Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Antîsemîtîzm

Stêrka zer a ku Naziyan (wek sembolek antîsemîtîk) ji bo welatiyên cihû bikardianîn.
**Antîsemîtîzm** dijminatî, pêşdarazî, an cihêkariya li hember cihûyan e. Kesê ku nêrînên wiha bigire jê re dibêjin *antîsemît*. Antîsemîtîzm wekî cureyek nijadperestiyê tê dîtin.

Antîsemîtîzm dibe ku bi gelek awayan were xuyakirin, ji îfadekirina nefret an cudakariya li hember cihûyan bigire heya pogromên organîzekirî yên ji hêla girse û hêzên polîs ve, an jî êrîşên leşkerî yên li ser civakên cihû. Her çend ev têgîn heya sedsala 19an nehatibe bikaranîn jî, ew li ser bûyerên dijî cihûyan ên berî sedsala 19an û yên piştî wê jî tê sepandin. Mînakên navdar ên çewisandinê ev in: Komkujiyên Rheinlandê yên beriya Sefera xaçperestan a yekem di sala 1096an de, Fermana Derxistina ji Înglistanê di sala 1290an de, çewisandina cihûyan a 1348-1351an di dema Mirina Reş de, komkujiyên cihûyên Spanyayê di 1391an de, çewisandinên Enkîzîsyona Spanyolî, derxistina ji Spanyayê di 1492an de, qetlîamên Kozakan li Ûkraynayê ji 1648an heta 1657an, êrîşên cuda yên li dijî cihûyan li Împeratoriya Rûsyayê di navbera salên 1821 û 1906an, bûyera Dreyfus li Fransayê ya 1894-1906an, holokosta li Ewropaya di bin dagirkeriya almanan de di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de û polîtîkayên Sovyetê yên dijî cihûyan. Her çend di dîrokê de diyardeyên antîsemîtîzmê herî zêde li Ewropaya Xiristiyan pêk hatine, ji destpêka sedsala 20an vir ve antîsemîtîzm li Rojhilata Navîn zêde bûye.

## Çavkanî
# Pepsî

| Pepsî
Pepsi  |
| --- |
| * Brand
 |
|  **Logoya Pepsî** |
| Welat | * Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê
 |
| Dewlet | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Dema avabûnê | * 1893
 |
| Cihê damezrandinê | * Karolînaya Bakur
 |
| Kaşîf/Îcadker | * Caleb Bradham
 |
| Dema keşf/îcadê | * 1893
 |
| Cihê baregehê | * Mushin
 |
| Malper | www.pepsi.com/  |
| Wêneyê plakê ya yadgarî ji bo Pepsî |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Pepsî** (bi inglîzî: Pepsi), vexurikeke gazdar û bêalkol e ku ji av, karbondîoksîd, şekir (an jî madeyên şîrînker), madeyên tehmxweşker û aromadar pêk tê. Vexurika kompaniya navneteweyî PepsiCo ye.

Di care yekem de di sala 1893an de hate çêkirin û ji produktên vê kompaniyê vexwarinên gazdar ên din in jî weke Mirinda û Seven-Up û hinek xwarinên zûçêkirî jî lê zêde dibin "xwarinên sivik" û produktên Pepsî li cîhên cuda di cîhanê de tên firotin.

## Çavkanî
# Nivîskar

Gaspar Melchor de Jovellanos, Nivîskarê spanî.
**Nivîskar**, an jî bi zazakî û goranî: nûsker, di zimanê kurdî de, bi zaravayê kurmancî nivîskar ji wan kesana re tê gotin ku nivîsandin ji wan re bûye pîşe, herweha nivîsên wan çap bûne û hatine weşandin, yan jî meqale û gotar di kovar û rojnameyanm de dane weşandin. Di kurdî de ji van kesan re nivîsevan, nivîser û nûser jî tê gotin. Kesê kû berhemên xwe yên nivîskî, wekî pirtûkekê, gotar û nivîsên xwe her wek dirêj an jî bi kurtasî bi awayî wêjeyî an teknîkî, ava dike.gorî zagona mafên berhemên nivîskaran û her wekî din wênesaz, peykervan û hunermendên din parastî ye.

