Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Farisiya kevn

**Farisiya kevn** an **farsiya kevnar** an jî **Exmînî**, zimanê farisiya bastane ku di serdema Hexamenişiyan de heta têk çûna Silsileya Silûkiyan di Îranê de Farisan pê diaxivtin û ketîbeyên xwe pê dinivîsîn. Belge ya herî girîng ji vê Farisiyê Ketêbeya Daryûş ya di Bêstûnê ye ku bi sê zimanê Îlamî, Akadî û Farisî nivîsiye. Daryûşi li ser wan keviran behs a pîrozî û serkeftina xwe ya li hemberî dijmin dike û laveyan ji Ahûra Mezda dike û dibêje: "Xwedayo tu vî welatî ji derew, nepakî, nexweşî û nerastiyê biparêze." Ev çend mînak in ji şûn û warên zimanê parsiya kevin ku li ser çiyayê Bêstûn hatine kolan.

"Dareyewe ûş xişayetiye wezerke xişayetiye xişayetiya nam xişayetiye de hîw nam hiştaspehiya putir hexamenişiyahî emem teçerem ekewnûş."
Wate: Daryûş şahê mezin, şahê şahan, şahê welatan, kurê Guştaspî Hexamenişî ku ev koşk û qesr çêkirin

## Çavkanî
# Zimanê medî

| Zimanê medî
 |
| --- |
| Hind û ewropî
 |
| Welatên lê tê axaftin
 | Med
 |
| Herêm
 | Medya
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 |  |
| Malbata zimanî
 | * Hind û îranî
	+ Îranî
		- Îraniya rojava
			* Îraniya bakurê rojava
				+ Zimanê medî
 |
| Awayên kevn
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | xme |

**Medî** zimanê împeratoriya medyayê bû ku di navbera salên 500 berê zayînê û 500 piştî zayînê de li başurê rojavaya Îranê hate axaftin.

Medî zimanekî kevnar ê îranî ye û bi jêrmalbata îranî ya bakur-rojavayî tê kategorîzekirin, ku tê de gelek zimanên din ên wekî azeriya kevin, gilakî, mazenderanî, kurdî û belûçî.

Pir nivîsên zimanên kevn ê îranî yên zimanê avestayî û farisiya kevn hene. Pirtûka pîroz Avesta bi wî zimanî ye.

## Hin peyvên medî

* *paridaiza*: pardez, perizade (baxçeyê kulîlkan);
* *aspa: esp, hesp;*
* *vazraka*: berz, mezin, bi farisî *bozorg*;
* *xşayathiya*: şeyanî;
* *asên*: asên, bi farisî, *seng*;
* *mîora*: mêhr.

## Çavkanî
# Zimanê osetî

| Osetî
 |
| --- |
| Ирон
 |
| Welatên lê tê axaftin
 | Rûsya (Alanistana Bakur), Alanistan Başûr, Gurcistan, Tirkiye
 |
| Herêm
 | Alanistan
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | Nêzîkî 500.000
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojhilat
			* Zimanên îranî yên bakur-rojhilat
				+ Osetî
 |
| Awayên kevn
 |
| Sîstema nivîsê
 | Alfabeya kîrîlî
 |
| Rewşa fermî
 |
| Welatên lê zimanê fermî ye
 | Alanistan Bakur, Alanistan Başûr
 |
| Sazkerên zimên
 |  |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-1
 | os |
| ISO 639-2
 | oss |
| ISO 639-3
 | oss |

**Zimanê osetî** (Ирон ӕвзаг / *Iron æwzag*) yek ji zimanên îranîyî ku li Qefqazê, Rûsya (Alanistan Bakur) û Gurcistan (Alanistan Başûr) û li herêmên Alanistana têye axaftin. Ew rojhelat-rojavayî dibe du devikan û rojhelatî *Îronî* û roavayî jî *Dîgorî* e. Axêverên vî zimanî dorê 700 hezar kes e.

Zimanê osetî (îronî) heta qewmeka kevinê Alanên ku, ji Sarmatiyane dihatin. Zimanê alanî bi yaxnobî ve du zimanên zimanê bakur-rojavaya îranîyê ku têye axaftin. Lê ew tenê zimanê sarmatiyê ku îroj têye axaftin.

## Alfabe

Di zimanê alanî de ji sedsala 19'an vir ve alfebeya kirîlî ya ku ji 35 grafeman pêk tê, têye bikaranîn: ew 26 tîpên bêdeng, hef tîpên bideng û 2 dîftongan pêk tê.

