Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Derî

Çend peyvên bi vî navî hene:

* Zimanê derî, zimanê fermî yê Efxanistanê
* Derî (devok), zimanê zerdeştiyên li Yezdê û Kermanê
* Dergeh
* Derî, bajarokeke biçûk a Rojavaya Kurdistanê ye.
# Kumzarî

| Kumzarî
 |
| --- |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Oman ,  Îran
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | 4000 - 5000
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên başûr-rojava
				+ Kumzarî
 |
| Awayên kevn
 |
| Sîstema nivîsê
 | Tîpên erebî
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | –
 |

**Kumzarî** yek ji zimanên îranî ye ku bi zimanên Farisî û Larestanî re wekhev e. Her çend lawaz be jî, îro bi 4000 û 5000 axiveran dijî. Ew ji hêla Kumzariyan ve li perava Kumzar a Nîvgirava Musandam, li bakurê Omanê tê axaftin. Ev yekane zimanê îranî ye ku bi taybetî li Nîvgirava Erebî tê axaftin.Kumzaris di heman demê de li bajarokên Dibba û Xesab û hem jî gundên cihêreng, û li girava Larak jî têne dîtin. Axiver neviyên masîvanan in ku li peravên Kendava Besreyê û Kendava Omanê dijîn.

## Cih

Navê Kumzarî ji gundê çiyayî yê dîrokî yê dewlemend Kumzarê tê. Ziman du komên sereke yên axiveran hene, yek li her aliyekî  *Tengava Hurmiz* : ji hêla hoza Şihuh a nîvgirava Musandam  û ji hêla civata Larakî ya  Girava Larak  li Îranê. Li Nîvgirava Musendam, gelheya Kumzar li Oman, li gundê Kumzar û li çaryeka Xesab ya ku bi navê Harat al-Kumzari tê zanîn kom dibe.Wekî din, Kumzarî li Dibba û gundên peravê yên Elphinstone û Malcolm Inlets tê dîtin.Ew zimanê zikmakî yê masîvanan e ku ji neviyên yemenî zeftkarê yemenî yê Omanê, Malek bin Feham in . Li ser bingeha delîlên zimannasî, hebûna Kumzarî li herêma Erebistanê berî zeftkariya mislimanan ji herêmê di Sedsala 7an PZ de heye.

## Çavkanî
# Bextiyarî

**Bextiyarî** an jî loriya bextiyarî zaravayê xelkê bextiyaran e. Xelkê bextiyar li ser hisaba xelkê lor e ku jê re *lorên mezin* tê gotin û li başûrê rojavayê Îranê dijîn. Her wisa gelek peyvên bextiyarî dişibin peyvên kurdî.

Li gor Şerefxanê Bidlîsî ku di pirtûka xwe ya Şerefname de nivisîye Bextiyariyan yek ji hozên/êlên rûniştiyên Çiyayê Simaqê, Kurdistan bûn ku koçê Luristan (erdnîgarî)ê bûne ye.

Dîroknasê Osmanî Ahmed Cevdet Paşa Pirtûka xwe ya bi nav “Tarih-i Cevdet = Dîroka Cevdet Paşa” wiha dibêje:

“Lur, Bextiyarî, Guran/Goranî û Lak/Lek bi eslê xwe ve kurd in û ji heman rehê tên.  Her wiha di her yekê de binekomên wan hene”.

Hunermenda nemir Şûşa Guppy stranên bi zimanê bextiyarî dixwend.

## Hindek peyvên bextiyarî

* bava (bapîr)
* dede (xwûşk)
* da (da, dayik)Şerefxanê Bidlîsî
* bûh, bû (bab, bav)
* geh geh (bra)
* kor (kur, lawik)
* dor, doxter (dot, keçik)
* botî (xalet, xaltî)
* kîçî (mam, ap)
* tata za (kurmam, kurap)
* xwarza (xwarza)
* homrîş (hevling)
* coveh (cil, qemîs)
* şovlar (şelwar, şel)
* be der (derve)
* hevş (hewş)
* berd (ber, kevir)
* keto, sey, seyu (se, kûçik)
* golû (pişîk, pisîk)
* hêrs (hêsir, rondik)
* çêkê, kêçe (çen, çene)
* bêq (beq)
* gadîn (dûpişk)
* gêrgîrak (gumgumok)
* xalo, xolo (xal)
* sevz (kesk, sewz)
* kêlvon (qehweyî)
* bînovş (binefş)
* sohr (sor, sohr)
* esepîd (sipî)
* şêh (reş)

## Çavkanî

## Bîbliyografî

* Digard, Jean-Pierre (1981). Techniques des nomades baxtyâri d'Iran. Cambridge University Press, Cambridge - Editions de la Maison des sciences de l'homme, Parîs.

