# Zimanên hind û ewropî

Belavbûna zimanên hind û ewropî
Zimanên hind û ewropî
**Zimanên hind û ewropî** malbateke zimanî ye ku xwemaliyên pirraniya ewropî, deşta Îranê, erdnîgariya Kurdistanê û parzemîna bakurê Hindistanê pê diaxivin. Hinek zimanên ewropî yên vê malbatê, inglîzî, fransî, portûgalî, rûsî, holendî û spanî ku di serdema nûjen de bi kolonyalîzmê ve berfireh bûne û niha li çend parzemînan têne axaftin. Malbata zimanên hevlêzim ên ji Ewropa heta Hindistanê, bi 2.5 milyar axaftinêran a herî mezin li cihanê ye. Lêzimiya zimanên hind û ewropî bi qadên (flexion), (numerus), zayend (genus) û deng hatiye isbatkirin ku kurdî jî endamê wê ye. Malbata Hind û Ewropî li ser çend şax, yan jî bi bin-malbatan hatiye dabeşkirin ku ji wan heşt kom hene ku zimanên wan di roja îro de jî zindî ne. Di nav zimanên zindî albanî, ermenî, balto-slavî, keltî, almanî, helenî, hind û îranî û îtalî ye. Neh beşên din ên vî zimanmalbatê niha hatine jibîr kirin.

Hemî zimanên hind ewropî ji zimanekî pêşdîrokî yê yekane hatinr ku ji aliyê zimannasî ve wekê proto-hind-ewropî ji nû ve hatiye sazkirin ku di serdema neolîtîk an serdema bronzê ya destpêkê de (nêzîkî 3300 – nêzîkî 1200 b.z.) hatiye axavtin. Cihê erdnîgarî yê ku lê dihat axaftin, welatê proto-hind-ewropî, mijara gelek hîpotezan e ku lihevkirina akademîk piştgirî dide hîpotezên Kurgan ku dibêje welat deşta pontîk û xezarê ye ku niha li Ûkrayna û başûrê Rûsyayê ye û bi çanda Yamnaya û çandên din ên arkeolojîk ên têkildar di hezarsala 4an û destpêka hezarsala 3an a berî zayînê de ve girêdayî ye. Heta dema ku tomarên nivîskî yên pêşîn derketin holê, zimanê hind û ewropî jixwe veguherîbû gelek zimanan ku li piraniya Ewropa, başûrê Asyayê û beşek ji rojavayê Asyayê dihatin axavtin. Delîlên nivîskî yên zimanê hind û ewropî di Serdema Bronzê de bi awayê yewnaniya mîkenî û zimanên Anatoliyê yên hîtîtî û luwîyî derketine holê. Tomarên herî kevin peyv û navên hîtîtî yên îzole ne ku di nivîsên ku bi zimanê akadî de (zimanekî semîtîkî) belav bûne û di nivîsên koloniya asûrî ya Kültepe li rojhilatê Anatolyayê de hatine dîtin ku dîroka wan vedigere sedsala 20ê berî zayînê. Her çend ti tomarên nivîskî yên kevintir ên nifûsa resen a proto-hind-ewropî nemabin jî, hinek aliyên çand û dînê wan dikarin ji delîlên paşê di çandên hevpar de ji nû ve werin çêkirin. Malbata zimanên hind û ewropî ji bo qada zimannasiya dîrokî girîng e ji ber ku piştî zimanên misirî û semîtîk ku girêdayî malbata zimanên afroasyayî ne, xwediyê duyem dîroka herî dirêj a tomarkirî ya malbateke naskirî ye. Analîza têkiliyên malbatî yên di navbera zimanên hind û ewropî de û ji nû ve avakirina çavkaniya wan a hevpar, di pêşveçûna metodolojiya zimannasiya dîrokî wekê dîsîplînek akademîk di sedsala 19an de girîng bû.

