Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1917

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1913 |
1914 |
1915 |
1916 |
**1917**
| 1918
| 1919
| 1920
| 1921
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

* 21ê kanûna pêşîn—Heinrich Böll, nivîskarê alman

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Gwendolyn Brooks

| Gwendolyn Brooks |
| --- |
|  |
|  |
| Jidayikbûn | 7 hezîran 1917  Topeka  |
| Mirin | 3 kanûna pêşîn 2000  Şîkago  |
| Sedema mirinê | Şêrpence (Sedemên sirûştî) |
| Cihê goristanê | Lincoln Cemetery  |
| Hevwelatî | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Perwerde | * Englewood Technical Prep Academy
* Hyde Park Academy High School
* Kennedy–King College (–1936)
* Wendell Phillips Academy High School
 |
| Pîşe | * Helbestvan
* nivîskar
* romannivîs
* mamoste
 |
| Xebat | * Jump Bad: a New Chicago Anthology
 |
| Bandorbar | * Langston Hughes
* Richard Wright
 |
| Hevjîn | * Henry Blakely
 |
| Zarok | * Nora Brooks Blakely
 |
| Dê û bav | * Keziah C. Brooks  (dê)
 |
| Xelat | * Guggenheim Fellowship (1946)
* الميدالية الوطنية للفنون
* National Women's Hall of Fame (1988)
* Pulitzer Prize for Poetry (1950)
* Library of Congress Living Legend
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Elizabeth Gwendolyn Brooks** (jdb. 7ê hezîrana 1917an - m. 3ê kanûna pêşîn a 2000an), nivîskar û helbestvana amerîkî ye.

## Çavkanî
# 1952

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1948 |
1949 |
1950 |
1951 |
**1952**
| 1953
| 1954
| 1955
| 1956
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* Leyla Qasim li bajarê Xaneqîn jidayîk bû.

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Xelata Nobelê ya Wêjeyê

| Xelata Nobelê ya Wêjeyê |
| --- |
| * Xelata wêjeyî
 |
| Civîna çapemeniyê ya Akademiya Swêdê ya 2008an dema peyvdarê Akademiyê Xelata Nobelê ya Wêjeyê dide zanîn. |
| Dewlet | Swêd  |
| Dema avabûnê | * 1901
 |
| Malper | www.nobelprize.org/prizes/literature/  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Xelata Nobelê ya Wêjeyê** anku **Xelata Nobelê ya Edebiyatê** yek ji mezintirîn xelata wêjeyê ye ku ji sala 1901ê û vir ve tê belavkirin. Xelat di bin sîwana Akademiya Swêdê de, ji aliyê komîteyeke wêjenas ve tê destnîşankirin. Xelatgirê wêjeyê, digel xelatgirên Nobelê yên din, di roja wefata Alfred Nobel de, di 10ê meha dozdehan de xelata xwe bi merasimeke mezin ji destê keyê Swêdê digirin. Şeva xelatê bi şahiyeke xweş bi dawî dibe.

## Mijarên têkildar

* Xelatgirên Nobela Wêjeyê
# 1959

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1955 |
1956 |
1957 |
1958 |
**1959**
| 1960
| 1961
| 1962
| 1963
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Mike Pence

| Mike Pence |
| --- |
|  |
|  |
| Cîgirserokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê |
| **Wezîfedarî** 20ê kanûna paşîn a 2017an – 20ê kanûna paşîn a 2021ê |
| Serokkomar | Donald J. Trump |
| Berê | Joe Biden |
| Paşê | Kamala Harris |
|  |
| Jiyan |
| Jidayikbûn | 7ê hezîrana 1959an(1959-06-07)  Columbus, Indiana, DYA |
| Partiya siyasî | Komarî |
| Şanenav |  |
| biguhêre |

**Michael Richard "Mike" Pence** (7e hezîranê 1959), ji 20ê kanûna paşîn a 2017an heta 20ê kanûna paşîn a 2021ê Cîgirê Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûye.