## Girêdanên derve

* Malpera Bextîyaran Girêdana arşîvê 2007-04-30 li ser Wayback Machine
* Ji bo wateyên peyvan :
# Lurî

**Lurî** (anku **Lori)** li mintiqa navbera Luristan, Fars û Xûzistanê tê axavtin. Hinek çavkanî Lurrî wek zaravekê kurdî dijmêrin, lê hinek çavkaniyên nû, anku çavkaniyên ji Sêr Idmonds û vir de wek zaravekê farisî dibîne. Lurî bêhtir nêzîkî zimanê kurdî ye û gelek lêkçûn navberî wan hene. Diroknasê kurd Mihemed Emîn Zekî Beg piştê gera xwe ya Luristanê heman fikrê de dimîne û pirtûka xwe ya "Dîroka Kurd û Kurdistanê" diyar dike. Lurî di nav xwe de li du zaraveyên diqete: zimanê Lurên Biçûk ev zarave di nav zimanê kurdî de tê hejmartin û zaraveyên Lurên Mezin faris wan ji zimanê kurdî diqetîne.

## Devokên Lurî

* Bala Gariva: Lurî-Luristanî an jî Lurî-kuçik, zaravaya Lurî ya li Luristan tê axavtin e.
* Bextiyarî: bextîyarî zaraveyekî lurên-mezin e, li navbera Luristan û Îsfehanê tê axavtin.
* Şehri-kurdî (Dehkardu): li nav û devdorê şehrê bi navê Şarî-kurd tê axavtin.
* Xurremabadî: li bajarê Xurramabadê tê axavtin.
* Kuhgîlu: zaraveyekî lurên mezin e, li navbera Xûzistan û Farsê tê axavtin.
* Mamesenî: li herêma Farsê ji ber qasê 300.000-400.000 kesan tê axavtin.
* Buwerehmedî: Li parezgeha Kûgîluyî û Buwêr Ehmed tê axavtin.

## Têkildar

* Lur

## Lînke dervê

* Lorî
* Lorestan.org Girêdana arşîvê 2005-03-22 li ser Wayback Machine
* Lorestan.net Girêdana arşîvê 2016-10-07 li ser Wayback Machine
* ethnologue.com lorî
* ethnologue.com Bextiyarî
* ethnologue.com Kumzarî
* ethnologue.com jonub lorî

## Çavkanî
# Kelanî-Ebdûyî

**Kelûn Abdû** navê zaravayeke kurdî li Farsê ye. Gorî zimannasê alman Oskar Mann ev zarava yek ji zaravayên kurdî ye, a ku pirr di têsîra farisî de maye. Kesên bi ve zaravaye diaxivin li gundê Abdû di navbera Kazerun û Şîrazê de rûdinên. Bi texmînî vana kurdên ku ji aliyê Sefewiyan ve ji Kurdistanê hatine mişextkirin in.

Ji du eşîran pêk tê: Kardaran û Ebdûyî

## Têkildar

* Zimanê Kurdî

## Çavkanî

* Kelûn Abdû, Kurdica
# Bala Gariva

**Bala Gariva**, nave konfederasyona hozên Lûristan e. Konfederasyona (Êla) Bala Garivan ji hozên: Dirakvend, Segvend, Silsile, Hesanevend (hemû hozên lûran), Delvend, Papî, Dilfan, Biranavend (hozên lekan) pek tê.