Nivîskar dikarin çîroknivîs, helbestvan, romannivîs yan şanonivîs bin. Hin kes jî nivîskarên zanistî ne anku berhemên zanistî anku agader dinivîsin.

Nivîskarî, di roja me de bi beşî pêk tê. Yanî, minaq, nivîskarîya wêjeyî, Nivîskarîya Felsefî, Nivîskarîya zanistî û hwd, beş bi beş pêşketîya. Mirovên ku pirtûkan di nivîsênin in. Nivîskarî, bi gotinî bingihê xwe ji nivîsînê dihilde. Yanî, li Pênûs dan û hwd. Gotina nivîskarîyê bi serê bi tenê nin a. di temenê wê de gotina rewşenbîr weke kirdeyeka veşartî heya. rewşenbîrî, mirovê bizane û bi zanebûna xwe re li pêş a, ku karê bi zanebûn û gotinên xwe re rê şanî mirov bide na. Nivîskarî, ku mirov di qadakê de xwe birewşên kir yanî bibîr û zanebûn kir, hingî, li ser wê re nivîsandin a.

## Nivîskariya zanistî

## Nivîskariya wêjeyî

## Nivîskariya dînî û civakê

## Nivîskariya civaknasiyê, civakê û felsefa wê

## Nivîskariya psikolojiyê û felsefe wê

Li gorî zagona mafên berhemên nivîskaran û her wekî din wênesaz, peykervan û hunermendên din parastî ye.

Nivîskar dikarin çîroknivîs, helbestvan, romannivîs yan şanonivîs bin.

Hin kes jî nivîskarên zanistî ne anku berhemên zanistî anku agader dinivîsin.

## Nivîskarên kurd û yên cîhanê

* Lîsteya nivîskarên kurd
* Lîsteya nivîskarên rûs
* Lîsteya nivîskarên îngilîz
* Lîsteya nivîskarên îranî

## Çavkanî
# Rêzefîlma televîzyonê

| Rêzefîlma televîzyonê |
| --- |
| * Type of television program
 |
| Pêşandanek televîzyonê ya zindî û kamera |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Rêzefîlma televîzyonê**, fîlmeke li ser mijarekê ji ber demdirêjî ya wan parçe parçe tê weşandin re tê gotin.

## Çavkanî
# Komele

Civînek ji kombûna komeleyekê.
**Komele** komek ji kesan e ku bi gelemperî bi dilxwazî dikevin peymanekê da ku rêxistinek çê bikin ji bo armancekê pêk bînin. Di nav mînakên berbelav de komeleyên bazirganiyê, sendîkayan, civakên fêrbûyî, komeleyên pîşeyî û komên hawirdorê hene.

## Çavkanî
# 6ê hezîranê

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | **Hezîran 2026** | >>
 |
| Du
 | Sê
 | Ça
 | Pê
 | În
 | Şe
 | Ye
 |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7
 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14
 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21
 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28
 |
| 29 | 30 |  |  |  |  |  |
| **Rojên salê** |

## Bûyer

### Kurdistan

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê rojê de ji dayik bûn)

## Mirin

2022 - Ezîz Gerdî, wergêr û nivîskarê kurd

## Cejn û salveger

(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

---

## Çavkanî
# Xwarîn

| Xwarîn
 |
| --- |
| کوردی خوارین, Kurdî
 |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Îran  Îraq
 |
| Herêm
 |  Kurdistan
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | 4 milyon heya 6 milyon bi Feylî, Kelhurî û Lekî diaxiwin
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Kurdî
					- Xwarîn
 |
| Awayên kevn
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | sdh |
|
Nexşeya Zaraveyên Kurdiya Xwarîn

 |

**Xwarîn** yan jî **Kurdiya başûrî** yek ji zaravên zimanê kurdî ye.

## Kurdiya xwarîn

Kurdiya Başûrî (Xwarîn) yek ji tayên zimanê Kurdî ye ku zêdetir nêzî Kurdiya Navîn an Soranî ye. Ji ber ku Kurdiya Xwarîn ketiye navbera Farisî, Lurî, Soranî û Goranî (Hewramî) taybetmendiyên xwe hene.
Herwiha li gor ol û ayîn jî zêdetir Kurdên Yarsan û şî'e bi devokên Xwarîn diaxvin. Îro zêdetir ji çar milyon kes bi Kurdiya Xwarîn diaxivin.

