navbera salên 1991 û 2001ê de pêk tînin. Li gorî statîstîkên ku di sala 2015an de hatine weşandin, ji sedî 27ê jidayîkbûnên zindî yên Keyaniya Yekbûyî di sala 2014an de ji dayikên ku di demên dawî de koçê Keyaniya Yekbûyî bûne, hatine dinê.

Di sala 2013an de nêzîkî 208.000 hemwelatiyên biyanî bûne hemwelatiyên brîtanî ku ji sala 1962an vir ve ev hejmara herî zêde ye. Ev hejmar di sala 2014an de daketiye 125.800 kesan. Di navbera salên 2009 û 2013an de, bi navînî hejmara hemwelatiyên brîtanî yên ku salane hatine dayîn 195.800 kes bûn. Kesên ku di sala 2024an de welatîbûna xwe wergirtine, herî zêde pakistanî, hindî, nîjeryayî, filîpînî, bangladeşî, îtalî, tirkiyeyî (di nav de kurdên ji Bakurê Kurdistanê jî hene), romanyayî û îranî ne. Hejmara kesên ku destûrnameyên bicihbûnê ku rûniştina daîmî li Keyaniya Yekbûyî dide lê hemwelatîbûnê nade, di sala 2013an de bi qasî 154.700 kes bûn ku ji du salên berê zêdetir bû.

Koçberî di sedsala 19an de taybetmendiyek giring a civaka brîtanî bû. Di navbera salên 1815 û 1930an de, nêzîkî 11,4 milyon kes ji Brîtanyayê û 7.3 milyon kes jî ji Îrlendayê koç bûne. Hatiye texmîn kirin ku heta dawiya sedsala 20an, bi qasî 300 milyon mirovên bi eslê xwe brîtanî û îrlendî li çaraliyê cîhanê bi awayekî mayînde bi cih bûne. Di sala 2006an de herî kêm 5,5 milyon kesên ku li Brîtanyayê ji dayik bûne li derveyî welêt dijiyan, bi piranî li Awistralya, Spanya, Dewletên Yekbûyî û Kanadayê dijîn.

### Perwerdehî

Dîmenek ji koleja St Hugh ya Zanîngeha Oxfordê ku di sala 1886an de hatiye damezrandin
Perwerdehî li Keyaniya Yekbûyî mijarek neqebûlkirî ye ku her welatek xwedî pergalek perwerdehiyê ya cuda ye. Nêzîkî ji sedî 38ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwediyê bawernameya zanîngeh an kolejê ne ku ev rêje li Ewropayê û li cîhanê rêjeya herî bilind ê cîhanê ye. Keyaniya Yekbûyî malavanê gelek zanîngehan e ku di nav wan de Zanîngeha Oxfordê û Zanîngeha Cambridge heye ku pir caran di lîsteyên cîhanê de di rêza yekem de ne. Lêçûnên xwendinê yên zanîngehê li gorî herêmên cuda yên Keyaniya Yekbûyî diguherin.

Înglistan û Wêls ji bo hemî welatiyên Keyaniya Yekbûyî lêçûna salane yê herî zêde yê sabît heye ku bi gihîştina astek diyarkirî ya dahatê ve girêdayî ye. Tenê ew kesên ku digihîjin astek mûçeyê ya diyarkirî vê lêçûnê bi rêya baca giştî didin. Îrlendaya Bakur û Skotlenda ji bo welatiyên ku ew herêma wan a jidayikbûnê ye, lêçûn kêm e an jî qet tune ye. Hinek burs hene ku lêçûna qursên NHSê didin û di sala 2017an de hatiye gotin ku her bijîşk di dema perwerdehiya xwe de 230.000 £ piştgirî werdigire.

### Tenduristî

Sîstema nûjen a lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya bi fînansmana dewletê li Keyaniya Yekbûyî kokên xwe di damezrandina xizmeta tenduristiya neteweyî (NHS) de di sala 1949an de digire ku dabînkerê sereke yê lênêrîna tenduristiyê li Keyaniya Yekbûyî ye. Popularîteya berfireh a NHS bûye sedem ku ew wekê "dînek neteweyî" were binavkirin. Her çend lênêrîna tenduristiyê ya taybet hene jî, lênihêrîna tenduristiyê li Keyaniya Yekbûyî mijarek dewrkirî ye û her welatekî pêkhatî xwedî pergala xwe ya lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya bi fînansmana giştî ye. Lênihêrîna tenduristiyê ya giştî ji bo hemî welatiyên daîmî yên Keyaniya Yekbûyî re tê peyda kirin û bi piranî li gorî hewcedariyê bê pere ye ku ji baca giştî tê dayîn. Rêxistina tenduristiyê ya cîhanê, di sala 2000an de, dabînkirina lênihêrîna tenduristiyê ya li Keyaniya Yekbûyî wekê panzdehem çêtirîn tenduristiya li Ewropayê û hejdehem çêtirîn tenduristiyê ya li cîhanê rêz kiriye.