Her çiqas çend hîpotezên nakokbar têkiliyên bi vê awayê pêşniyar bikin jî, li gorî lihevkirina akademîk a heyî di warê zimannasiyê de, malbata zimanên hind û ewropî bi malbatên zimanên din re ti têkiliyên genetîkî nabîne.

## Têgiha "hind û germanî"

Zimannasên sedsala mezin ev têgih bikar dianîn, ji ber ku zimanên di vê malbata zimanan de ji hev dûrtirîn zimanê hindî yê kevn, sanskrît û germanî bûn. Zimanên keltî ewdem ne dihatin jimartin, ji ber ku rêzimanên wan xwedî hin taybetiyên cihê bûn û toxarî a bêhtir li Rojhilatê bû di sala 1890 hat dîtin.

Di warê zanistiya zimanên hind û ewropî de zimannasên alman pêşiya giştan in. Ew navê "hind û germanî" bikartînin.

## Dabeşa hind û ewropî

### Reh û peresendî

Zimanên hind û ewropî di wateya zimanzanî de lêzimê hev in.

Di dawiya sedsala 18an de rojhilatnasê îngilîz William Jones wekheviyên di navbera sanskrît a zimanê Hindistanê kevn û latinî û yewnanî de dît û têgihîşt ku rehên wan yek in. Pişt re ev lêzimî di navbera farisî û keltî de jî texmîn kir.

Franz Bopp ê alman bi berhema xwe ya li ser yekrehiya sanskrît, yewnanî, latinî, farisî û almanî bingeha zanistiya hind û ewropî li Almanya danî.

Zimanê hind û ewropî yê rehane bi awayê zimanzanî hat veafirrandin. Lê ti kes nikare bibêje ku ev zimanê kalên hind û ewropiyan bû.

Welatê gelê kal û bavên hind û ewropiyan li ku der e, ew jî baş nayê zanîn. Ewropî dibêjin ew bakûra Derya Reş e. Lê dîroknasên arî, bi taybetî kurd, dibêjin ew çiyayên Zagros, ango Kurdistan e.

### Zimanên hind û ewropî

* Ermenî: ermeniya klasîk (mirî ye), ermenî
* Zimanê toxarî: toxariya A (mirî ye), toxariya B (mirî ye)

### Zimanên îranî

##### Zimanên îranî yên rojhilatî

* + - beşa skîtiya rojava
			* Skîtî (mirî ye)
			* Osetî an îronî
		- beşa xwarezmî
			* Avestayî
			* Xwarezmî
		- beşa sogdî
			* Sogdî (mirî ye)
			* Yaxnobî
		- beşa baktrî
			* Baktrî (mirî ye)
		- beşa skîtiya rojhilat
			* Sakayî (mirî ye)
			* Paşto
				+ binşaxê pamîrî
					- binbeşa waxî
						* Waxî
					- binşaxê muncî û yidxa
						* Muncî
						* Yidxa
					- binşaxê sangleçî û îşkaşmî
						* Sangleçî
						* Îşkaşmî
					- binşaxê şuxnî û yazgulamî
						* Şuxnî
						* Yazgulamî
	+ binşaxê başûr-rojhilat
		- Paraçî
		- Ormurî

#### Zimanên îranî yên rojavayî

* + - Medî (mirî ye)
		- Partî (mirî ye)
		- beşa yên Îrana navendî
			* Yazdî
			* Nayinî
			* Natanzî
			* Soî
			* Xunsarî
			* Gazî
			* Sivendî
			* Vafsî
		- beşa Semnanî
			* Semnanî
			* Sangisarî
		- beşa xezarî
			* Gilekî
			* Mazanderanî
		- Teşa Talişî
			* Talişî
			* Harzanî
		- Beşa Zazakî û Gûranî
			* Zazakî
			* Hewramî
		- Beşa Belûçî
			* Belûçî
			* Başkardî
		- Beşa Kurdî
			* Kurmancî (kurmanciya bakur)
			* Kurdî (kurmanciya navendî)
			* Kelhûrî
			* Lekî