А/а, Ӕ/ӕ, Б/б, В/в, Г/г, Гъ/гъ, Д/д, Дж/дж, Дз/дз, Е/е, Ё/ё, Ж/ж, З/з, И/и, Й/й, К/к, Къ/къ, Л/л, М/м, Н/н, О/о, П/п, Пъ/пъ, Р/р, С/с, Т/т, Тъ/тъ, У/у, Ф/ф, Х/х, Хъ/хъ, Ц/ц, Цъ/цъ, Ч/ч, Чъ/чъ, Ш/ш, Щ/щ, Ъ/ъ, Ы/ы, Ь/ь, Э/э, Ю/ю, Я/я.

Navbera salên 1923 û 1937'a alfebeya latînî ya ji van tîpan pêk dihat jî hatibû bikaranîn:
A/a, Æ/æ, B/b, C/c, Č/č, D/d, E/e, F/f, G/g, H/h, I/i, J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, O/o, P/p, Q/q, R/r, S/s, Š/š, T/t, U/u,
V/v, X/x, Y/y, Z/z, Ž/ž

## Girêdanên derve

* (rûsî) ironau.ru
# Zimanê xwarizmî

corasmio; bahasa Khawarazmi; Choresmisch; زبان خوارزمی; 花剌子模语; Khoresmisk; Harezmce; ホラズム語; Xwarezmki; khwarezmiska; tchorasmeg; хорезмійська мова; харезмча; Забони хоразмӣ; ភាសាខាវ៉ារ៉ាសម; Asụsụ Khwarezmian; 화레즘어; Хорезм тілі; ĥorezma lingvo; chórezmština; Zimanê xwarizmî; lingua corasmia; খোয়রেজমীয় ভাষা; chorasmien; хорезмийский язык; بهاس خوارزمي; Xarəzmi; Khwarezmian; ਖ਼ਾਰਜ਼ਮੀ; coràsmic; خوارزمی; língua corásmia; Tiếng Khwarezm; ภาษาฆวารัซม์; horezmiešu valoda; Pagsasao a Khwarezm; харезмијски језик; horezmščina; Хорезмиски јазик; horezmi; corasmia; Bahasa Khwarezmia; język chorezmijski; خوارزمی; خارزمیج زوون; ח'ווארזמית; خوارزمي ژبه; ಖ್ವಾರೆಜ್ಮಿಯಾನ್; زمانی خوارزمی; Khwarezmian; الخوارزمية; Χουαρεζμιανή γλώσσα; Xorazmiy tili; lengua extinta irania oriental estrechamente relacionada con el sogdiano; ইরানীয় ভাষা পরিবারের অন্তর্গত বিলুপ্ত ভাষা; langue; северо-восточный иранский язык; indogermanische Sprache; iaith; yezh; ziman; konuşuru kalmamış bir Doğu İran dili; سلطنت خوارزم میں بولے جانے والی ایک زبان جو اب معدوم ہوچکی ہے۔; لغة إيرانية منقرضة وثيقة الصلة بالصغدية; utdött nordöstiranskt språk; bagian dari rumpun bahasa Indo-Eropa; taal; שפה מזרח איראנית עתיקה, נכחדת; lingua; юкка чыккан көнчыгыш ирани теле; lingua iranica orientale; ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಪೂರ್ವ ಇರಾನಿನ ಭಾಷೆ ಸೋಗ್ಡಿಯನ್‌ಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ; kuollut iranilainen kieli; extinct East Iranian language closely related to Sogdian; formortinta orient-Irana lingvo; mrtvý jazyk; izumrl vzhodnoiranski jezik, tesno soroden sogdijščini; xco; زبان خوارزمی; ภาษาโคแรสเมีย; ภาษาเคอแรสเมีย; horezmski jezik; フワーラズミ語; Corasmiano; хорезмский язык; choresmische Sprache; ಖ್ವಾರೆಜ್ಮಿಯಾನ್ ಭಾಷೆ; Horesmin kieli; Hvarezmin kieli; horezmin kieli; Chorasmian; Chvarezmian; اللغة الخوارزمية; Kwarezmeg; Choresmisk