## Devokên kurdiya xwarîn

* Kirmaşanî: devoka sereke ya kurdiya jêrîn ku pitir li nav bajar û parêzgeha Kirmaşanê tê bikaranîn.
* Kelhurî: pitir li bajarên Xaneqîn û Şabadê û Eywan tê bikaranîn.
* Mayani: pitir li bajarên Kengawer û Sehne û Bêston û Esedabad tê bikaranîn.
* Lekî: pitir li bajarên Leknişîna Kirmaşan û Luristanê mîna Hersîn û Elişter tê bikaranîn.
* Feylî: pitir li Bexda, Îlam, Mendelî û Bedre tê bikaranîn.
* Şêxbizinî: kurdên ku çen sed sal berî niha ji derdorên Kirmaşan û Silêmanî hatine veguhastin bo Anatolî û Tirkî û pitir li Heymane dijîn.

## Belavbûyîna kurdiya xwarîn

Kurdiya jêrîn bêhtir li parêzgehên Kirmaşan û Îlamê tê axaftin. Li rojhilata Kurdistanê heremên Lekistan li parêzgeha Luristan û Bîcar li parêzgeha Sine jî jêrînaxiv in. Herweha ji Xaneqîn berev jêr de hevsînor digel parêzgehên Kirmaşan û Îlamê kurdiya jêrîn tê bikaranîn. Li Bakûrê Kurdistanê û Tirkyeyê jî li çend deveran devoka şêxbizinî tê axafitin.

## Kurdiya xwarîn bi zaravayên kurdî yên din re

| Xwarîn | Soranî | Kurmancî | Zazakî | Hewramî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Mi, Min | Min | Ez, Min | Ez | Amin, Min
 |
| Ti, To | To | Tu, te | Ti, To | To, Etû, Tû
 |
| (Mi) kem | Min dekem | Ez dikim | Ez kenu | Amin/Min mekerû
 |
| Mi çim | Min deçim | Ez diçim | Ez Şonu | Min milû
 |
| Fire, Firye | Zor | Pir, Gelek, Zaf | Zaf | fira
 |
| Wit | Got/Wit | Got | Vat | Wat/vat
 |
| Êrenge, Êse, Heême | Êsta | Niha, Vêsta, Nika | Nika | îse
 |
| Hat- | Hat- | Hat- | ame- | ame-
 |
| Deng | Bang, Deng | Deng | Veng | Deng
 |
| Gewra, Qeü, Gep | Gewre | Gewre, Gir, Mezin | Pîl | Gore
 |
| Wa | Ba | Ba | Va | Va/Wa
 |
| Waran | Baran | Baran | Varan | Waran
 |
| Xeraw, Xiraw, Gen | Xirap | Xirab/genî | Xirab | Xiraw
 |

## Mijarên têkildar

* Kurmancî
* Kirmanckî
* Soranî
* Goranî
* Feylî
* Gûranî (Kelhurî)
* Şêxbizinî
* Bêranwenî
* Harsînî
* Silaxurî
* Gerrusî
* Kûranî
* Kelanî-Ebdûyî
* Sincawî
* Babacanî
* Zengeneyî

## Çavkanî
# Kirmaşanî

**Kirmaşanî** zarava sereke ya Kurdiya başûrî. kesekî ku xelkê Kirmaşanê ye û bi zaravaya Kirmaşanî diaxive.
Nifûsa gelê ku vî zaravayê diaxive nêzî 2 milyon e (an jî zêdetir). Hûn dikarin nifusa hereme Kirmaşanê û derdora vê bajarê binêrin.

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: Kategorî:Kirmaşanî** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Malbata zimanî

**Malbata zimanî** komekî zimanên giredayê bi eslê xwe ji zimanê hevparên bav û kalan an jî dê û bavan, bi navê proto-ziman ên malbat in. Têgeha *malbat* şewqa darên zayîna modelekî zimanê di warê zimannasiya dîrokî, ku jî bikaranîna şibandinê di danberheviya zimanan ji bo gelê darên malbata biyolojîk yan jî guherînekî li pêş ji bo evolusyona cureyên darên fîlojenetîk ya denganî ye. Zimannas ji ber vê yekê zimanên keçan di nav malbata zimanî de wek jenetîka peywendîdar danasandin e.