## Çavkanî
# Zimanê tatî

| Tatî
 |
| --- |
| Tati
 |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Îran  Azerbaycan  Îsrael  Rûsya
 |
| Herêm
 | Qefqaz
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | Nêzîkî 500.000
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên başûr-rojava
				+ Tatî
 |
| Awayên kevn
 |
| Sîstema nivîsê
 | Tîpên rûsî, latînî, erebî
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | ttt |
|
Firehbûna zimanê tatî

 |

**Zimanê Tatî** (Tatî: *Tâti Zobun*, 'تاتی زبون') zimanekî ji şaxa başûrê-rojavayê ya zimanên îranî ye. Tatî bi taybetî li Îranê (400.000), Azerbaycanê (24.000), li Rûsya (2.300) û li Îsraelê (70.000) jî tê axivtin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve
# Kurmanciya rojava (devok)

| Devoka kurmanciya rojava
 |
| --- |
| Kurmancî
 |
| Welatên lê tê axaftin
 | Tirkiye Sûrî
 |
| Herêm
 | Gurgum, Qeyserî, Meledî, Adiyeman, Edene, Sêwas, Xarpet, Dêrsim, Çewlîg, Ezirgan, Riha, Dîlok, Kilîs, Heleb, Anatoliya Navîn, Pontos
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | −
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Kurdî
					- Kurmancî
						* Devoka kurmanciya rojava
 |
| Awayên kevn
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | –
 |

**Kurmanciya rojava** bi komî ji devokên kurmancî yên rojavayê Kurdistanê re tê gotin. Axivên van devokan li Efrînê, Dîlokê, Qiriqxanê, Meraşê, Semsûrê û Melediyê, hin navçeyên Rihayê yên bi navê Pîrsûs, Bêrecûg û Xelfetîyê dimînin. Dîsa devoka Kurdên Anatoliya Navîn dikare ser vê tîpeyê bê jimartin.

## Devokên tîpa kurmanciya rojava

* Sînemilî
* Here-Were
* Efrînkî
* Urfî
* Reşoyî
* Koçgirî
* Dilokî
# Şikak

|  |
| --- |
| Êla Şikak
 |
| **Agahiyên gelemperî** |
| **Hoz** | (Fenekî, Mamedî, Nîsanî, Delan (Delanî an jî Delî), Xidirî, Botan, Şerî, Pisaxa, Gewirik, Xelûfan , Kizinî, Keçelî, Etmanî, Çerkoyî, Mendolekî, Neimetî, Êverî, Şekerî....)
 |
| **Esil** | Kurd
 |
| **Ziman** | Kurmancî (Şikakî, Rewendî)
 |
| **Herêmên dîrokî** | Botan
 |
| **Belavbûn** | Wirmê Hekarî [Afrin devera şerran]
 |
| **Demografî** |
| **Gelhe** | 6000 mal (1908 li gorî Mark Sykes)
 |
| **Bawerî** |
| **Dîn** | Îslam
 |
| biguhêre  |

**Şikak** an jî **Şakak** (soranî: شکاک) eşîreke kurd e ku li gelek deverên Kurdistanê, bi taybetî li Rojhilata Kurdistanê belav bûne. Şikakî bi zaravaya kurmancî yê bi navê şikakî diaxivin û sunî ne. Şikakî herî zêde li Rojhilata Kurdistanê dijîn. Li gorî daneyên sala 1960an, hejmara şikakiyan li Rojhilata Kurdistanê û li Îranê 4.400 malbat bû.

## Çîrok

Li gorî kevneşopiya devkî ya wan, Şikak di sedsala 17an de ji Diyarbekirê koç bûne û li rojavayê Gola Ûrmiyeyê bi cih bûne. Bi vê yekê, wan eşîra Dumbulî ji cih û warê xwe derxistine.

Yekem serokê navdar a eşîrê Îsmaîl Axa bû ku serokêkî kurd e ku di fetihên Axa Mihemed Xan Qacar ​​de piştgirî daye wî. Îsmaîl Axa di sala 1816an de miriye û gora wî li kêleka Çemê Nesluyê ye. Neviyê wî Cefer Axa di sala 1905an de ji aliyê rayedarên qacaran ve wekî dîl li Tewrêzê hate bidarvekirin. Birayê Cefer Simkoyê Şikak piştre bi piştgiriya îmepratoriya osmanî li dijî Îrana qacarî ​​serhildanek daye destpêkirin. Ew berpirsiyarê serkêşiya şerên li dijî asûrî û azeriyan li herêmê berî û di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de û ji bo berxwedana rêxistinkirî li dijî rejîma Reza Şah bû ku di dawiyê de bû sedema mirina wî yê di sala 1930an de.