Ji sala 1979an vir ve lêçûnên li ser tenduristiyê bi giringî zêde bûne. Daneyên OECD ya sala 2018an ku di tenduristiyê de beşek ji tiştê ku li Keyaniya Yekbûyî wekê lênêrîna civakî hatine dabeş kirin vedihewîne ku Keyaniya Yekbûyî serê kesekî 3.121 £ xerc dike. Dezgehên rêziknameyî li ser bingehek li seranserê Keyaniya Yekbûyî têne organîzekirin ku di nav de konseya giştî ya pizîşkî, konseya hemşîretî û pîrikiyê û yên nehikumî yên wekê kolejên qraliyetê hene.

Berpirsiyariya siyasî û operasyonel a ji bo lênêrîna tenduristiyê di destê çar rêveberên neteweyî de ye ku lênêrîna tenduristiyê li Îngilîstanê berpirsiyariya hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ye, lênêrîna tenduristiyê li Îrlendaya Bakur berpirsiyariya desteya rêveber a Îrlendaya Bakur e; lênêrîna tenduristiyê li Skotlendayê berpirsiyariya hikûmeta Skotlendayê ye û lênêrîna tenduristiyê li Wêlsê berpirsiyariya hikûmeta Wêlsê ye.

## Aborî

Dîmena bajarê Londonê ji Şaredariya Londonê. London navenda darayî ya herî mezin a Ewropayê ye.
Keyaniya Yekbûyî xwedî aboriyek bazara civakî ya gelek pêşketî ye. Bi GDPya nomînal a texmînkirî ya bi 2.765 trilyon £ di sala 2024an de, welat şeşem aboriya neteweyî ya herî mezin a cîhanê û duyem aboriya herî mezin a Ewropayê ye. Piştî dolarê amerîkî, euro û yenê, diravê Keyaniya Yekbûyî, pound sterling, çarem diravê herî bazirganîkirî yê di bazara danûstandina biyanî de ye û çarem diravê rezervê yê herî mezin ê cîhanê ye. Poundê Keyaniya Yekbûyî hem bi dîroka xwe ya dirêj a aramiyê û hem jî bi ku qet ji nû ve nayê guhertin, nirxa xwe ya nomînal a bilind parastiye. Ji sala 2022an vir ve Keyaniya Yekbûyî hem çarem mezintirîn hinardekar û hem jî çarem mezintirîn derhanîn a kelûpel û karûbaran e. Tevî ku yek ji astên herî bilind ên newekheviya dahata welat ê li OECDê heye, Keyaniya Yekbûyî xwedî rêzek endeksa pêşveçûna mirovan a pir bilind e. Ji sala 2025an pê ve rêjeya bêkariyê li Keyaniya Yekbûyî ji %4,7 e ku li gorî pîvanên ewropî rêjeyeke kêm e.

Wezareta xezîneyê ya HM ku ji hêla wezîrê xezîneyê ve tê rêvebirin, berpirsiyarê pêşxistin û bicîhanîna siyaseta darayî ya giştî û aborî ya hikûmetê ye. Wezareta bazirganî û karsaziyê berpirsiyarê bazirganî û karûbarên navneteweyî ye. Banka Înglistanê banka navendî ya Keyaniya Yekbûyî ye û berpirsiyarê derxistina banknotên Keyaniya Yekbûyî ye. Bankeyên li Skotlendayê û Îrlendaya Bakur mafê xwe diparêzin ku diravên xwe derxin, bi şertê ku têra xwe diravên Banka Înglistanê ji bo dayîna derxistina xwe di rezervê de bihêlin.