## Çavkanî
# 1979

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1975 |
1976 |
1977 |
1978 |
**1979**
| 1980
| 1981
| 1982
| 1983
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* 7'ê tîrmehê – Ferîd Xan, helbestvanê kurd.
* 9ê tîrmehê – Suzanne Stokes, Playmate, modela mirês û lîstikvana amerîkî

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# 1954

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1950 |
1951 |
1952 |
1953 |
**1954**
| 1955
| 1956
| 1957
| 1958
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

* 15ê hezîranê - UEFA li bajarê Swîsre Baselê hate damezrandin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* 2ê kanûna paşîn - Ertuğrul Edirne, wênesaz û xêzkarê tirk
* 14ê kanûna paşîn - İlyas Salman ji dayik bû.
* 15ê îlonê - Hrant Dink li Meletî ji dayik bû.

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Anna Torv

Anna Torv

|  |  |
| --- | --- |
| Jidayikbûn | 15ê nîsana 1978an an jî 7ê hezîrana 1979an Melbourne (en) |
| Hevwelatî | Awistralya |
| Perwerde | Enstîtuya Neteweyî ya Hunerên Dramatîk (en) All Saints Anglican School (en) |
| Pîşe | Aktrîs |
| Salên çalak | Dp. 2002 |
| Hevjîn | Mark Valley (en) (ji 2008 heta 2009) |
| Xizm | Anna Murdoch Mann (en) (father's sister) |
| Bejn | 1,72 m |

**Anna Torv** lîstikvanekî awistralî ye ku di 15ê hezîrana 1978an de li Queenslandê, Awistralyayê hatiye dinyayê.

Dêûbavê wê bi eslê xwe ji Estonyayê ne. Di 2004an de, bi rêzefîlma *The Secret Life of Us* (Jiyana me ya veşartî) de hatiye naskirin. Bi rêzefîlma *Fringe* re bûye navdar. Di vê rêzefîlmê de nûnereke FBIê ye. Navê vê nûnerê jî Olivia Dunham e.
# 1967

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1963 |
1964 |
1965 |
1966 |
**1967**
| 1968
| 1969
| 1970
| 1971
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Alan Turing

| Alan Turing OBE FRS |
| --- |
|  |
|  |
| Navê rastî | Alan Mathison Turing  |
| Jidayikbûn | 23ê hezîrana 1912an Maida Vale, London |
| Mirin | 7ê hezîrana 1954an (41 salî) Wilmslow, Cheshire |
| Sedema mirinê | Jehrbûna sîyanîdê (Xwekuştin (ihtimalen)) |
| Cihê goristanê | Woking Crematorium  |
| Hevwelatî |  Brîtanî |
| Perwerde | * King's College (1931–1934)
* zanîngeha Princetonê (1937–1938)
* Sherborne School (1926–1931)
* Hazlehurst Community Primary School (–1926)
 |
| Pîşe | * Kompûternas
* matematîknas
* mamosteyê zanîngehê
* cryptographer
* logician
* statistician
* marathon runner
 |
| Xebat | * On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem
* Computing Machinery and Intelligence
* Intelligent Machinery
* halting problem
* Turing machine
 |
| Bandorbar | * Max Newman
 |
| Partner | * Christopher Morcom
 |
| Dê û bav | * Julius Mathison Turing  (bav)
* Ethel Sara Stoney  (dê)
 |
| Xelat | Smith's Prize (1936) |
|  |
| **Kariyera zanistî** |
| Tez | *Systems of Logic Based on Ordinals* (1938) |
| Şêwir. doktorayê | Alonzo Church |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Malper | www.turingarchive.org/  |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Alan Mathison Turing** OBE FRS (jdb. 23ê hezîranê 1912 li London; m. 7ê hezîranê 1954 li Wilmslow), yek ji bîrkar, zanyarê xêvjimêrê yê navdar ê Brîtanî ye.

Turing avakerê zanîstiya xêvjimêrê tê zanîn. Di Şerê Dinyayê yê II. de bi destxistina şîfreyên dizî yên Elmanan navdar dibe. Bi navê "Makîneya Turing" bingeha xêvjimêra nûjen diavêje. Li ser algorîtmayê xebatên mezin dike.

Turing miroveke homoseksûel bû û ev yeka han ji aliyê konservatîvên wê demê ve nerewa dihate ditîn. Dek û dolavan li serê Turing dardixin û wî dixin zîndanê. Di zîndanê de bi qasî salekê hormona ostrogen tê enjektekirin.