Tê texmînkirin ku hejmara zimanên zindî ji 5,000 heta 8,000 diguhere, li gor teqeziya pênasekî "ziman" û bi taybetî jî li ser ku çawa yek zimanê şêwezarê ye.
# Zimanên hind û îranî

**Zimanên hind û îranî**, berê wek **zimanên arî** jî dihat navandin, şaxeke zimanên hind û germanî ye. Ew di bin xwe de para sê kategoriyan dibe:

* Zimanên îranî: nêzî 100 milyon bikarhêner li Îran, Efxanistan, Pakistan, Tacîkistan , Osetya Kurdistanê û zimane boranî.
* Zimanên nûristanî : nêzî 30.000 bikarhêner li Efxanistan, Pakistan û Nûristanê.
* Zimanên hind û arî: nêzî mîlyarek bikarhêner li Hindistan, Pakistan, Bengladeş, Efxanistan, Nepal, Srî Lanka û Ewropa (zimanên romanî).

## Girêdanên derve

* (almanî) Vollständige Klassifikation mit Sprecherzahlen. Prof Dr Ernst Kausen © 2006, Aktualisierung 2010 (Klasîfîkasyona zimanên hind û îranî
# Gûran

**Gûran** an jî Goran, li hinek herêmen Kurdistan ji xelkên negirêdayî eşîran re dibêjin.

## Gûran

Beşekê Kurdan li başûrê welat girêdaye eşîran nîne. Ji wan re kurdên eşîrî dibêjin Gûran. Pirraniya gûranan zûda dest ji koçerbûne berdane, di gundên axayên eşîran de wek mirêban dijîn û xelkên eşîrî wan xof dibînin.

## Gûran û Eşîra Gûran

Gûran bi taybetî li herêma Gûran (Gûran (herêm)) jiyan dikin. Di vê mintiqe de eşîreke mezin jî bi navê gûran heye. Li ser pêwendiya gûranên bêeşîr û eşîra gûran gelek guftûgoye gûr tên meşandin; hinek kes baveriya wan ewe ku eşîra gûran ji gûranan qetîyaye, hinek jî baldikşînin ser cûdatiya gûranan û eşîra gûran û îda dikin kû pêwendiya wan bi hev re tune ye.

## Etîmolojî

Li gor Mînorsky navê Gûranan û Gûran di etîmolojiyên xwe de jî cûda ne. Herwaha li gor wî navê Gûranan ji *gawberekan* (ên ku bi gaan koçdibin) û navê Gûran (eşîra Gûran) ji *gebr* (farisî: gavir) tê.

## Ziman û Ol

Gûran bi pirraniya xwe yarsanin û kelhurî diaxivin.

## Bide ber

* Kurmanc
* Rêyat
* Kelawspî
* Mirêbe

## Çavkanî
# Cesan

Cesan bajarekê başurê kurdistanê ye ku li ser sinorên başur û rojhilat da ye, û ew navçeyek ser bi Walîtiya Wasit e li qeza bedre û , 70 km rojhilatê Al-Kut, navenda parêzgeha Wasit. Cûdahiya bajêr li ser girekî hatî çêkirin . Nahiya di sala 1929-an de bi biryarnameya melekî ya îraqê hate afirandin. hejmara navendî ya bajarî 25.000 kese û hemî kurdin
.
# Gûranî (Kelhurî)

| Gûranî
 |
| --- |
| Kurdî
 |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Îran  Îraq
 |
| Herêm
 | Gûran
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 |  |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Kurdî
					- Kurdiya başûr
						* Gûranî
 |
| Awayên kevn
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | –
 |

**Gûranî** devokek zaravaya kurdî ya kelhurî ye. Bitaybet kurdên yarsan, ên bêeşîr ji devoka xwe re gûranî dibêjin. Lêbelê zimannasên Evrupeyî vî navî li Hewramî kirine.
# Feylî