## Rêveberî

Qesra Westminsterê qesreke li Londonê ye ku navenda herdu meclîsên parlamena Keyaniya Yekbûyî ye.
Keyaniya Yekbûyî monarşiyeke destûrî û demokrasiyeke parlemanî ye ku di bin sîstema Westminster de dixebite ku di heman demê de wekê "monarşiya parlemanî ya demokratîk" jî tê zanîn. Welat dewleteke navendî û yekgirtî ye ku tê de parlamentoya Keyaniya Yekbûyî serwer e. Parlamen ji meclîsa Awam a hilbijartî, meclîsa lordan a erkdarkirî û ji qiraliyetê (ku nûnertiya monarşiyê dike) pêk tê. Karê sereke yê parlamenê di her du meclîsan de dikare were pêk anîne lê ji bo ku pêşnûmeqanûnek bibe qanûnekê parlamenê (an jî qanûneke nû), razîbûna qraliyetê pêwîst e. Ji ber serweriya parlemanî, destûra bingehîn a brîtanî nekodkirî ye û bi piranî ji çavkaniyên nivîskî yên cihêreng pêk hatiye ku di nav de qanûnên parlemanî, qanûnên dadgehê yên ji aliyê dadgeran ve hatine çêkirin û peymanên navneteweyî, ligel peymanên destûrî hene. Lêbelê Dadgeha Bilind hejmarek prensîbên bingehîn ên destûra bingehîn a brîtanî nas dike ku di nav de serweriya parlemanî, serweriya hiqûqê, demokrasî û parastina hiqûqa navneteweyî heye.

Ji bo hilbijartinên giştî (hilbijartinên meclisa Awamê), Keyaniya Yekbûyî li 650 navçeyên hilbijartinê hatiye dabeş kirin ku nûnerê her yek ji wan endameke parlamentoyê (MP) ku bi pergala piraniya yekem têne hilbijartin. Parlamenter heta pênc salan di wezîfeyê de ne û eger carekê nû dîsa bixwazin wek parlamenter bimînin divê ji nû ve dîsa werin hilbijartin. Partiya Muhafezekar ku bi navê Partiya Tory an jî Torî hatiye naskirin û Partiya Karkeran ji salên 1920an vir ve partiyên siyasî yên serdest ên li welat in ku ev yek bûye sedem ku Keyaniya Yekbûyî wekê sîstemek du-partî were binavkirin. Ji salên 1920an vir ve partiyên din ên siyasî li Meclisa Avamê kursiyan bi dest xistine lê ti carî endamên wan ji Partiya Muhafezekar an Partiya Karkeran zêdetir nebûne. Partiya Mihafezekar, Partiya Karkeran û Partiya Neteweyî ya Skotlendayê bi rêzê ve ji aliyê hejmara parlamenteran ve, di Meclîsa Gelan a Brîtanyayê de partiyên herî mezin ên yekem, duyem û sêyem ên heyî ne.

Serokwezîr serokê hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ye. Hikûmeta qraliyeta welat, di bin rêberî û çavdêriya kabîneya wezîrên payebilind de ye ku ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin û têne rêvebirin, tevdigere ku wekê rêveberiya sereke ji bo çêkirina polîtîkayên giştî kar dike, xizmetên giştî birêve dibe û bi rêya konseya taybet, amûrên qanûnî belav dike û pêşniyaran dide padîşah. Hema hema hemî serokwezîr di heman demê de wekê lordê yekem ê xezîneyê xizmet kirine û hemî serokwezîr ji sala 1905an vir ve bi berdewamî wekê lordê yekem ê xezîneyê, ji sala 1968an vir ve wekê wezîrê karûbarê sivîl û ji sala 2019an vir ve jî wekê wezîrê yekîtiyê xizmet kirine. Her çiqas serokwezîr ji aliyê qiral ve werin erkdarkirin jî, di demên nûjen de serokwezîr li gorî peymanê parlamenter e, serokê partiya siyasî ya ku di meclîsa Awamê de herî zêde kursî hene ye û bi şiyana xwe ya bidestxistina baweriya meclîsa Awamê wezîfeya xwe werdigire.

Her çiqas beşek ji Keyaniya Yekbûyî bin jî, sê giravên girêdayî yên Tacê ya wekê Jersey, Guernsey û girava Man û her weha 14 herêmên derve yên brîtanî, di bin serweriya taca brîtanî de ne.