**Zimanê xwarizmî**veşêre| ziman |
| Mînakek ji bo | * ancient language
 |
| Cih | * Xwarezm
* Ûzbêkistan
* Çîn
* Komara Sovyet a Sosyalîst a Azerbaycanê
* Khanate of Kokand
* Turkmen Soviet Socialist Republic
* Afrighids
* Ma'munids
* Ghaznavid Empire
 |
| Cuda ji | * Khwarazm dialect
 |
|  |

**Zimanê xwarizmî** (peşto: خوارزمي ژبه, xwarizmî: زڨاک‌ ای خوارزم, zβ'k 'y xw'rzm) zimanekî Îranî yê Rojhilatî ye.
# Zimanê pehlewî yê eşkanî

| Zimanê pehlewanî Partî
 |
| --- |
| Pahlawānīg
 |
| Welatên lê tê axaftin
 |  |
| Axiverên zimanê zikmakî
 |  |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Zimanê pehlewanî Partî
 |
| Awayên kevn
 |
| Sîstema nivîsê
 | Partiya neqşî, elfabeya maniyî
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | xpr |

**Zimanê pehlewî yê eşkanî** - an jî **zimanê pehlewanî** an **zimanê partî** - zimanê gel, keyetî û xanedana eşkaniyan bû. Di dema 250ê berî zayînê heta sala 224 de li kêleka aramî wek zimanê fermî yê keyekseriya eşkaniyan hat bikaranîn û di dema Sasaniyan de dijîya û tê zimanê Sasanî şûna wê girt.

## Ziman û peywendî bi kurdiyê re

Ji zimannasên ewropayî yên navdar weke Jost Gippert yan jî Gernot Windfuhr hat nivîsîn ku **zimanê pehlewanî** pêşrewê hemû zimanên îraniyên bakûr rojavayî ye wek gilekî, talişî, semnanî, mazenderanî û bi taybetî jî ji zimanên kurdî. Tê gotin ku piştî cihgirtina Pehlewaniyan (Eşkaniyan) li şûna Medan li navenda Medan a Ekbatana (Hemedana îro) ew ziman bandora xwe daye zimanên îraniyên bakûr rojavayî yên ku li nav wan de zimanên kurdî jî hene. Îro bi taybetî zimanê Kirmanckî/Zazakî li zimanê Pehlewaniya emperyala Eşkaniyan nêzîk e û pir wekheviyan nîşan dide.
Zimannas û zanyarê Mehrdad Izady îdîa dike ku pê re, zimanê pehlewanî û xwe navê **Pehlewan**, **Pehle**, **Pahla** û hwd. li Kurdistanê hîna dijîn. Jê nimûneyek navê zimanê Feyliyan e ku bi eslê xwe û berê Îslamê wek **Pehlî** hat nasîn. Ji ber ku di alefbayê erebiyê de tîpê *p* tine ye, ji vê demê ve bo vî zimanê kurdî, *Feylî* hat gotin. Her wiha tê zanîn ku li Kurdistana Rojhilatê devereke bi navê Pahla heye ku tê de hîna Kurdên feylî û lekî dijîn.

## Berhevdana zimanê pehlewanî bi zimanên kurdî re

| Zimanên Kurdî | zimanê pehlewî yê eşkanî
 |
| --- | --- |
| K. bakûrî | K. nawendî | K. başûrî | Lekî | Hewramî | Kirmanckî
 |
| ez | min | min | min | min | ez | ez
 |
| ba | ba | wa | va | wa | va | wat
 |
| baran | baran | waran, warşit | waran, veşt | waran, weşt | varan | waran
 |
| bêj- | wêj- | wîş- | - | waç- | vac-, vaj- | waj-
 |
| zava | zawa | zawa | zuma | zema | zama | zamat
 |
| roj | roj | rûj | rûj | ro | roce, roje | roj
 |
| jin | jin | jin | jen | jenî | cenî | jen
 |
| xwarin | xwardin | xwardin | hwardin | wardey | werdene | wxarden
 |
| masî | masî | masî | - | masaw | mase | masyag
 |
| nivêj, nimêj | nwêj | nwîj | - | nima | nimaj | nimaj
 |