Turing di sala 1954an de li zîndanê mirî tê ditîn. Herçendî polîs xwejehrkirina wî tesbît dike jî sedemê mirina wî hêj ne zelal e. Ni navê Xelata Turing xelatek bo pêşketina xêvjimêrê tê dayîn.
# Dorothy Parker

| Dorothy Parker |
| --- |
|  |
|  |
| Jidayikbûn | Dorothy Rothschild  22 tebax 1893  West End  |
| Mirin | 7 hezîran 1967  New York City  |
| Sedema mirinê | Acute myocardial infarction (Sedemên sirûştî) |
| Cihê goristanê | Woodlawn Cemetery  |
| Hevwelatî | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| Perwerde | * Miss Dana's School for Young Ladies
 |
| Pîşe | * Stûnnivîs
* helbestvan
* senaryonivîs
* nivîskar
 |
| Hevjîn | * Alan Campbell
 |
| Dê û bav | * Jacob Henry Rothschild  (bav)
 |
| Xelat | * O. Henry Award (1929)
* New Jersey Hall of Fame (2014)
 |
| Malper | dorothyparker.com/  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Dorothy Parker** (bi navê zayinê **Dorothy Rothschild**, jdb. 22ê tebaxê 1893 li Long Branch, Nû Jersey, DYA - m. 7ê hezîran 1967 li Nû Yorkê, DYA) helbestvan û nivîskara amerîkî bû. Ew weke helbestvana herî giring a hevdemiya xwe de tê hesibandin. Ew gelek helbest, kurteçîrok û şanoname nivîsandi bû.

## Çavkanî
# Şehlûr

| Şehlûr
 |
| --- |
|  |
| Duration: 47 seconds.0:47 |
| Rewşa parastinê
 |
|  Kêmtirîn metirsî  (IUCN 2.3) |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Chordata |
| Bir:
 | Aves |
| Kom:
 | Coraciiformes |
| Famîle:
 | Meropidae |
| Cins:
 | *Merops* |
| Cure:
 | M. apiaster |
| Navê zanistî yê latînî
 |
| Merops apiaster Linnaeus, 1758 |

Merops apiaster
**Şehlûr**, **şalûl**, **şalûr**, **şarûn** an **şahlûrê Ewropayê** (*Merops apiaster*), cureyekî çûkên mozxwer an mêşxweran (*Meropidae*) e ku koçber û pirr-reng e.

## Belavbûn

## Şayes

Li ser çavê wî kilek reş û li bin qirika wî jî xetek reş he ye. Nikulê wî yê reş û dirêj hinek berjêr ve ye. Bazikên wî sertûj, teriya wî dirêj e. Fira wî pêlane ye û di firînê axilbe difîkîne.

## Reftar û jîngeh

Şehlûrê nêr dema bixwaze nêzikî ya mê bibe divê mêşek hingiv zevt bike û jê re diyarî bike. Şalûla mê heyta ku vê mêşê nexwe nahêle yê nêr nêzî bibe û têkeve têkiliya cinsî.
Hêlina xwe li nêzî avan li cihên ji aliyê kêzan ve dewlemend di qûmê de çêdike. Hêlîna wan teng û dirêj e. Carinan dirêjiya hêlînê 2 m jî derbas dike.Şehlûr li çolan dijîn.

### Parêzî

Şehlûr mêş û mûr, moz û kurman dixwe.

## Pêşangeh

* Şehlûr
* Şehlûr
* Şehlûr ji Bismilê
* Şehlûr
*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Şehlûr de hene

 Merops apiaster, ser Wîkîcureyê.
* European Bee-eater videos, photos & sounds Girêdana arşîvê 2013-11-19 li ser Wayback Machine on the Internet Bird Collection
* European Bee-eater - Species text in The Atlas of Southern African Birds.
* Oiseaux Photos
* Ageing and sexing (PDF; 5.4 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze Girêdana arşîvê 2011-12-26 li ser Wayback Machine
# Amerîkî

Amerîkî| American |
| --- |
|  |
| Gelhe tevahî |
| ~320.000.000 |
|  USA | 312.000.000 |
|  Meksîk | 738,100–1,000,000 |
|  Kanada | 316,350–1,000,000 |
|  Almanya | 324,000 |
|  Fransa | 100,000 |
| Ziman |
| Bi gelemperî; Îngilîzî, û spanî jî |
| Baweriya dînî |
| Xiristiyanî, îslam, cihûtî, xwedênenasî |

**Amerîkî** anjî **Amerîkan**, (bi îngilîzî: *Americans*) civakek dîplomatîk e ku ji dayik bûne ve an jî paşnê bûne hevwelatiyên Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê ye. Niştecihên Amerîkayê bi piranî Ewropî, Rojhelatên Dûr, Afrîkî û ji Rojhilata Navîn pêk tê. Ev komên etnîkî di 500 salên dawî de koçberî parzemînê bûne. Niştecihên Dewletên Yekbûyî ne etnîsîteyek taybetî ye. Civak, bi demonîmek e di çarçoveyek qanûnî ya taybetî de dijîn.