**Feylî** yek ji devokên sereke yên zimanê Kurdî, zaravayê Xwarîn e.

Kurdên ku Feylî diaxivin bi giranî li Bexda, Bedra, Mandalî, Îlam, Pahla û li Bakurê Loristanê dijîn. Lê belê li Başûrê Kurdistanê ji hemî kurdên - Şî yên bi Kirmaşanî û Lekî diaxivin re, *Feylî* tê gotin.

| Feylî | Kirmaşanî | Soranî | Kurmancî | Lekî | Hewramî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| wehar | wehar | behar, wehar | behar | wehar | wehar
 |
| tawsan | tawsan | hawîn, hamîn, tawsan | havîn | tawsan | hamna, hamîn
 |
| serdewa\payîz | payîz | payîz | pehîz, payîz | payîz | payîz
 |
| min xwem/xwerim | min xwem/dixwem | min exwem/dexom | ez dixwem | min mehom | min meweru
 |

## Mijarên têkildar

* Zilma li ser kurdên feylî
* Huseyn Gûlî Xan

## Girêdanên derve

*  Girêdana arşîvê 2020-08-07 li ser Wayback Machine

## Çavkanî
# Zimanê erebî

| Erebî
 |
| --- |
| العربية - al-ʻarabīyah
 |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Erebistana Siyûdî  Yemen  Îraq  Sûrî  Misir  Tûnis  Lîbya  Cezayir  Maroko  Qeter  Kuweyt  Behreyn  Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî  Dewleta Filistînê  Sûdan  Sûdana Başûr  Çad  Morîtanya
 |
| Herêm
 | Rojhilata Navîn Afrîkaya Bakur
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | 380.000.000
 |
| Malbata zimanî
 | Afroasyayî
* Samî
	+ Rojava samî
		- Erebî
 |
| Awayên kevn
 |
| Sîstema nivîsê
 | Tîpên erebî
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-1
 | ar |
| ISO 639-2
 | ara |
| ISO 639-3
 | ara |
|
Firehbûna zimanê erebî:

 |

**Erebî** (bi erebî: اللغة العربية *al-luġatu al-ʿarabiyya*) zimanê erebî ji Malbata zimanê Hamî−Samî ji baskê Samî ye. Qurana Pîroz bi zimanê erebî ye. Alfebeya erebî ji 28 tîpan pêk tê. Ew li welatên mîna Maroko, Cezayir, Tûnis, Misir, Surî, Îraq, Erebistana Siyûdî û din tê gotin. Di heman demê de, di van welatan de zimanê yekem fermî ye.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Zimanê erebî de hene.
# Şiîtî

Şiîtî (rengê heşîn); sunîtî (rengê kesk) li cîhanê.
Mizgefta Îmamê Elî li Necefê (Îraq). Gora îmamê yekê yê şiîtiyê li vir tê dîtin.
**Şiîtî**, **şîa** (bi erebî: شيعة‎, lat. *shī‘ah*) piştî sunîtiyê mezhebê duyem ê dînê îslamê ye.

Ji kesên ko baweriya wan bi şiîtiyê ra heye şîa dibêjin. Nêzîkî 10% ji misilmanên cîhanê li ser mezhebê şiîtiyê ne û piraniya wan jî li welatên wekî Îran, Azerbaycan, Îraq, Sûrî û Libnanê dijîn. Şiîtiya ku xelik zêdetir diniyasin Şiîtiya Dozdehan (Şiîtiya Dozdeh Îmaman) an jî Şiîtiya Îsnaeşeriyê ye. Lê, rêçikên dî yên mîna Şiîtiya Heftan (Şiîtiya Heft Îmaman) an jî Şiîtiya Îsmaîliyê û Şiîtiya Pêncan (Şiîtiya Pênc Îmaman) an jî Zeydîtî jî hene. Hindek rêçikên dî yên mîna Elewîtî û Dirûzî jî hindek rêçikên nerasterê (ne ortodoks) yên şiîtiyê ne. Piraniya elewiyan li Tirkiyeyê û piraniya dirûziyan jî li Sûrî û Libnanê dijîn. Dûra Îsmaîlî jî li dewleta Hindistan, Pakistan, Efxanistan û Tacîkistanê dijin. Zeydî jî yek ji komela şîayan in û tenê li welatê Yemenê dijîn.