## Çavkanî
# Zimanê muncî

| Zimanê muncî |
| --- |
| * Zimanê xwezayî
* zimanê nûjen
 |
| Dewlet | Efxanistan  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Muncî** (منجاني ألڤزأن, Munconi alawzan), zimanekî îranî yê rojhilatî ye.
# Zimanê Yeẍnabî

| Zimanê Yeẍnabî
йағнобӣ зӣвок  |
| --- |
| * Zimanê xwezayî
* zimanê nûjen
 |
| Dewlet | Tacîkistan  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Yeẍnabî** (Яғнобӣ зивок, Yaghnobī zivok), zimanekî îranî yê rojhilatî ye.
# Zimanê sariqolî

| Zimanê sariqolî |
| --- |
| * Zimanê xwezayî
* zimanê nûjen
 |
| Dewlet | Çîn, Pakistan  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**sariqolî** (tujik ziv, تۇجىك زىڤ), zimanekî îranî yê rojhilatî ye.
# Zimanê şuxnanî

| Zimanê şuxnanî
xuɣ̌nůni ziv / хуг̌ну̊ни зив  |
| --- |
| * Zimanê xwezayî
* zimanê nûjen
 |
| Dewlet | Efxanistan, Tacîkistan  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Şuxnanî**, anku **şuẍnanî** (xuɣnůni ziv, хуг̌ну̊ни зив, خُږنۈنے زِڤ), zimanekî îranî yê rojhilatî ye.
# Zimanê wexî

| Zimanê wexî
ښیکوار زیک  |
| --- |
| * Zimanê xwezayî
* zimanê nûjen
 |
| Dewlet | Tacîkistan, Efxanistan, Pakistan, Çîn  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**wexî** (X̌ikwor zik, х̆икв̆ор зик, ښیکوار زیک), zimanekî îranî yê rojhilatî ye.
# Zimanê belûçî

| Belûçî
 |
| --- |
| بلوچی baločî Balóćí
 |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Pakistan  Îran  Efxanistan  Oman  Tirkmenistan
 |
| Herêm
 | Belûçistan
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | 7 milyon
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Belûçî
 |
| Awayên kevn
 |
| Sîstema nivîsê
 | Tîpên latînî, erebî
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-2
 | bal |
| ISO 639-3
 | bal – Macrolanguage individual codes: bgp – Belûçiya rojhilat bgn – Belûçiya rojava bcc – Balochiya başûr
 |

**Zimanê belûçî** an jî **zimanê beloçî**, zimanek ji şaxa zimanên îranî yê bakurê rojavayê yê malbata hind û ewropî ye. Piraniya gelê Belûçistanê bi vî zimanî diaxivin û zimanê dayîkê yê piraniya belûçan ev ziman e.

## Zimanê belûçî

Zimanê belûçiyan li gorî çend zanistan zaravayekî zimanê kurdî ye û her wekî din bi genetîkî jî û bi dîroka kevnar jî ev derdikeve holê. Kurdî zimanekî ji 6 zaravayan pêk tê ye lê li gorî henek zanyaran dibe ku kêmtir an jî zêdetir be û ev her şeş zarava bi peyvên xwe û rêzimanên xwe jî dişibine hev. Belûçî jî zaravayekî zimanê kurdî ye û wekî kurmancî û soranî di nava pahlewanî de cî digire. Peyvên belûçî piranî wekî peyvên kurmancî û soranî ne lê gelek peyvên belûçî yên wekî zaza-goranî jî hene û ji zaravayên pehlewanî, yê herî zêde nêzî zaza-goranî belûçî ye.

Zavê navê tiştên ku ev sedsalan in hene hê jî di her şeş zaravayan de wekî hev in. Heke em li hejmarên belûçî binêrin, em ê bibînin ku hejmarên belûçî giş wekî hejmarên kurmancî ne û navên tiştan di xwezayê de jî hêj wekî hev in. Lê tiştên ku di sedsalên dawî de hatine dîtin dibe ku navên cuda li wan kiribin.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

*
# Başkerdî

**Başkerdî** yan jî **başkurdî**, zimanekî hind û ewropî ye, ji malbata zimanên îranî yên bakurê rojava ye. Cîhê başkerdan li başûrê rojhilata Îranê de, li Kerman, Sîstan û Belûçistanê. Li gorî zimannas zimanê başkurdî zimanekî belûçî ye, lê li gorî hin zimannasên din jî başkurdî zimanekî lorî ye.

