# Kurmancî

| Kurmancî
 |
| --- |
| Kurdiya kurmancî
 |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Kurdistan  Tirkiye  Îran  Îraq  Sûrî Ermenistan  Gurcistan  Azerbaycan  Îsraêl  Rûsya  Ewropa  DYA  Awistralya
 |
| Herêm
 | Kurdistan Diyasporaya kurdan
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | 28-30
milyon

 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Kurdî
					- Kurmancî
 |
| Awayên kevn
 |
| Sîstema nivîsê
 | Tîpên latînî, erebî û kîrîlî
 |
| Rewşa fermî
 |
| Welatên lê zimanê fermî ye
 |  Kurdistan Iraq Sûrî Rojava Ermenistan
 |
| Cihê lê zimanê kêmnetewe
 |  Tirkiye  Îran  Azerbaycan
 |
| Sazkerên zimên
 | Îraniya berê
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-1
 | ku |
| ISO 639-2
 | krd |
| ISO 639-3
 | –
 |
|
Belavbûna zimanên kurdî

|  |  |
| --- | --- |
|      Kurmancî
     Soranî
     Zazakî |      Xwarîn (zimanê Goranî jî di nav de ye)
     Herêmên tevlîhev |

 |

**Kurmancî**, **kurdiya jorîn** yan jî **kurdiya bakurî** yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li devereke berfirehê Kurdistanê tê axavtin. Zaravaya Kurmancî li gel deverên Kurdistanê li herêmeke berfirehê Anatolyaya Navîn, li Xorasanê û li diyasporaya kurdan tê bikaranîn. Kurmancî li hinek herêmên Kurdistanê bi navên cihêreng hatiye binavkirin ku li Rojhilatê Kurdistanê wekî şikakî û li Başûrê Kurdistanê jî wek badînî hatiye binavkirin.

## Dabeşbendî

Li ser nexşeyê belavbûna kurmancî.
Kurmancî yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku yek ji zimanên îranî ya zimanmalbata zimanên hind û ewropî ye. Zaravayê kurmancî di nav komziman a kurdî de zaravaya bakurê zimanê kurdî pêk tîne. Zarava ji rojhilat ber bakur, ji bakur ber bi rojava ve li herêmeke berfireh ê Kurdistanê, li Anatolyayê û li Xorasanê ji aliyê 28-30 milyon kesan ve tê axaftin ku zaravaya herî berfireh ê Kurdistanê ye.

Zaravayê kurmancî bi kêmanî bê jî li hinek welat û deverên cihêreng bi alfabeyên cihêreng tê nivîsandin. Di roja îro de alfabeya standard a kurmancî alfabeya hawar e ku yekem car di 15ê gulana sala 1932an ji aliyê kovara Hawarê ve hatiye bikaranîn.

## Dîrok

Yekem car di sedsala 10an de di gotara wî yê di derbarê alfebeyan de ku ji aliyê nivîskarê kildanî ya serdema navîn Ibn Wehşiye (j. 930/1) ve hatiye nivîsîn behsa zaravaya kurmancî hatiye kirin. Dîroknasê awistirî Joseph Hammer di tomarên xwe de behsa hebûna alfabeyekê zaravaya kurmancî kiriye.

Tê texmîn kirin ku kurmancî ji sedsala 10an heta sedsala 12an bi damezrandina gelek xanedanên kurd ên wekê Hesenweyhî, Rewadî, Eyûbî û bi taybetî di bin desthilatdariya Merwaniyan de ku geşedaneke aborî û çandî ya berbiçav bi dest xistine, ji wê demê heta niha wekê zimanekî edebî hatiye bikaranîn. Di bin serweriya eyûbiyan de, gelek zanyar destnîşan dikin ku kurmancî statuyeke taybet bi dest xistiye lê qebûl dikin ku ji ber nebûna belgeyên nivîskî yên kurmancî yên ji qesrên eyûbiyan, delîl kêm in.

Yekem belgeya nivîskî ya kurmancî ya ku tê zanîn, di sedsala 12an de di berhema erdnîgarî ya Mu'cem ul-Buldān a Yaqut el-Hemawî hatiye dîtin ku tê de hinek peyvên kurmancî di nivîseke bi piranî neşirovekirî ye hatine dîtin.

