# Kelhûrî (Kirmaşanî)

| Kurdiya Jêrîn
 |
| --- |
| Kirmaşanî, Gûranî, Kelhûrî, Feylî, Lekî, Şêxbizinî
 |
| Welatên lê tê axaftin
 |  Îran  Îraq
 |
| Herêm
 | Kirmaşan Îlam Xaneqîn Bîcar Qurwe
 |
| Axiverên zimanê zikmakî
 | 3.000.000
 |
| Malbata zimanî
 | Zimanên hind û ewropî
* Zimanên hind û îranî
	+ Zimanên îranî
		- Zimanên îranî yên rojava
			* Zimanên îranî yên bakur-rojava
				+ Kurdî
					- Kurdiya başûr
						* Kurdiya Jêrîn
 |
| Awayên kevn
 |
| Kodên zimanî
 |
| ISO 639-3
 | sdh |

**Kurdiya jêrîn/başûrî (Kirmaşanî)** bi Kurmancî û Soranî ve yek ji serzaravayên zimanê Kurdî ye. Kurdiya Başûrî herêmên Kirmanşan, Gûran û Îlamê û li hindek herêmên Başûrê Kurdistanê wek Xaneqîn, Mendelî, Cesan tê axavtin. Binavkirina vê zaravayê wek 'Kurdiya Başûr' nebesî ye. Birastî Kurdiya Başûr dibin hemî zarava û devokên Kurdî yên ji tîpên devokên Kirmaşanî û Lekî. Ev serzarava nêzîkê hev in. Ev dûrayiya navbera xwe ya îroyî ji bandora Lûrî û Farisî ya li ser lekî re deyndar in.

## Nav

Kurdên Kirmaşanî ji zaravaya xwe re gûranî an tênê kurdî dibêjin. Gelek zimannas vê zaravayê wek 'zarava kurdiya jêrîn' an jî kurmanciya jêrîn bi navkirine.

## Tîpolojî

Zaravaye Kirmaşanî wek zaravayen Kurdî yên dinê li başûrê welat, bi tîpen Erebî tê nivîsandin. Wan salan dawîn de alfabeyeke alternatîf a Latînî ji bo Kirmaşanî li ser înternetê û di çend kovaran de tê bikaranîn.

## Devokên kirmaşanî

Zaravayên Kurdî li parêzgehên Kirmaşan û Îlamê
* Feylî: Li Îraqê ji aliyê kurdên feylî û li mintika Pahlayê, Bedreyê û li Loristane, Kurdên Şiî pê diaxavin. Ki wanan re Lurên biçûk jî tê gotin. Gerek ev devok bi devoka Lurî ya bi hemnavî re neye litevîhevxistin.
* Gûranî: Ev devok li herêma Gûran, bi girsî ji aliyê kurdên Yarsan tê axavtin.
* Xaneqînî: Li derdorê bajarê Xaneqînê tê axavtin. Li Xaneqînê ji devoka Soranî ya bajêrî re jî 'Xaneqînî' tê gotin.
* Gerrusî: Li girtûperê (derdorê) Bîcarê tê axaftin.
* Sencabî: Ev bi taybetî devoka êlên Sencabî û Babacanî ye, ev êl li herêmê Hewraman û Gûran dijîn.
* Zengeneyî, devoka êla Zengene.
* Kûranî

## Kirmaşanî li gel zaraveyên kurdî yên din

| Kirmaşanî
 | Soranî
 | Lekî
 | Kurmancî
 | Zazakî
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| men, me | min, emin | mi, min | ez, min | ez, mi/min
 |
| tû, te | to, eto | tu | tu, ti, te | ti, to
 |
| men/me kem | min/emin ekem/dekem | min/mi mekem | ez dikim | ez kena
 |
| men/me çim | min/emin eçim/deçim | min/mi meçim | ez diçim | ez şina
 |
| fera | zor, fire | fira | pir, gelek | zaf, gelek
 |
| wet, wit | wût, wit | wit, vit, got | got, bêj\*/bêt\* | vat
 |
| êrênge, êse | êste, henûke | îske, îse | nûha, nika | nika, enka
 |
| hat- | hat- | het- | hat- | ame-
 |
| hêna, deng | deng, bang | hina, deng | deng | veng
 |
| kelin, gewra | gewre, ket | kelin(-g) | gir, girs, mezin | gird, girs, pîl
 |
| wa | ba | wa, va | ba | va
 |
| waran | baran, waran, werişt | waran, varan, veşt | baran | varan, variş
 |
| gen, xêraw | gen, xirap | gen, xiraw | xirab, genî | xirab
 |

## Hindek peyvên kirmaşanî li gel danberheva peyvên kurmancî

| Kirmaşanî | Kurmancî
 |
| --- | --- |
| Jin | Jin
 |
| Piya | Mirov, peya
 |
| Bawig | Bab, bav
 |
| Dalig | Dayik, da, dê
 |
| Bira | Bira
 |
| Xweşig, xweşk | Xwûşk
 |
| Bapîr | Bapîr
 |
| Nenig, dapîr | Dapîr
 |
| Memû | Mam,Ap
 |
| Mîmig | Met
 |
| Xalû | Xal
 |
| Mîmig | Xalet,Xaltî
 |
| Zawa | Zava
 |
| Vîv(ڤیڤ) | Bûk
 |
| Memûjin | Jinmam, amojin
 |
| Xalûjin | Jinxal, xalojin
 |
| Şümîmig | Mêrê metê
 |
| Şümîmig | Mêrê xaletê
 |
| Birajin | Jinbira
 |
| Diş | Diş
 |
| Haw vîv | Hewî
 |
| Hawzawa | Hevling
 |
| Amûza | Kurmam, pismam
 |
| Amûza | Keçmam, dotmam, amoza
 |
| Xalûza | Kurxal
 |
| Mîmeza | Keçxalet
 |
| Mîmeza | Kurxalet
 |
| Mîmeza | Keçmet
 |
| Mîmeza | Kurmet
 |
| Birarza | Biraza
 |
| Xwarza | Xwarza
 |

## Çavkanî

## Girêdanên dêrve

* Kurdî-Kelhûrî (Kelhûrî) Girêdana arşîvê 2007-03-03 li ser Wayback Machine
* Kirmaşan.com Girêdana arşîvê 2011-03-16 li ser Wayback Machine
* Kelhûrî (Elmanî) Girêdana arşîvê 2020-11-10 li ser Wayback Machine