Eşîra Şekak wekî şervanên wêrek têne pênase kirin û ji serdema Axa Mihemed Xan Qacar ​​ve wan efserên leşkerên xanedana qacarî ​​perwerde kirine.

## Belavbûn

Ev eşîr di gundên Şikefta Spî, Gerê, Tarûnê, Xêstê û Xoran yên parêzgeha Şirnexê ya Bakurê Kurdistanê de dijîn. Her wiha li gelek gundên parêzgeha Dêrsimê dijîn.

Komên şiî yên ji eşîra Şikakan ku tirkîaxiv in, li çend deverên parêzgeha Azerbaycana Rojhilat a Rojhilata Kurdistanê dijîn.

## Kesên navdar

* Îsmaîl Axa (m. 1816 an 1820an)
* Mîr Elî Axa
* Mehmed Axa
* Teymûr Axa
* Cefer Xan (m. 1905an)
* Simkoyê Şikak (jdb. 1887 - m. 1930an)
* Emer Xan (jdb. 1873 - m. 1958)

## Mijarên têkildar

* Şavak

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Gundên Şikakan li Baravê (bi tirkî)
# Şikakî (devok)

| Şikakî
 |
| --- |
| Kurmancî
 |
| Welatên lê tê axaftin
 | Rojhilata Kurdistanê Bakurê Kurdistanê Başûrê Kurdistanê
 |
| Herêm
 | Makû Wirmê Wan Hekarî Behdînan Dêrsîm
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | −
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Kurdî
					- Tîpa devokên Behdînî?
						* Şikakî
 |
| Awayên kevn
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | –
 |

**Şikakî** devoka kurmancî ya ku ji aliyê êla Şikakî ve tê axavtin e. Ev devok li herêmên navbera Gola Urmiyê, Şemdînan, Miksê û Behdînan belavî ye. Pêwist e ku Şikakî bi devoka êla hevnav a li Dêrsimê (Şavak/Şikak) ve neyê tevlihevkirin.

## Çavkanî

* Delmar Thomas C. Stawart: Shakaki Dialect. Dicho, 2012.
# Botî (devok)

| Devoka Botî
 |
| --- |
| Botî an kurmancî
 |
| Welatên lê tê axaftin
 | Bakurê Kurdistanê Başûrê Kurdistanê
 |
| Herêm
 | Şirnex Mêrdîn Hekarî Sêrt Zaxo
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | −
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Kurdî
					- Kurmancî
						* Devoka Botî
 |
| Awayên kevn
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | –
 |

**Botanî**, **botî** an jî **boxtî** devoka kurmancî ya ku li herêma Botan tê axaftin.

Botanî bingeha kurmanciya nûjen e. Mîrê kurmanciya nûjen Mîr Celadet Bedirxan di nivîsê xwe de ev jêrzarava esas girtiye. Herwuha Botanî xwedî ferhengokeke fireh e û bi devokên li navend û rojhilatê Bakurê Kurdistanê ve, yên ku bi ferhengî, aksanî û avayiya fonetîkî gelekî nêzîkî botanî ne, tîpek devokên manendî pêktînin. Xêncî wêjeya nivîsarî, botî xwedî wêjeyeke devkî ya dewlemend e.

## Devokên tîpa Botan

* Botî
* Devoka navendî
* Farqînî
* Serhedî
* Torî
* Xerzî

## Çavkanî
# Badînî (devok)

| Badînî
 |
| --- |
| Behdînî
 |
| Welatên lê tê axaftin
 | Başûrê Kurdistanê
 |
| Herêm
 | Dihok Hewlêr [[Neynewa (parêzgeh)|Neynewa] [hekkarî ](parêzgeh) Şirnex (parêzgeh)]
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | −
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Kurdî
					- Kurmancî
						* Badînî
 |
| Awayên kevn
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | –
 |