Eleqeya li ser bikaranîna kurmancî di wêjeyê de ji sedsala 14an pê ve dest pê kiriye ku di vê serdemê de Kurdistan aramiyeke siyasî û geşedana aborî bidestxistiye. Lêbelê heta sedsala 16an kevneşopiyeke edebî ya kurmancî dernakeve holê. Di vê serdemê de Şerefxanê Bidlîsî ji Mîrektiya Bidlîsê nivîsandiye ku serokê Keleha Derzinê piraniya helbest û şîroveyên xwe yên teolojîk bi kurmancî nivîsandiye. Her wiha di dema gera xwe yê li Kurdistanê de, gerok Ewliya Çelebî pesnê saziyên perwerdehiyê yên herêmên Amêdî û Akrê daye û di geroknameya xwe de helbesteke kurmancî ya helbestvanekî herêmî nivîsiye.

Zanyarên navdar ên vê serdemê ku heta roja îro berhemên wan ê kurmancî hatine parastin, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Elî Teremaxî û Ehmedê Xanî ne. Berevajî zanyarên vê serdemê, Ehmedê Xanî ji bo kodkirina kurmancî wekî zimanekî nivîskî xebitiye.

Yekem berhemên ku bi tîpên latînî ya kurdî (kurmancî) hatiye nivîsandin kovara Hawar e ku di 15ê gulana 1932an de li Şamê dest bi weşana xwe kiriye û heta 15ê tebaxa 1943an (12 sal) 57 hejmarên hatine weşandin. Alfabeya latînî ya ku di kovara Hawarê de hatiye bikaranîn di îro de wekê alfabeya latînî kurmancî tê bikaranîn.

## Etîmolojî

**1.** Peyva *kur*, peyveke gelek kevn e ku di 2000 salên b.z. de ev peyv ji aliyê sûmeriyan ve ji bo ravekirina "welat, çiya û erd" hatiye bikaranîn. Bi zimanê baskî ji bo "welat" em dibêjin *herri* , û ji bo "erd" em dibêjin *lur* (bi ermenî çiya = *lêr*). Bi zimanê ermenî ji bo "erd" em dibêjin երկիր ('êrkir*).* *Herwiha ji bo "kevir, kersaxê tîk/şefil" em jî dibêjin bi proto-kartvelî* ḳarḳar*. Ji bo "perçayê axê/çamûr", bi proto-kartveli, bi gurcî û bi lazî em li peyva* ḳord *dibînin.*

**2.** Peyva *man* bi kurdî ye û maneya wî wek bi avestayî e "ji cihekî neçûn, li cihekî sekinîn, li cihekî rawestîn". Herweha bi latînî ji bo *man* em dibêjin *manere* . Bi ermenî em dibêjin *mnal* û bi îngilîzî *remain*. Yanî diroka peyva *man* pirr kevn e. Herwiha bi zimanên proto-kartvelî em dibêjin *men* ji bo "baregeh/jîngeh/rûniştgeh/xane".

**3.**Peyva *cî* "cih, erd" e. Lewma peyva *kurmancî* tê wateya "kurd kî li cihê xwe man". Yanî kurmancên ku neçûne xeribiyê. Lê dimilî (daylam ) çûne xeribiyê û li gora rapora "MtDNA and Y-chromosome Variation in Kurdish Groups" dimilî ducar hatin erdên xwe li bakurê Kurdistanê. Herweha li gora vê raporê DNAya kurmanc û zazayan heman/wek in.

## Belavbûna kurmancî

Kurmancî zaravaya herî berbelav û berfirehê zimanê kurdî ye ku li devereke berfirehê Kurdistanê belav bûye. Zaravaya kurmancî ji xeynî deverên Kurdistanê li herêmeke berfireh ê Anatolyaya Navîn û li Xorasanê jî tê axavtin.

Li deverên Kurdistanê belavbûyîna zaravaya kurmancî ji gola Urmiye dest pê dike, heta bajarên Şino sinorên Îran û Îraqê Helgurd, Rewandiz, Zeyî, Behdînan, Qers, Xinûs, Mûş, Bedlîs, sinorê Sêrtê Hezo, Farqîn, Pasûr, Licê, Bismil, Amed, Erxenî, Çiyayê Qerej, Sêwreg, Semsûr, Meletî, Gurgum, herêma Hetayê Kirikhan û herêma Helebê Efrîn, ji herêma Dêrsimê li Pertekê, Mazgirt, bakurê Xarpêtê, Kanîreşa ku herêma Çepexçûrê (Çewlîg) ye û li gelek deverên Sêwazê belav bûye.