## Hin minak ji zimanê başkerdî

* Bodo kār-om hä (De were, karê min heye!)
* Çay äxwardenəm (Ez çay vedixwim)
* Şoma çay naxwarî? (Hûn çay venaxwin?)
* Köwtäm pā­-m därd-i ke (Ez ketim, piyê min diêşe)
* Mā čīz-i nä m-kerden (Min tu tişt nekir)
* Mä dǖš kār-om ke (Min duhî kar kir)
* Mon-et dīst-om (bakurê başkurdî) , men-et dīt-īn (başurê başkurdî) (Min tu dîtî).
* Bar (birin)
* Bast (bestîn)
* Go (gotin)
* Ger (girtin/dagir kirin)
* Gergaw (girîn); bêgeryew! (bigirî!)
* Şkan (şkandin/qir kirin)
* Ûst (rawastîn)
* Xow (xewtin/raketin)
* Xwar (xwarin û vexwarin).

## Çavkanî
# Zimanê gîlekî

| Gîlekî
 |
| --- |
| گیلکی Giləki
 |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Îran
 |
| Herêm
 | Gîlan
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | 2-4 milyon
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Zimanên deryaya Qezwînê
					- Gîlekî
 |
| Awayên kevn
 |
| Sîstema nivîsê
 | Tîpên erebî
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | glk |

**Zimanê gîlekî** (bi farisî: گیلکی، گیلی‎, lat. *gîlanî*, *gîlî*) zimanek e, yê ku li herêma Gîlanî ya Îranê tê axaftin. Ew yek ji şaxên Hind û Ewropî û dikeve beşa zimanên îranî yên bakurê rojava.

Mirov dikare gîlekî bi sê paran bike: gîlekiya rojava, Gîlekiya rojhilat û galeşî (li çiyayên Gîlanê tê axaftin). Di navbera gîlekî û mazenderanî de, zimanekî dinî ji îraniya bakurê rojava ye, gorî wuşeyên xwe pir hevşibî he ye. Gorî hin çavkaniyan hejmara gîlekîaxêvan di 1993'an de dorî 3 milyon kes bû.

Gîlekî bi zimanê zazakî ve jî, ji hin hêlan de pir li hev tên. Bi zimanê farisî ve jî, ji hêla rêzimanî jî gelek cidatî peyda bûne. Di zimanê gîlekî de hembera farisî (û gelemperî hembera kurdî) rengdar û tûnîkerli ber tûnîbûyîn xwe tên.

* Nola ku di gîlekiya rojava de *mêhin zakan* (*zarokê mêhîn*) (farisî, *beçayî mêhîn*); gîlekiyê rojhilat de *xirsî kutî* (çêla hirç) (farisî, *beçî xers*).

* Mînakî bo rêngdaran: gilekiya roava *pîlla-yî zakan* (zarokê mezin), *sûrx gul* (gola sor); gîlekiya rojava: *sard aw* (ava sar) (farisî, *abî sard* ), *kul çaqû* (kêra tûj) (farisî, *çaqû-yî tîz*).

## Berhevdana gîlekî û kurdî

| Gîlekî | Kurmancî | Kirmanckî/Zazakî
 |
| --- | --- | --- |
| zay/zak | zarok | doman, qîj |  |
| ĵor | jor | cor
 |
| kîĵa/kilka | keç, kîj | kêna,çêna
 |
| daar | dar | dar
 |
| bûşû | biçe (here), biço | so, şo
 |
| purd | pir, pird | pird
 |
| zama | zava, zama | zama
 |
| çê gûdin | çêkirin | pêrotene, viraştene
 |
| xûr | ewr, hewr
 |
| kîlîk (gîlekiya kevnar) | kûleke
 |
| rîka | role (xortê/a biçûk) | xortî, gencî
 |
| jeqele | çikole
 |
| rûja (stêrk) | roj | roz/roc, tîj
 |
| dîm | demûçew, devûçev, dirûv | rêçe
 |

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Zimanê GÎlekî ji Îranîca de Girêdana arşîvê 2007-12-14 li ser Wayback Machine
* A weblog on Gilaki language Girêdana arşîvê 2008-05-30 li ser Wayback Machine
* Helbest û Helbestvanên Gîlekî Girêdana arşîvê 2011-06-04 li ser Wayback Machine
* Ferhenga serhêl Gîlakî-Farisî Girêdana arşîvê 2006-10-19 li ser Wayback Machine
# Zimanê mazenderanî

| Mazenderanî
 |
| --- |
| Mazänderuni مازرونی Tabäri تبری
 |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Îran
 |
| Herêm
 | Mazenderan
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | Nêzîkî 3-4,5 milyon
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Zimanên deryaya Qezwînê
					- Mazenderanî
 |
| Awayên kevn
 |
| Sîstema nivîsê
 | Tîpên erebî
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | mzn |
|
Cihê mazenderanî li Îranê

 |

**Mazendaranî** an jî **tebarî** zimanek e ku li herêma Mazenderan a Îranê diaxivin. Ew yek ji şaxên Hind û ewropî û dikeve zimanên îranî yên bakurê rojavayê.