#### Binşaxê başûr-rojavayî

* + - Beşa Farisî
			* Farisiya kevnar (mirî ye)
			* Farisî
			* Tacikî
			* Larî
		- Beşa Tatî
			* Tatî
		- Beşa Lûrî
			* Lûristanî
			* Bextîyarî
			* Mamesenî
			* Kûgilûyî
			* Kumzarî

### Zimanê albanî

* Albanî

### Zimanê yewnanî

* Yewnanî klasîk (mirî ye), yewnanî an Yewnanî, tsakonî

### Zimanên îtalî

* + Zimanên oskî û ûmbrî: oskî (mir), ûmbrî (mir), sabellî
	+ Zimanên latînî û faliskî: latinî û falîskî
		- Zimanên romanî
			* Sardînî
			* Zimanên romanî yên ewropî an bejahiyî (kontînental)
				+ Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojhilatî
					- Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojhilat-bakurî: rûmenî, îstrorûmanî
					- Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojhilat-başûrî: meglenorûmanî, arûmanî
				+ Zimanên romanî yên bejahiyî yên rojavayî:
					- beşa îtalî û romanî: dalmatî, îtalî
					- beşa rêtoromanî: furlanî, ladîn, romanş
					- beşa galî, îberî û romanî
						* galî û romanî ya bakurî: franko provenzalî, fransî
						* galî û romanî ya başûrî: provenzalî
						* îberî û romanî ya bakurî
							+ îberî û romanî ya bakur-rojavayî: ketelanî
							+ îberî û romanî ya bakur-navendî: spanî
							+ îberî û romanî ya bakur-rojavayî: galîsiyayî, portûgalî
						* îberî û romanî ya başûrî: muserebî (mirî ye)

### Zimanên keltî

* + Zimanên keltî yên parzemînî: gaulî an gallî (mir)
	+ Zimanên keltî yên giravî an yên giravên brîtanyayî:
		- Zimanên goidelî: îrlendî (gaelî), gaeliya skotlendî, kornî (mir)
		- Zimanên brîtanî: bretonî, walesî an kimrî, kornî (mir)

### Zimanên germanî

* + Zimanên germanî yên rojhilatî: gotî, vandalî, burgûndî (hemû mirin)
	+ Zimanên germanî yên bakurî
		- Zimanên germanî yên bakur-rojhilatî: danîmarkî, swêdî
		- Zimanên germanî yên bakur-rojavayî: norwêcî, îslendî, feroeyî
	+ Zimanên germanî yên rojavayî
		- Zimanên germanî yên rojava-ewropî an bejahiyî (kontînental)
			* Zimanên germanî yên rojava-bejahiyî yên rojhilatî: almanî, yîdîş, lûksembûrgî
			* Zimanên germanî yên rojava-kontînental ên rojavayî: holendî, afrîkaans
		- Zimanên germanî yên rojavayî yên behra Bakur: frîzyayî, îngilîzî

### Zimanên baltî

* + Zimanên baltiyên rojavayî: prûsyayiya kevin (mir)
	+ Zimanên baltiyên rojhilatî: latvî an letonî, lîtvanî

### Zimanên slavî

* + Zimanên slaviyên rojhilatî
		- Zimanên slaviyên rojhilat-bakurî: rûsî, belarûsî
		- Zimanên slaviyên rojhilat-başûrî: ûkraynî
	+ Zimanên slaviyên rojavayî
		- Zimanên slaviyên rojava-bakurî: polonî, keşûbî, polabî (mir)
		- Zimanên slaviyên rojava-navendî: sorbiya jorîn, sorbiya jêrîn
		- Zimanên slaviyên rojava-başûrî: çekî, slovakî
	+ Zimanên slaviyên başûrî: slaviya kîlîseyî ya kevin
		- Zimanên slaviyên başûr-rojavayî: slovenî, serbî, kroatî (berî: serbokroatî†)
		- Zimanên slaviyên başûr-rojhilatî: makedonî, bulgarî

## Çavkanî