## Deverên kurmancîaxiv

Ergin Öpengin û Geoffrey Haig ku du zimannasên Zanîngeha Bambergê ne (Almanya), di lêkolîneke de (Öpengin & Haig 2014), pênc deverên kurmancîaxiv bi vî awayî dabeş kirine.:

### Devera devokên başûrê rojhilat

* Hekarî û Dihok, devoka badînî

### Devera devoka başûr

* Mêrdîn, Batman (Êlih), çend devokên Şirnex, Amed û Riha, Hesîçe û Şingal

### Devera devoka bakur

* Mûş, Agirî, Erzerom, çend devokên Wan, Bedlîs, Çewlig û Amed

### Devera devoka başûrê rojava

* Semsûr, Entab, devokên rojava yên Rihayê û devokên bakur ên Helebê

### Devera davoka bakurê rojava

* Devokên kurmancî yên Meraş, Meletî û Sêwazê

## Devokên kurmancî

### Kurmanciya rojhilat

* Botanî, serhedkî, torî, şîkakî, behdînî, qerejdaxî, wanî, hekarî

### Kurmanciya navîn

Amedî, şengalî, mêrdînî, batmanî, tetwanî, mûşî, bingolî, erzîromî, laçînî li Kurdistana Sor. Ardahan û Qers dikevin rojhilatê zimanê kurmancî li hema wek navndiye jî diaxivin

### Kurmanciya rojava

* Dersimkî, kurmanciya dêrsimî
* Şaddilî, sînemilî, kurmanckî
* Reşoyî (li Anatolya Navîn, Semsûr, Dîlok, Meletî, Gurgum û Efrîn)
* Sêwasî
* Meletî, entebî, efrînkî, kobankî
* Urfî, kurmanciya Anatolyayê

### Kurmanciya Xoresan û Deylaman

* Ameranlûyî, qoçanî
* Bocnûrdî, canbegî, modanlûyî
* Reşwanlû (Reşoyî)
* Kelûn Abdû (li Farsê)

## Dengnasî

### Tîpên dengdar

Dengên vokal ên kurdî
|  | Pêş
 | Navend
 | Paş
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Nêzik
 | 'i' î
 | 'ʉ' u
 | 'u' û
 |
| Nîvek
 | 'e' ê
 | 'ɪ̈' i
 | 'o' o
 |
| Vebûyî
 | 'æ' e
 | 'a' a
 |  |

### Tîpên bêdeng

Dengên konsonant ên Kurdî
|  | Lêvî
 | Diranî
 | Pidûyî
 | Arikî
 | Zimanokî
 | Hefikî
 | Gewriyî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pozî
 | m
 | n
 |  | ŋ
 |  |  |  |
| Teqînok
 | Bêdeng | p
 | t
 | t͡ʃ
 | k
 | q
 |  |  |
| Dengdar | b
 | d
 | d͡ʒ
 | ɡ
 |  |  |  |
| Bêhndar | pʰ
 | tʰ
 | t͡ʃʰ
 | kʰ
 |  |  |  |
| Pêhntar | bʱ
 | dʱ
 | d͡ʒʱ
 | ɡʱ
 |  |  |  |
| Arînok
 | Bêdeng | f
 | s
 | ʃ
 | x
 |  | ħ
 | h
 |
| Dengdar | v
 | z
 | ʒ
 | ɣ
 |  | ʕ
 |  |
| Nêzok
 | w
 | l
 | j
 |  |  |  |  |
| Wîçînok
 |  | r
 |  |  |  |  |  |
| Civînok
 |  | ɾ
 |  |  |  |  |  |

## Alfabe

Kurdiya kurmancî bi alfabeya latînî ya berfireh tê nivîsandin ku ji 26 tîpên alfabeya latînî ya bingehîn ya ISO û ji 5 tîpên bi diyakrîtîk pêk tê ku bi giştî ji 31 tîpan pêk tê.

Alfabeya Hawar
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20
 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31
 |
| **Formên mezin (tîpên mezin jî tê gotin)** |
| A | B | C | Ç | D | E | Ê | F | G | H | I | Î | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | Ş | T
 | U | Û | V | W | X | Y | Z
 |
| **Formên biçûk (tîpên biçûk jî tê gotin)** |
| a | b | c | ç | d | e | ê | f | g | h | i | î | j | k | l | m | n | o | p | q | r | s | ş | t
 | u | û | v | w | x | y | z
 |

## Rêziman

### Di kurmancî de demên borî

Di zimanê kurdî de (kurmancî) pêvek ên wekê **-um**,**-ne**, **-î-ye** demên borî rave dike.