Çavkaniyên mazendaranî yên nivîsî heta sedsala 10'an diherêye. Îroj ew bi alfabeya farisî ya erebî tê nivisîn.

Mazenderanî bi zimanê gîlekî ve nêzî hev in. Bi bêjeyan navbera wan de hevşibiyeke mezin heye. Zimanê mazenderanî di bin bandora zimanên din ên wek tirkî û erebî de nemaye.

Hejmara mazenderanîaxivan nezî 3 milyon e. Mirov dikare wî wek Qedîkûlahî û Pelanî para du zaravayan bike.

## Hilsengandina mazenderanî ligel kurdî

| Mazenderanî
 | Kirmanciya Başûr (soranî, kelhûrî, gerrusî) | Kirmanciya Bakûr  (kurmancî) | Kirmanckî
 | Hewramî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| sirê | mal, xanû, hoz | mal, xanî | keye | yane
 |
| varêş | werişt, waran | baran | varan | waran
 |
| gettimar | dapîr, nenik | dapîr | dapîr | dêde gewre
 |
| çêş | çaw, çew | çav, çev | çem, çim | çem
 |
| vek | (qor)waq | beq | beq | weq
 |
| beutên | witin | gotin, bêtin\* | vaten | watey
 |
| hakordên | kirdin | kirin | kerden | kerdey
 |
| xirnên, xiynên | xwardin | xwarin | werden | wardey
 |
| rîka | kurr, law | kurr, xort, law | xort, laj | kurr
 |
| get | gewre, ket | girs, mezin | girs, pîl | gewre
 |
| Wa | wa, ba | ba | va | Va, Wa
 |
| gi- | wêj-, wîş- | bêj- | va(j)- | waç-
 |
| xir-, xiy- | xwe- | xwe- | we- | wer-
 |
| afto | xwer, roj | roj | roj | rocyar
 |
| xêr | hewr | ewr | hewr | ewr, hewr
 |
| nêmaz | niwêj, nimêj | nimêj | nimaj | nima
 |
| vaş | gîya | gîya | vaş | gîya
 |
| cûn | gîyan | giyan, gihan | gan | gîyan
 |
| xên | xwên | xwîn | gûnî | wûnî
 |
| seg | seg, sipe | se, kuçik | kutik | tute
 |
| bîrînc | birinc, berze\* | birinc | riz | birinc
 |
| tê num | nawî/namî to | navê te | namê to | namo to
 |

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Websîteya fermiya bo standardî kirina Mazenderanî Girêdana arşîvê 2007-10-08 li ser Wayback Machine
# Zimanê sengserî

”Sengserî” bi tîpên farisî
**Zimanê sengserî** zimanekî îranî ye ku bi piranî di parêzgehên Simnan û Tehran, bi taybetî li bajarokê Mehdîşehr û li çend gundên derdorê tê axavtin. Nêzîkî 50.000 axaftvanên zimanê sengserî hene.

## Rêziman

Sengserî, mîna simnanî, zazakî û tatî, xwedî sîstemeke du-zayendî, rewş û ergatîv e. Ew di cînavkan de du hejmaran, yekjimar û pirjimar, ji hev vediqetîne û du rewş, rasterast (navkirî) û tewandî nîşan dide û di navbera nêr û mê de di kesê sêyem ê yekjimar de hem ji bo rewşa rasterast û hem jî ji bo rewşa tewandî ji hev vediqetîne.

| *Kurmancî* | Sengserî
 | Simnanî
 | Zaza
 |
| --- | --- | --- | --- |
| *ez* | a
 | a
 | ez
 |
| *tu* | tö
 | tö
 | tı
 |
| *ew* | nö
 | u
 | o
 |
| *wê* | nā
 | una
 | a
 |
| *em* | ham
 | hamā
 | mā
 |
| *hûn* | xā
 | šemā
 | šımā
 |
| *wan* | anun
 | uni
 | ê/inā
 |

## Çavkanî
# Zimanê sîwendî

| Zimanê sîwendî |
| --- |
| * Ziman
* zimanê nûjen
* zaravaya farisî
 |
| Dewlet | Îran  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Sîwendî** zimanekî îranî ye. Di sala 2000î de li bajarê Sîwenda herêma Farsê (Îran) li dor 7030 kesan pê diaxivin. Sîwendî bi hewramî û zazakî pirr nêzîk e.