### Dabeşên îdarî

Nexşeya çar welatên Keyaniya Yekbûyî
Dabeşkirina erdnîgarî ya Keyaniya Yekbûyî ji bo wîlayetan an şaredariyan di destpêka serdema navîn de li Îngilîstan û Skotlendayê dest pê kiriye û di serdema nûjen a destpêkê de li seranserê Brîtanyaya Mezin û Îrlendayê bidawî bûye. Hikûmeta herêmî ya nûjen ji aliyê encumenên hilbijartî ve ku bi qismî li ser wîlayetên kevnar hatiye damezrandin, bi qanûnên parlamenê ya cuda ve hatine damezrandin ku li Înglistan û Wêlsê di sala 1888an de, li Skotlendayê di sala 1889an de û li Îrlendayê di sala 1898an de hatiye damezrandin ku ev tê vê wateyê ku li seranserê Keyaniya Yekbûyî pergalek domdar a destnîşankirina îdarî an erdnîgarî tune ye û Înglistan û Wêls, Skotlenda û Îrlendaya Bakur her yek xwedî dadweriyên xwe yên cuda ne. Heta sedsala 19an di wan rêziknameyan de guhertinên biçûk çêbûne lê ji wê demê ve rol û fonksiyonên wan bi berdewamî pêş ketine.

Hikûmeta herêmî ya li Îngilîstanê hikûmeteke tevlihev e ku belavkirina fonksiyonan li gorî rêziknameyên herêmî diguhere. Dabeşên asta jorîn ên Îngilîstanê ji neh herêman pêk hatine ku bi giranî ji bo mebestên statîstîkî têne bikar anîn. Yek ji wan herêman, Londona Mezin e ku ji sala 2000an vir ve, piştî piştgiriya gel di pêşniyara di referandûma sala 1998an de, xwedî meclîs û şaredarekî rasterast a hilbijartî ye.

Hikûmeta herêmî li Skotlendaye ji 32 deverên encumenê pêk tê ku di warê mezinahî û nifûsê de ferqeke mezin heye. Bajarên wekê Glasgow, Edinburgh, Aberdeen û Dundee herêmên encumenê yên cuda ne û her wiha encumena Highlandê jî ku sêyeka rûbera Skotlendayê vedihewîne lê tenê 200.000 kes lê dijîn.

Hikûmeta herêmî li Wêlsê ji 22 desthilatdariyên yekgirtî pêk tê ku her yek ji wan ji aliyê serok û kabîneyek ve tê birêvebirin ku ji aliyê encumena xwe ve têne hilbijartin. Hilbijartin her çar salan carekê li gorî sîstema piraniya namzedan têne kirin.

Hikûmeta herêmî li Îrlendaya Bakur ji sala 1973an vir ve di 26 encumenên navçeyan de hatiye organîzekirin ku her yek bi dengek yekane ya veguhezbar tê hilbijartin. Di sala 2008an de, rêveberiyê li ser pêşniyarên avakirina 11 encumenên nû li cihê sîstema heyî li hev kiriye.

### Radestkirinên desthilatdarî

Serokwezîr Keir Starmer di dema civîna bilind a konseya netewe û herêman de bi wezîrên yekem ên Skotlenda, Îrlendaya Bakur û Wêlsê re dicive.
Li Keyaniya Yekbûyî, pêvajoyeke radestkirinên desthilatên curbicur ji aliyê hikûmeta Keyaniya Yekbûyî veguheztiye sê ji çar welatên Keyaniya Yekbûyî ku di wan de Skotlenda, Îrlendaya Bakur û Wêls û her wiha hinek mafên desthilatdarî ji bo herêmên Înglistanê ku ji sala 1999an vir ve xwedî hikûmet û parlamenên xwe ne hatiye radestkirin. Ev desthilat cûda dibin û ji hikûmeta skotlendî, hikûmeta galî, desteya rêveber a Îrlendaya Bakur û li Înglistanê jî desteya Londona Mezin pêk hatiye. Di nav parlamenên radestkirinên li seranserê Keyaniya Yekbûyî, parlamena Skotlendayê xwedî berpirsiyariyên herî berfireh ji bo desthilatên radestkirî ye û wekê "yek ji parlamenên radestkirî yên herî bihêz ên cîhanê" hatiye binavkirin.