Şiîtî li ser lihevnegiritna misilmanan li ser cêgiriya pêxemberê îslamê, anko xelîfetiyê peyda bû. Şia bawer in ko dibê li paşî mirina Muhemmed dibê li şûna Ebûbekir, Elî bibûya xelîfe. Cidatiyên navbera şiîtî û sunîtiyê bi dirêjahiya 1400 salên bihurî gelek ji vê yekê zêdetir bûne. Di gelek parên baweriya îslamî da niha şia û sunî wekî hev nafikirin. Ji ber nerazîbûna dîrokî ya şîayan li ser cêgiriya pêxemberî, ew dijberî hemî desthilatên îslamî yên van 1400 salên bihurî, nemaz xelafeta Emewiyan, xelafeta Ebasiyan, xelafeta Osmaniyan bûne. Şîayên Fatimî heyamekê li bakurê Afrîkayê desthilatdarî kir. Zanîngeha el-Azher ya bajarê Qahîreyê yadgara wî çaxî ye.

## Navê mezhebî

Peyva *shī‘ah* ji erebî *shī‘at Alī* ("partî an koma Elî", "desteka Elî"); kesên ko xwe ji koma giştî cuda dikin. Bi vê ramanê şia ew kesên ko xwe jibo alîgiriya Îmamê Elî daye aliyekî û xwe ji koma misilmanên dî cudakirî.

## Roj û cejnên girîng

* Aşûra
* Erbeîn
* Cejna Xedîr Xûm

## Têkildar

* Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê
* Tevgera Nuceba
* Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê
* Heşda Şebî
* Hizbullah (Libnan)

## Çavkanî

* Gibb, H.A.R. & J.H. Kramers (1995). Shorter Encyclopaedia of Islam. E.J. Brill, Leiden. ISBN 9004 00681 8 (ji bo sererastkirinên bikarhêner MikaelF)

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Şiîtî de hene.
# Yarsan

Tirba Dawudê li gundê Zarde perestgehek Yarsanan e
**Yarsan** yan jî **Ehl-e heq** (bi farisî: اهل حق‎), navê olekê kevin e li Kurdistanê û Rojhilata Navîn.

## Peyvnasî

Ji bo kesên girêdayî dînê Yarsan ev peyvên li jêr tên bikaranîn;

1. Yarsan:
2. Ehlê Heq:
3. Kakeyî:
4. Şebek:

## Kesên pîroz

* Siltan Sahak damezrînerê vî dînî ye
* Baba Yadegar
* Yarsan ango Ehl-e Heq ji aliyê rejîma Tehranê ve weke Şîiyan tên bi nav kirin, lê ew ji bo pêkanîn û pratîka dînê xwe terîqeta mîstîk a Nuralî Îlahî û bavê wî Hajj Nematollah dişopînin. Nûr Elî Îlahî pirtûka pîroz Burhan nivîsiye, ku weke pirtûkeke dînê Ehl-e Heq tê dîtin.

Ji bo Yarsanan Tirbeya Siltan Sahak cihekê pîroz e. Ev tirbe li Şêxan (Pawe) ye. Her wisa Tirbeya Baba Yadegar jî pîroz e ku ew jî li Dalahû ye.

## Pirtûkên pîroz

Navê pirtûka pîroza yarsaniyan Serencam e.

* Dîwana Gewre

## Bawerî û rîtuelên dînî

Di baweriya Yarsanan de reenkarnasyon (tenasûh) heye û di wê baweriyê de ne ku Elî vegeriye dinyayê. Ev nêrîn Yarsanan ji Şîîyan cuda dike.

## Dîrok

Dînê Yarsan di sedsala 15ê de ji aliyê Siltan Sahak an jî Siltan Îshaq ve hate damezrandin.

## Erdnîgarî

Hejmara Yarsaniyan li gor hin kesan 4 ji milyonan zêdetir e, piraniyan wan li parêzgeha Kirmanşan a Îranê dijîn. Hejmarek ji wan jî e ku Kakêyî tên navkirin, nêzîkî Kerkûkê bi cîh in. Lê li gor hin çavkaniyan hejmara wan ji milyonekê kêmtir e û civateke wan a girîng li Tehranê, û çend Êlen Yarsan li Bahdînan bi Navê Şebek û Sarlî jî hene.