## Bernavan

| Sîwendî | Hewramî | Kirmanckî | Soranî | Kurmancî | Kelhûrî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| mi | min | ez, mi | min | ez, min | min, mê
 |
| ti | to | ti, to | to, eto | tu, te | tû, ti
 |
| û | ad | o, a | ew | ew, wî/wê | ew
 |
| hema | ême | ma | ême | em, me | îme
 |
| şime | şima, şime | şima, sima | êwe, engo | hûn, we | îwe, yûwe
 |
| ûşan | ewşan, adê | ey | ewan | ew, wan | ewan
 |

## Rêziman

| Sîwendî | Hewramî | Kirmanckî | Soranî | Kurmancî | Kelhûrî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| vaten | watey | vaten | witin | gotin | wetin
 |
| mi maşî | min maçû | ez vanan | min delim/eyjim | ez dibêjim | min wîşim/dîşim
 |
| ti başî | to baçî | ti vajî | to bilî/bêjît | tu bêjî | tû bîşî
 |
| û magaş bizanê | ad mazo bizano | o wazeno bizano | ew dexwazê bizanê | ew dixwaze bizane | ew tûway bizanî
 |
| mifardima | mûwardima | ma werdênê | dexwardiman/exwardiman | me dixwar | dixwardiman
 |
| şime mişîkê | şima/şime milû | şima/şime şenê | êwe/engo deçin/eçin | hûn/hingo diçin | îwe/yûwe çin/diçin
 |
| ketaşa | keftişa | ey kewt | kewtin | wan ket | keftin
 |

## Çendîn wuşe (bêje) û nimûne

| Sîwendî | Hewramî | Kirmanckî | Soranî | Kurmancî | Kelhûrî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| fişk | wişk | huşk/wişk | wişk | huşk | huşk
 |
| hema mişîmê | ême (mi)lûyim | ma şenîmê | ême deçîn | em diçin | îme (di)çîm
 |
| oyîr, ard | ayir, atir | adir | agir, awir, art | agir | ayir
 |
| vang | deng, hena | veng | deng | deng | deng, hena
 |
| êsara | hestare | estare | estêre, hesare | stêr | hesare
 |
| her | her | her | ker | ker | ker
 |
| gî | gû | gî | gû, gût | gû | gû, gîyû
 |
| gan | giyan | gan | gîyan | giyan, gihan | gîyan
 |
| gis | engus | gişt | engust | tilî | engus
 |
| yo | yew | cew | cew | ceh | co
 |
| ûsûr | esp | estor | esp | hesp | esp
 |

## Çavkanî

## Girêdanên derve

*  Li ser zimanê sîwendî di Ethnologueyê de.
# Şêwezarên Îrana Navîn

| Şêwezarên Îrana Navîn
 |
| --- |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Îran  Hindistan  Efxanistan
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | 750.000 li Îranê û Hindîstanê
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Şêwezarên Îrana Navîn
 |
| Awayên kevn
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | –
 |

**Şêwezarên Îrana Navîn** ji komeke zaravayên îranî re tê gotin. Ev zaravayên ku xwedî gelekî paralelên rêzimanî û ferhengokî bi zimanê kurdî re ne, ji aliye bajariyên bajarokan li navenda bakûrê (Kurdistan: Hamedan, Lûristan) û navenda başûrê Îranê têne axavtin. Zêdetiya axivên van zaravayan zerdeştî ne û ji ber şerên îslamî reviyane Hindîstanê û îro li wir dijîn. Mumkun e ku ev zaravayan jêmayiyên zimanê medî bin.