Tabloya dem ên borî
| Kes
 | çûyîn
 | hatin
 | dîtin
 |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. Kesê yekjimar (Ez)
 | çûbum
 | hatibum
 | dîtibum
 |
| 2. Kesê yekjimar (Tu/Te)
 | çûyî
 | hatî
 | dîtiye
 |
| 3. Kesê yekjimar (Ew/Wî/Wê)
 | çûye
 | hatiye
 | dîtiye
 |
| 1. Kesên pirjimar (Em/Me)
 | çûne
 | hatine
 | dîtiye
 |
| 2. Kesên pirjimar (Hûn/We)
 | çûne
 | hetine
 | dîtine
 |
| 3. Kesên pirjimar (Ew)
 | çûne
 | hatine
 | dîtine
 |

### Di kurmancî de dema niha

Tabloya dema niha
| Kes
 | çûyîn
 | hatin
 | dîtin
 |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. Kesê yekjimar (Ez/Min)
 | çûm
 | hatim
 | dît
 |
| 2. Kesê yekjimar (Tu/Te)
 | çûy
 | hat
 | dît
 |
| 3. Kesê yekjimar (Ew/Wî/Wê)
 | çû
 | hat
 | dît
 |
| 1. Kesên pirjimar (Em/Me)
 | çûn
 | hatin
 | dît
 |
| 2. Kesên pirjimar (Hûn/We)
 | çûn
 | hatin
 | dît
 |
| 3. Kesên pirjimar (Ew/Wan)
 | çûn
 | hatin
 | dît/dîtin
 |

### Di kurmancî de dema ku tê

Tabloya dema ku tê
| Kes
 | çûyîn
 | hatin
 | dîtin
 |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. Kesê yekjimar (Ez/Ez ê)
 | herim
 | bêm
 | bimînim
 |
| 2. Kesê yekjimar (Tu/Te)
 | çûyî
 | werî
 | dîtiye
 |
| 3. Kesê yekjimar (Ew/Ew ê)
 | here
 | were
 | bibînine
 |
| 1. Kesên pirjimar (Em/Em ê)
 | herin
 | werin
 | bibînin
 |
| 2. Kesên pirjimar (Hûn/Hun ê)
 | herin
 | werin
 | bibînin
 |
| 3. Kesên pirjimar (Ew)
 | herin
 | werin
 | bibînin
 |

## Edebiyata herî pêşî

### Pirtûkên pîroz ên êzdiyan

Cilwe û Mishefa Reş kevintirîn pertûkên ewên bi kurmancî hatine nivîsandin.

### Şerefxanê Bedlîsî

Şerefxanê Bedlîsî yekem dîroknivîsê kurd bu, bo yekmîn car li sala 1597an Şerefname nivîsandî ye, ko tê da behsa cografî û dîloka kurdan dike.

### Eliyê Herîrî

Eliyê Herîrî yekemîn kes bûye ko helbesta kurdî nivîsandî jiyan û mirine wî dikeve di navbera salên 1009-1079an de.

### Ehmedê Xanî

Ehemedê Xanî yekemîn helbestavan bû ku di helbestên xwe de li ser hesta kurdayetiyê û yekîtiya kurdan nivîsandiye, ji ber ku hemû helbestvanên berî wî kesî li ser netewatiyê nenivîsandiye, helebistvanên kurdan yên berî Xanî bi tinê behsa dîn û evînê kirin di helbestên xwe de, jiyan û mirna Xanî dikeve sala 1650-1707an.

### Erebê Şemo

Erebê Şemo nivîskarekî kurd bû û weke bavê romana kurdî tê binavkirin. Yekemîn romana kurdî ya ku bi kurdî hatiye weşandin, Şivanê Kurmanca nivîsiye. Erebê Şemo ji malbatek şêxên êzîdiya bû.

## Destanên sereke

Memê Alan, Mem û Zîn, Xec û Siyemend û Derwêşê Ebdî û Zembîlfiroş ji wan destanên kevin ên kurdî û kurmancî ne.

## Mijarên têkildar

* Zayenda navan di zimanê kurdî de
* Kirmanckî
* Soranî
* Lûrî
* Hewremanî
* Kurdiya Başûrî
* Başkurdî

## Çavkanî