## Gelhenasî

Yarsanên kurd Hewramî, Soranî, Kirmaşanî, Lorî, Lekî û yarsanên yên din Azerî, Farisî, Erebî diaxivin (zimannas Hewramî û sê terîqetê wan yên ku ji hev gelekî chê ne hene. Yarsan bi piranî Kurd in, her çend hejmareke hindiktir jî bawermendên Tirkî Azerî, Faris û Ereb jî hene.

## Civak

Gelek ronakbîr Yarsaniyan û Êzidiyan wek hev dibînin.

Rejîma Komara Îslamiya Îranê Yarsan wekî dînekî serbexwe qebûl nake û lewma herdem ji aliya parêzerên mafên mirovên cîhanê rexne lê dê girtin.

Gelek caran xwepîşandan û têkhelçûn navberî xelkê Yarsaniyan û Komara îslamiya Îranê diqewme.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Doxa Yarsaniyan li Îranê
* Malperek li ser yarsaniyan
* Malperek li ser yarsaniyan
* Ahle Haqq music , Grûpa muzîka Razbar (Rezber) a Yarsaniyan Girêdana arşîvê 2014-12-24 li ser Wayback Machine
* Yarîkurd malpera Yarsanan Girêdana arşîvê 2017-06-10 li ser Wayback Machine
# Gerrusî

**Gerrusî** zaravayekî Kurdî ye, ku li girtûperê (derdorê) bajarê Bîcarê tê axaftin û wisa yek ji devoken Kurdiya navîn û Kurdiya Başûr nas dibe. Gerrusî bi zaravayên soranî û Kirmaşanî û Lekî bi pirr nêzî ye.

## Bernava

| Gerrusî
 | Soranî | Kirmaşanî | Lekî | Kurmancî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| mi, min
 | min, emin | min, mi | mi, min | ez, min
 |
| to
 | to, eto | tû, ti | tû | tu, te
 |
| ew, o
 | ew, o | ew, o | ew, o | ew, we
 |
| îme
 | ême | îme | îme | em, me
 |
| îwe
 | êwe, engo | îwe, yûwe | hûma | hûn / hewe, we
 |
| ewan
 | ewan | ewan | ewan | ew, wan
 |

## Rêziman

Rêzimanê Gerrusî mîna zaravayên Kurdiya navîn û Kurdiya Başûr yên din e. Tenê li Gerrusî de (mîna Kirmaşanî) mirov dikare jibo çê kirina demê nikayî hem "di-" bi kar bîne hem jî ne. Belam (lêbelê) carna demê nikayî tenê bi "di-" tê çê kirin:

| Gerrusî
 | Soranî | Kirmaşanî | Lekî | Kurmancî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| mi mirim/dimrim
 | min demrim/emrim | min mirim/dimrim | mi memrim | ez dimirim
 |
| to keyd/dikeyd
 | to dekey/ekeyt | tû key/dikey | tû mekey | tu dikî / tu dikey
 |
| ew mînî/dimînî
 | ew demênê/emênêt | ew mînî/dimînîd | ew memînê | ew dimîne
 |
| îme wînîm/dûynîm
 | ême debînîn/ewînîn | îme diwînin/dînîm | îme mewînîm | em dibînin
 |
| îwe diron/doron
 | êwe deron/eron | îwe diron/doron | hûma meron | \*hûn diherin
 |
| ewan dîyên
 | ewan dên/tên | ewan dên | ewan mîyen | ew tên / ew dihên
 |

## Hindek Wûşeyên Taybetmend

| Gerrusî
 | Soranî | Kirmaşanî | Kurmancî
 |
| --- | --- | --- | --- |
| kenî
 | kanî | kanî | kenî, kanî
 |
| kûwe
 | kêw, kêf, ko | kîf | çiya
 |
| hûrd
 | wird | hûrd | hûr
 |
| hûşk
 | wişk | hûşk | hişk
 |
| xwastin
 | wîstin, xwastin | tûwastin | xwastin
 |
| hûz, dê
 | gund, dê | dê | gund, dî
 |
| deng
 | deng | deng, hena | deng
 |
| sîye
 | reş, sîya | reş, sîye | reş
 |
| çew, çow
 | çaw | çew | çev, çav
 |
| we
 | be | we | bi
 |
| wirsî
 | birsî | birsî | birçî, birsî
 |
| bîn
 | bûn, bîyîn | bîn | bûn, \*bîn
 |
| çîn
 | çûn, çîn | çîn | çûn
 |
| ayîme
 | êste | îse | nûha, aniha
 |