**Badînî** yan jî **behdînî** devokeke zimanê kurdî ye ku li Badînan tê peyivîn.

## Devokên tîpa behdînî

* Hekarî
* Surçî
* Hêrkî
* Şikakî
# Şingalî (devok)

**Şengalî** an **Şingalî** devokeke kurmancî ye ku li Şengalê tê axavtin e. Ev devoka kurmancî mîna devoka bajarê Hesekê ye li Rojavayê Kurdistanê. Dihok û Zaxo jî li Başûrê Kurdistanê deverên kurmanc in. Devoka Dihokê mîna devoka bajarê Hekariyê ye li Bakurê Kurdistanê. Her hemû devok her kurmancî ne, lê di hinek peyvan de cudahî heye.

| Şingal | Duhok
 |
| --- | --- |
| Bûk | Bîk
 |
| Zû | Zîke
 |
| Rûvî | Rîvî
 |
| Kuçik | Se
 |
| Xwe | Xo
 |
| por | Pirç
 |
| Ling | Pê
 |
| Kûr | Kîrr
 |
| Dûkêr | Dîkêr
 |
| Zarok | Biçîk
 |
| Dûr | Dîr
 |
| Çima | Boçî
 |
# Şêxan

Çend wateyên vê peyvê hene:

Eşîr
* Şêxan (eşîr), eşîrek

Gund
* Şêxan, Licê, gundekî Lîcê
* Şêxan, Norşîn
* Şêxan, Payizava
* Şêxan, Qabilcewz
* Şêxan, Şemrex, gundekî Şemrexê
* Şêxan, Şemzînan, gundekî Şemzînanê
* Şêxan, Mêrgesor

Navçe
* Şêxan (navçe), navçeyeke Başûrê Kurdistanê

Xantî
* Şêxan, xantiya êzdiya
# Torî (devok)

| Devoka torî
 |
| --- |
| Kurmancî
 |
| Welatên lê tê axaftin
 | Bakurê Kurdistanê Rojavayê Kurdistanê
 |
| Herêm
 | Merdîn Dêrika Hemko Tirbespî
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | −
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Kurdî
					- Kurmancî
						* Devokên Botan
							+ Devoka torî
 |
| Awayên kevn
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | –
 |

**Devoka torî** devokeke kurmancî ye ku li Midyadê, Kerboranê, Nisêbînê, Stewrê, Rişmilê, Mehsert, Mêrdînê û li çend navçeyên Qamişloyê li Binxetê tê axavtin, yanî devera êla dîrokî ya Hevêrkan li bakur û rojavayê herêma Botan û herêma Torê. Devoka torî bi rêziman, fonetîk û fenhengoka xwe ve dikeve tîpa devokên kurmancî yên jêrzaravaya botanî.

## Çend cihêrengên ferhengî

| Devoka Torî | Bi devokeke dî
 |
| --- | --- |
| yadê! | dayê!
 |
| yabo! | bavo!
 |
| qenc | baş
 |
| raştin | hilgirtin, rahiştin
 |
| çilo? | çawa?
 |
| halo | wiha
 |
| wilo | wisa
 |
| win | hûn
 |
| sept
 | şembî
 |
| leḧd
 | yekşemb
 |
# Qerejdaxî (devok)

| Devoka qerejdaxê, qerejdaxî
 |
| --- |
| Kurmancî
 |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Kurdistan  Tirkiye  Sûrî
 |
| Herêm
 | Qerejdax
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | −
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Kurdî
					- Kurmancî
						* Botî
							+ Devoka qerejdaxê, qerejdaxî
 |
| Awayên kevn
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | –
 |

**Devoka Qerejdaxê** ango **qerejdaxî** devokek kurmanciya botî ye. Ev devok a ku li herêma qerejdaxê dest pê dike heta Wêranşarê û Qamişlokê tê axavtin xwedî kevneşopiyek bidevkî ya xurt e. Bi deng, gotin, peyv, mersele, çîrok û gelek aliyên din de dişibe zaravaya Dimilî. Li herêma Qerejdaxê, kurmancî û zazakî (dimilî) pirr nêzî hev in. Mirov dikare bibêje ku Kurmancî û Zazakî li herêma Qerejdaxê dibin zimanek û hergî herêm dûr dikeve, herdû zarava jî ji hev dûr dikevin.