Keyaniya Yekbûyî xwedî destûreke nekodkirî ye û mijarên destûrî ne di nav desthilatên ku hatine radestkirin de ne. Li gorî doktrîna serweriya parlemanî, parlamena Keyaniya Yekbûyî, di teoriyê de dikare parlamena Skotlendayê, Senedd an parlamena Îrlendaya Bakur ji holê rake. Her çend di qanûna Skotlendayê ya sala 2016 û qanûna Wêlsê ya 2017 de tê gotin ku hikûmeta Skotlendayê û hikûmeta Wêlsê "beşek daîmî ya rêziknameyên destûrî yên Keyaniya Yekbûyî ne".

Di pratîkê de, ji bo parlamena Keyaniya Yekbûyî dê ji aliyê siyasî ve dijwar be ku dewrkirina desthilatdariyê ji bo parlamena Skotlendayê û ji ber ku ev sazî bi giştpirsiyan (referandûm) hatine afirandin Seneddê betal bike. Ji ber ku neqilkirina desthilatdariyê li Îrlendaya Bakur li ser peymanek navneteweyî bi hikûmeta Îrlendayê re ye, astengiyên siyasî yên li ser desthilata parlamentoya Keyaniya Yekbûyî ya destwerdana di neqilkirina desthilatê de li Îrlendaya Bakur hê jî mezintir in. Parlamena Keyaniya Yekbûyî bi rêya qanûnekî ku di sala 2020an de hatiye pejirandin, desthilata qanûndanînê ya sê parlamenên dewrkirî di mijarên siyaseta aborî de bi sinor dike.

### Têkiliyên derve

Di meha tîrmeha sala 2024an serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî Keir Starmer ligel serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Joe Biden
Keyaniya Yekbûyî endamek daîmî yê konseya ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî û endamê NATO, AUKUS, Hevbendiya Neteweyan, G7, G20, OECD, WTO, Konseya Ewropayê û endamê OSCE ye. Welat xwedî saziya British Council e ku rêxistineke pispor e ku di warê derfetên çandî û perwerdeyî yên navneteweyî de li zêdetirî 100 welatan xebatên xwe dimeşîne. Keyaniya Yekbûyî hê jî hêzek mezin e ku xwedî bandoreke berbiçav ê siyasî, çandî, aborî û leşkerî ye.

Hatiye diyarkirin ku Keyaniya Yekbûyî bi Dewletên Yekbûyî re "Têkiliyek Taybet" û bi Fransayê re hevkariyek nêzîk - "Entente cordiale" - heye û teknolojiya çekên kîmyewî bi her du welatan re parve dike; Hevpeymaniya Anglo-Portogalî heye ku wekê hevpeymaniya leşkerî ya herî kevin a cîhanê hatiye hesibandin. Her wiha Keyaniya Yekbûyî bi Komara Îrlendayê ve girêdayî ye ku her du welat qadeke rêwîtiyê ya hevbeş parve dikin û bi rêya konferansa navdewletî ya brîtanî-îrlendî û konseya brîtanî-îrlendî hevkariyê dikin. Hebûn û bandora Brîtanyayê ya gerdûnî bi rêya têkiliyên bazirganî, veberhênanên biyanî, alîkariyên fermî ya geşepêdanan û tevlêbûnên leşkerî zêdetir hatiye xurtkirin.

### Hêz

Hêzên çekdar ên brîtanî ji sê milên xizmeta profesyonel pêk tên ku di nav de hêzên deryayî yên qraliyetê (ku xizmeta deryayî pêk tînin), artêşa brîtanî û hêzên hewayî yên qiraliyetê hene. Hêzên çekdar ên Keyaniya Yekbûyî ji aliyê wezareta parastinê ve têne birêvebirin û ji aliyê konseya parastinê ve ku ji aliyê sekreterê dewletê yê parastinê ve têne kontrolkirin. Fermandarê giştî ya artêşa brîtanî qiralê Brîtaniyayê ye ku endamên hêzên artêşê sond dixwin ku ew dilsozên qiral bin.

Hêzên çekdar bi parastina Keyaniya Yekbûyî û axên wê yên derveyî welat, pêşvebirina berjewendiyên ewlehiya gerdûnî yên Keyaniya Yekbûyî û piştgirîkirina hewildanên aştîparêziya navneteweyî hatine erkdarkirin. Artêş yek beşdarên çalak û birêkûpêk ên NATOyê (tevî korpusa bersiva bilez a hevpeymanan), lihevkirina parastina pênc hêzan, RIMPAC û operasyonên din ên hevpeymaniya cîhanî ne. Garnîzon û baregehên derveyî welêt li Girava Asensiyonê, Behreyn, Belîze, Brûney, Kanada, Qibris, Diego Garcia, Giravên Falklandê, Almanya, Cîbraltar, Kenya, Oman, Qeter û Sîngapûrê hene.