## Cûre andina navxweyî

### Zaravayên Tafreşî

* Aştiyanî
* Amorayî
* Kahakî
* Vafsî
* Cihûya Hamedanî
* Cihûya Wirwirdî
* Cihûya Nehewendî

### Bakûrê Rojhilatê

* Xûnsarî an Xwansarî û Cihûya Xûnsarî
* Mahelletî
* Vanişanî
* Cihûya Golpeyganî

### Bakûrê Rojhilatê

* Aranî
* Bîdgolî
* Delicanî
* Naşalcî
* Abuzeydebadî
* Qohrudî
* Badrudî
* Kamuyî
* Cowşaqanî
* Meymayî
* Abyanayî
* Sohî (Soyî)
* Badî
* Natanzî
	+ Farizandî
	+ Yarandî
* Kaşayî
* Tarî
* Tarqî
* Cihûya Kaşanî

### Başûrê Rojavayê

* Gazî
* Sedehî
* Ardestanî
* Nohuxî
* Saczî
* Carquyayî
* Rûdeştî
* Kafrudî
* Kafrunî
* Cihûya Îsfihanê

### Başûrê Rojhilatê

* Dariya Zerdeştiyan (Behdînî)
	+ Parsî (li Hindistanê)
	+ Yezdî
	+ Kermanî
	+ Cihûya Yezdî
	+ Cihûya Kermanî
* Nayinî
* Anarakî
* Zefrayî
* Varzeneyî
* Tudeşkî
* Keycanî
* Abçûyayî

### Deşta Kevir

* Xûrî
* Farvî
* Farukî
* Mehrcanî

### Sîwendî

* Sîwendî

## Çavkanî

* Ethnologue
# Zimanê talişî

| Talişî
 |
| --- |
| Tolışə zıvon / толышә зывон / تؤلشه زوؤن |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Azerbaycan  Îran
 |
| Herêm
 | Talişistan
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | Navbera 1.500.000 û 2.000.000 in
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Talişî
 |
| Awayên kevn
 |
| Sîstema nivîsê
 | Tîpên erebî li Îranê Tîpên latînî li Azerbaycanê Tîpên kîrîlî li Rûsyayê
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-2
 | ira |
| ISO 639-3
 | tly |
|
Firehbûna zimanê talişî

 |

**Zimanê talişî**, zimanekî şaxa zimanên îranî yên bakûr rojavayê malbata zimanên hind û ewropî ye. Piraniya gelê li Talişistanê bi vî zimanî diaxivin û zimanê dayîkê yê piraniya talişan ev ziman e.

Sê zaravayên talişî hene, talişiya bakûr (Azerbaycan, Îran), talişiya navîn (Îran) û ya başûr (Îran).

Zimanê talişî nezî zimanê kurdî ye, bi taybetî nezî zazakî ye û hinek zanistvan hene dibêjin ew jî yek ji zaravayên kurdî ye.

## Alfabeyên talişî

Ya latînî

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a
 | B в
 | Ç ç
 | D d
 | E e
 | Ә ә
 | F f
 | G g
 |
| Ƣ ƣ
 | H h
 | I i
 | J j
 | K k
 | L l
 | M m
 | N n
 |
| O o
 | P p
 | Q q
 | R r
 | S s
 | Ş ş
 | T t
 | U u
 |
| V v
 | X x
 | Y y
 | Z z
 | Ƶ ƶ
 | Ь ь
 |

Ya rûsî

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a
 | Б б
 | В в
 | Г г
 | Ғ ғ
 | Д д
 | Е е
 | Ә ә
 |
| Ж ж
 | З з
 | И и
 | Ы ы
 | J j
 | К к
 | Л л
 | М м
 |
| Н н
 | О о
 | п п
 | Р р
 | С с
 | Т т
 | Y y
 | Ф ф
 |
| Х х
 | Һ һ
 | Ч ч
 | Ҹ ҹ
 | Ш ш
 |

## Hilsengandina talişî ligel kurdî

| Kurdî Kurmancî | Kurdî Zazakî | Bakur (Lavandavili / Lankaroni) | Navîn (Taleshdulaei) | Başûr (Khushabari / Shandermani) | Tatî (Kelori / Geluzani)
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| gir, bilind, ezin | berz | yul | yal | yal | pille
 |
| kur, law | layik,lajek | zoa, zûa | zoa, zûe | zû'a, zoa | za
 |
| bûk | veyve | vayu | vayû | gêşa, veyb | vayû, vêi
 |
| pisîk, pisîng | pisîng | kete, pişîk, piş | peçû | peçû, peşû, pişî | peşû
 |
| giryan, girî | bermaye | bamê | beramestê | beramê | beramesan
 |
| keç, keçik , dot | kêna,çêna | kina, kela | kilu, kela | kina, kella | kille, kilik
 |
| roj | roz/roc/roj | ruj, rûc | rûz | rûz, roz | rûz
 |
| xwarin | werde | hardê | hardê | hardê | hardan
 |

## Girêdanên derve