## Minakî

Hinek minakan meriv dikare li vir bibêje ji bo nêzikbûna wan:

**mi** (min)
**ra** (re)
**zî** (jî)
**xu** (xwe)
**da** (de)
yên di parantêzê de peyvên Kurmancî ya standart in. Ên din bi vî awayî tên gotin li Qerejdaxê û bi Zazakî.

Kurmanciya Qerejdaxê ji tesîra Farisî ji gelekî dûr e û ji ber ku li dora çiyayê Qerejdaxê ye, ji telekomînîkayon û medyayê jî dûr e û di bin tesîra ti zimanî de nemaye. Wek minak: Lêkera `Bûyin-Bûn` li gor Subjektê diguhere di Farisî û Kurdî de wek hev in.

Ez mêvan **im**.
Tu mêvan **î**.
Ew mêvan **e**.
Di kurdî û farisî de wusa ye. ji bo Tu î, ji bo ew/wê jî e ye. Di farisî de jî wusa ye. Lêbelê di Kurmanciya Qerejdaxê de ne wusa ye.

Tu mêvan **i**
Ew mêvan **i**.
ji bo herduyan `**i**` ye.

Yek taybetmendiya Kurmanciya Qerejdaxê jî ev e: Gava sûfiks tê dawiya peyvan, heger tîpa dawîn ya wuşeyê bi deng be, ew deng diçe, sûfîks îlawe dibe.

Mînak:
Standart:
1-bir**a-yê** min
2-ten**e-yê** me
3-mang**e-ya** sor

Qerejdax:
1-bir-**ê** mi
2-ten-**ê** me
3-mang-**a** sor

## Girêdanên derve

* Kurdica, Qerejdaxî
# Qoçanî (devok)

| Devoka qoçanî
 |
| --- |
| Kurmancî
 |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Îran
 |
| Herêm
 | Xorasan
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | −
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Kurdî
					- Kurmancî
						* Kurmanciya Xorasanê
							+ Devoka qoçanî
 |
| Awayên kevn
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | –
 |

**Qoçanî** an **qûçanî** ji devoka kurmancî ya rûnişvanên bajarê Qoçana Xorasanê li Îranê re tê gotin. Jêrzaravaya kurdên Xorasanê di nava xwe de homojen e, tenê devokên kurdên li Qoçanê û ya êla amerlû xwedî kêm xwemaliyên ferhengî ne. Ev devok ne tenê li Qoçanê, ji aliyê êla zaferanlû ya li û derdora Qoçanê biwar e, tê axavtin. Li Xorasanê çend eşîre hene wek şadî, hewêdan û sêvikan,reşî,topkanlu,milanlu.

## Devok

* Ziman = kurdî
* Zarava = Kurmancî
* Devok = qoçanî
# Amerlû

**Amerlû** (**ameranlû**, **amerî** an jî **emerî**) êleke mezin a kurdan e.

Ev êl li Gîlanê, Tehranê, Dilêman, Mazendaran û Xoresanê belav bûye. Ameranlû ji aliyê şah Ebasê sefewî ve di sedsala 17em de ji Kurdistanê hatine koçberkirinê bakurê Îranê.

Di dema qecaran de amerlû yek ji êlên herî bihêz bûn û xinamiye malbata qecar bûn. Ameranlû îro bi taybetî li paytexta Mazendaran, li Sariyê, di dema qecaran de navê taxeke Sariyê *Kord Mahalle* (taxa kurdan) girtiye, û li navçeya Amerlû li Gîlanê dimînin. Amerlûyên Tehran û Mazendaranê bi beşî asîmîle bûne, herwiha li hin herêman erebî (li vê herêmê eşîrên ereb hene û amerlû di nav wanan de heliyane), li hinekan jî farisî an tirkmenî diaxivin. Li Xoresanê ameranlû yek ji heft êlên kurdan ên mezin in (zaferanlû, şadlû, topkan, kawanlû, qereçorlû û lek).