Li gorî enstîtuya lêkolînên aştiyê ya navneteweyî ya Stokkholmê û enstîtuya navneteweyî ya lêkolînên stratejîk, Keyaniya Yekbûyî di sala 2024an de xwediyê şeşem an pêncemîn lêçûnên leşkerî yên herî bilind ên cîhanê bû. Tevahî lêçûnên parastinê di sala 2024an de wekê ji sedî 2,3ê hilberîna navxweyî ya giştî hatiye texmînkirin. Piştî bidawîhatina Şerê Sar, ferzek diyarkirî ya siyaseta parastinê heye divê "operasyonên herî dijwar" wekî beşek ji hevpeymaniyekê werin destpêkirin.

## Çand

Çanda Keyaniya Yekbûyî ji aliyê rewşa giravî ya welêt, dîroka wê û yekîtiyeke siyasî ya çar welatan ve bi bandor bûye ku her yek ji wan kevneşopiyên cuda, adet û sembolîzmê diparêze. Bandora brîtanî di ziman, çand û pergalên qanûnî yên gelek koloniyên wê yên berê de, bi taybetî Dewletên Yekbûyî, Awistralya, Kanada, Zelendaya Nû û Îrlendayê de ku çandeke hevpar e ku wekê Anglosphere tê zanîn, hatiye dîtin. Bandora hêza nerm a Keyaniya Yekbûyî bûye sedema vê yekê ku welat wekê hêzek çandî ya super were binavkirin. Lêkolînek gerdûnî ku di sala 2024an hatiye kirin Keyaniya Yekbûyî di rêza 3em a 'welatên herî bibandor' de, piştî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Çînê, hatiye bicih kirin.

### Wêje

Şanonivîs, helbestvan û lîstikvanekî îngilîz William Shakespeare
Wêjeya brîtanî wêjeyên têkildarî Keyaniya Yekbûyî, Girava Man û Giravên Channelê vedihewîne. Piraniya edebiyata brîtanî bi zimanê îngilîzî ye. Di sala 2022an de 669 milyon pirtûkên fizîkî li Brîtanyayê hatine firotin ku ev jî rekoreke herî zêde ye ku heta niha hatiye tomarkirin. Brîtanya bi edebiyata zarokan navdar e ku nivîskarên wekê Daniel Defoe, Rudyard Kipling, Lewis Carroll û Beatrix Potter heye ku wî pirtûkê xwe yê wêneyî çêkiriye. Nivîskarên din ên wekê A. A. Milne, Enid Blyton, J. R. R. Tolkien, Roald Dahl, Terry Pratchett û J. K. Rowling in ku Harry Potter, rêzepirtûkên herî firotî yên hemî deman nivîsandiye.

Şanonivîs û helbestvan William Shakespeare bi gelemperî wekê mezintirîn dramatîstê hemî deman û helbestvanê neteweyî yê Înglistanê hatiye dîtin. Kesayetiyên din ên giring di wêjeya Înglistanê de Geoffrey Chaucer e ku bi *The Canterbury* Tales hatiye naskirin, helbestvan William Wordsworth û helbestvanên din ên romantîk, her wiha romannivîs Charles Dickens, H. G. Wells, George Orwell, Aldous Huxley û Ian Fleming in. Nivîskara sûcê ya îngilîzî ya sedsala 20an Agatha Christie romannivîsa herî firotî ya dîrokê ye. Ji 100 romanên nivîskarên brîtanî ku ji aliyê rapirsiyeke BBCyê ya rexnegirên cîhanî ve hatine hilbijartin, diwanzdeh ji 25 romanên herî baş ji aliyê jinan ve hatine nivîsandin ku di nav wan de berhemên George Eliot, Virginia Woolf, Charlotte Brontë, Emily Brontë, Mary Shelley, Jane Austen, Doris Lessing û berhemên Zadie Smith hene.

## Binêre

* Înglistan
* Brîtanya Mezin
* Komara Îrlendayê
* Îrlendaya Bakur

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Keyaniya Yekbûyî de hene.