## Helbestek bi kurdiya gerrus

bîçare kesî ki yar neyrî
ley xûrbete dilten û nemûre
dil wer dil û dîdari to cûr e
çen sale min û dil dizanîm
tenya dili to leman we zûr e
dilrehm û xwanas û ezîzî
rasî dilegem, to hayde kûre?
.....

pûney qeşen û wexti cûwanî
wesfi to dikem we her zûwanî
we çew dimijim eşq û wefay to
qisyey dilim e xwa dizanî...
Helbestvan: *B. Q. Daxî, ji pertoka wê ya "Delaqey Derya (Helbest Bi Kurdiya Gerrusî)*

Werger:

hêjar ew kes kû yarê wê çine
li wî xûrbeta behêvîtî û dilsar
dilê min bi carna dîtina te xweş e
çend salan ez û dil dizanin
tenê dilê te (evîna te) ji me re bes e
tu bi pîyare û xwedênas û birêzî
lê evîna min, tu li kû derî?
....

pûdîneya bedew û demê ciwanîtî/xortî
ez ji te dibêjim bi her zimanek
ez bi çevên xwe hêstirên evîn û wefaya te dimijim
xwedê dizane vê qiseya dilê mine (pirr rast e)...
## Çavkanî
# Hewraman

Gundek la Hewraman 2015
Keçek hewramî
**Hewraman**, **Hawraman** an **Horaman** herêmeke li navenda Kurdistanê ye.

Ev herêm a ku li Kurdistanê ji aliyê çand û ziman de xwêdiye cîheke taybetmendî ye, li Başurê Kurdistanê ji deverên Helebçe û bakurê deşta Germiyan û li Rojhilatê Kurdistanê ji navçeyên Pawe u Newsû û hin gundistanê Riwanserê û navçeyên Sewlawa û Merîwan û sine jipar pêk tê. Hewraman herêmeke zaf bilind e, Çiyayen Hawraman li vê herêmê ne. Gele herême bi piranî kurdên Hewramî ne.

Bajarên mezintirîn yên Hewraman Pawe û Merîwan in. Ji aliyê olê de Hewraman gelekî dewlemend e. Navenda ola Yarsan li vir e, Zerdeştî û gelek terîqeye misilmanan jî hene.

## Navdarên Herêmê

* Welî Dêwane
* Mewlewî Tawegozî
* Mistefa Bêsaranî
* pîr Şalyar

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Hewraman de hene.
# Kûranî

| Devoka Kûranî
 |
| --- |
| Kurdî
 |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Îran
 |
| Herêm
 | Şîraz
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | ?
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Kurdî
					- Kurdiya başûr
						* Kelhûrî
							+ Devoka Kûranî
 |
| Awayên kevn
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | –
 |

**Kûranî** an **korûnî**, zaraveke kelhûrî ye, li parêzgeha Farsê derdorê Şîrazê tê axavtin. Ev zarav wek zaravaya êla kûranî, a ku di dema Xanên Zendî de li pê wan ve ji Kirmaşanê çûne Farsê, tê zanîn. Zaravaya kûranî gelek di bin tesîra farisî de maye û ji aliye hin zimannasan ve wek devokeke farisî tê nîşandin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Ensîklopediya Iranica, Kuruni Girêdana arşîvê 2010-12-08 li ser Wayback Machine
# Wayback Machine

| Wayback Machine
 |
| --- |
|  |
|

---

 |
| Malper
 | www.web.archive.org
 |
| Ziman
 | îngilîzî
 |
| Xwedî
 | Internet Archive
 |
| Destpêkirin
 | 24ê çiriya pêşîn 2001
 |
| biguhêre |

**Wayback Machine** arşîveke înternetê ye ku ji aliyê malpera Internet Archive ve hatiye pêşxistin. Avakerên wê, Brewster Khale û Bruce Gilliat, bi mîsyona temînkirina gihiştina gerdûnî ya ji hemî zanyarî re damezrandiye.

## Çavkanî