## Çavkanî
# Mukrî

**Mukrî** an **mukriyanî** devoka soranî ye ya ku li herêma Mukriyan tê axaftin. Gerçî ji dîmena rêzimanî mukrî zaravayekî kurdiya navendî (soranî) ye, lêbelê wî bi kurdiya bakûr (kurmancî) jî pirr nêzîk e.

Li vê herêmê bajarê Şino, Pîranşar, Nexede, Rebet, Serdeşt, Mehabad, Miyamduaw, Şayîndij û Bokan hene.

## Mînakên cînavan

| Mukrî | Zaravayên din ên soranî | Kurmancî | Kelhûrî | Hewramî | Kirmanckî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ew, wî | ew | ew, wî / wê | ew | ad, ade | o, a / ey, aye
 |
| ema/e, me/a | ême | em / me | îme | ême | ma
 |
| engo | êwe | hûn, hingo / we | îwe | şime | şima
 |

## Mînakên navan

| Mukrî | Zaravayên din ên soranî | Kurmancî | Kelhûrî | Hewramî | Kirmanckî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| billind | berz | bilind,berz | berz | berz | berz
 |
| çarde | çwarde | çardeh | çwarde | çwarde | çarês
 |
| dî | tir | din, dî | tir,dî | tir | bîn
 |
| gölik | göreke | golik | gûr | gorek(l)e | golik, golike
 |
| kengê | key | kengê | key | key | key, kinga
 |
| rinû | heres | renî, herez | heres | herese | hewrês
 |

## Mînakên hevokan

| Mukrî | Zaravayên din ên soranî | Kurmancî | Kelhûrî | Hewramî | Kirmanckî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| emin deçim | min eçim | ez diçim | min çim | (e)min melû | ez şina
 |
| le Kurdistanê | le Kurdistan | li Kurdistanê | ? | ? | ?
 |

## Çavkanî
# Serdeşt

Du cihên bi vî navî hene:

1. Serdeşt, bajarekî Azerbaycana Rojava di rojhilata Kurdistanê de
2. Serdeşt, gundekî Eşîra Doskiyan e li Geverê ser bi Colemêrgê li Bakurê Kurdistanê.
# Kakêyî

Kurdên Kakêyî ji Silêmaniyê.
**Kakêyî** anko **Kakaî** li Başurê Kurdistanê ji êlen Yarsanan re dihê gotin. Kurdên Yarsan li Îranê bi Ehlê Heq an jî Yarsan bi nav dibin. Li Îraqê jî Kakêyî an jî Sarlî ji bo binavkirina wan dihêt gotin.

Kakêyî piranî li herêmên wekî Germiyan, Goran û Bahdînan dijîn. Hindek Faris û Tirkên Azerî jî hene ko ji Yarsanan in. Kakeyî li stana anko parêzgeha Kermeşanê desteka sêyê ya dînî ne (Şîe û Sunnî ji wan zehivtir in). Lek, Qelxanî û Goran piranî Kakeyî in. ferq tenê navê wan êlan e, ferq di nav dînê Kakêyî û Yarsana da tune.
Piraniya Kakeyiyan bi devokeka Kurdî diaxivin ko ji Hewramiyê nêzîk e. Lê Kakeyiyên ko bi Soranî, Feylî, Lekî û Azerî jî

## Pirtûk

* Between assimilation and deportation: history of the shabak and kakais in northern Iraq, M. Leezenberg

## Mijarên têkildar

Kakeiyye Hareketi: [1]
# Perêwend

**Perêwend** an **Payrawenî** êleke li herêma kirmaşanê ye. Ji devoka vê êlê re, a ku li ser lekî tê jimartin, Perêwendî tê gotin. Navê eşîrê Payrewan e. Li derdora Çiyayên Neraman, Paraw û Bêstûn dijîn.
# Dêrsim

Çend cihên bi navê Dêrsim hene:

* **Dêrsim**, parêzgeheke Komara Tirkiyeyê (Bakurê Kurdistanê) ye.
* **Dêrsim**, herêmeke Bakurê Kurdistanê ye.
* **Dêrsim**, navek zelaman e.

Bûyer
* **Serhildana Dêrsimê** (1937/1938)
# Bacelanî

**Bacelanî** an **Bacilan** êleka li herêmên Behdînan, Gûran û Lekistan e.
Bacelanî bi kevneşopî li dedora Xaneqîn, Qesrî Şirîn û hinek ji wan jî li Mûsilê di nava Şebekan de dijîn.

## Nav

Die derheqê navê bacelaniyan de du hev teorî hene. Yek a W. Minorsky ye û diyar dike ku navê bacelanî bi kurdî tê wateya *cîhê/warê bazan* (teyr)(*baz* + *îlan*), yeka din jî yeqîn dike ku, bacelan ji tirkî tê û ji du hev kitan pêk tê: bac + alan, ango kesên ku bacê digrin. Jixwe Buckingham vedibêje ku zozanên bacelanan li mintiqa Serpûlê Zehow in û kî ku bixwaze li wan derbas bibe gerek bacê bide wan.

## Şaxên Bacelanan li Gûran û Behdinan

* Cûmur
* Qazanoxlî
* Şîravend
* Hajîler Ẍeribavend
* Dendavend

Belê şaxeke Bacelanan di sedsala 17'emîn de li Lekistanê (Luristan û Hamedanê) hatiye bicîhkirin. Li Lekistan êla Bacelan yek ji êlên herî giring e. Di nava eşîrên Bacelan de yên Lurî û Lekî axiv hene.

## Eşîrên Bacelanî li Lekistanê

* Segvend
* Dêlvend
* Yarihmedî
* Rivan
* Qeydrihmedî

## Ziman û Ol

Ji devoka êla bacelan re, bacelanî tê gotin. Gorî gelek zimannasan, ev xwêdî zaraveyeke serbixwe ne. Gelekê dişibe şebekî û kendûlî. Bacelaniyên li Lekistan bi Lekî an jî Lurî diaxivin. Bacelan li hin herêman sunî, li hinekan jî şiî an jî yarsanî ne. Herwiha bacelanên li Gûran hemû sunî ne, ên li behdînan şebekî û becwanî, mezhebeke ẍulatî ya şiîtiye dihabînin.

## Çavkanî
# Şêxhesen

| Şêxhesen |
| --- |
| Gund |
| Şıhsinan |
| Welat | Bakurê Kurdistanê |
| Parêzgeh | Dîlok |
| Navçe | Bêlqîs |
| Demonîm | Şêxhesenî |
| Koda postayê | 27xxx |
| Koda telefonê | 342 |
| biguhêre |

**Şêxhesen** (bi tirkî: *Şıhsinan*), gundekî bi ser navçeya Bêlqîsa Dîlokê ve ye..

## Çavkanî
# Şebekî

| Şebekî
 |
| --- |
| Şebekî
 |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Îraq
 |
| Herêm
 | Mûsil, Behdînan, Kerkûk
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | 60.000
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Zaza-Gûranî?
					- Hewramî (Goranî)
						* Şebekî
 |
| Awayên kevn
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | sdb |

**Şebekî**, zaravayê êla Şebek a kû li Behdînan biwar e. Şebekî bi zimannasî dikare li ser kurdiya hewramî were hejmartin, belê ji ber ku gelekî di bin badora zimanên cîran de maye di navbera jêrzaravayên wê de xwedî roleke taybetmend e.

## Agahiyên gelemperî

## Rêziman

### Pronav

|  | Şebekî | Hewramî | Kurmancî | Zazakî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | emin, ême/homan/gişt | emin/min, ma | ez, em | ez, ma
 |
| 2. | etu/etû, şime/îşima | eto/to, şima | tu, hun | to, şima
 |
| 3. | ew/îne, ewşan | ew, ade | ew, ew/ ewan | ey/ay, înan
 |

## Mînakên metnî

„*Karêman hindî çi la cenabî qonsur efendî. Aro çi terefî hukmetî nereman teyandin. Me goman, cenabî qonsur efendî lame musaâde kero, ema rayenme feqîrenme, zuliman serman.*“

Karê me hindî cenabê konsûl efendî heye. Îro ji terefê hukmetê neheqî li me hat kirin (tê anîndin). Em dixwazin ku konsûl efendî aliye me (me musade?) bike, em rayen in (cotkar in), feqîr in, zilm ser me ye.

## Çavkanî