## Daxûyaniya giştî

Niştecihên Dewletên Yekbûyî yên di sala 1550an de xeynî mirovên xwecihî, di nav wan de Ewropî jî hene. Ewropî bi vedîtina Amerîkayê ji hêla Christopher Columbus ve di sedsala 15an de berê xwe dane parzemînê. Bi tevlêbûna Afrîkayiyên ku di navbera sedsalên 16 û 17an de wekî kole anîn herêmê, cihêrengiya yekem a nifûsê destpê bû. Di sedsala 20an de, bi pêla koçberiya ji Asya, Amerîkaya Latîn û Rojhilata Navîn, niştecihên parzemînê zêdetir cûrbecûr bû.

Bi vê nifûsa xweya cûrbecûr, Dewletên Yekbûyî xwedan nifûsek e ku xwe gihandiye çandek hevparî. Ev bi gelemperî çand û kevneşopiyên Ewropî û Xiristiyanî ye ku ji hêla kolonyalîstên Brîtanî ve ku di destpêka sedsala 16an de di parzemîn de bicîh bûne.

Ji xeynî xaka Dewletên Yekbûyî, Amerîkî an mirovên ji nijada Amerîkî dikarin di navneteweyî de bigerin û li welatên din bicih bibin. Tê texmîn kirin ku bi qasî neh mîlyon dîaspora ya Amerîka yê li derveyî welat dijîn. Ev dîyasporaya herî zêde ji Amerîkîyên ku koçberî Kanada û Meksîko bûne pêk tê.

## Komên nijadî û etnîkî

Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji aliyê nijadî û etnîkî ve welatek pir bi cihêreng e. Seş cinsên bingehîn ji hêla Nivîsgeha Serjimêriya Dewletên Yekbûyî ve ji bo armancên statîstîkî bi fermî têne nas kirin. Ev in: Spî, Niştimanî Amerîkî an Alaskanî Niştimanî, Reş an Afrîkî, Niştimanî ya Hawayîdî an Girava Pasîfîk û Mirovên Du nîjad an jî bêtir nijad.

| Hêjmara gelhe ya DYA sala 2010
 |
| --- |
| **Danasîna nîjadî** |  |  | **Rêjeya nîjadî** |  |
| Ewropî
 |  | 72.4%
 |
| Afroamerîkî
 |  | 12.6%
 |
| Asyayî
 |  | 4.8%
 |
| Niştimanî Amerîkî an jî Niştecîhên Alaskanî
 |  | 0.9%
 |
| Giravên Pasîfîkê
 |  | 0.2%
 |
| Melez
 |  | 2.9%
 |
| Nîjadên din
 |  | 6.2%
 |
| **Tevahî** |  | **100.0**%
 |
| Panspanî û Amerîkaya Latînî: 16.3%
 |

## Çavkanî
# Dûrzan Cîrano

| Dûrzan Cîrano |
| --- |
| Wênegirê kurd Dûrzan Cîrano (2013) |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Dûrzan Cîran** fotografer û wênegirekî kurd e ku di 1968an de li Quzêrîba Stewrê hatiye ser dinyayê. Dûrzan dibistana seretayî li Farqînê xwend û di pey de li Amedê xwendiya xwe ya lîseyê kir. Ji dema ku hevalekî birayê xwe kamerayeke dijîtal jê re aniye û vir ve bêwestan wêneyan digire. Motîvên wî yên taybet, mirov, zarok, sirûşt, heywan, balinde, kêzik û gulên li derûdorên wî ne. Dûrzan bi cih û warên xwe dizane û pisporê navên kurdî yên cografya û fauna û floraya welatê xwe ye.

Dûrzan bi sedan wêneyên xwe diyarî kirine bo Wikimedia Commonsê û pişkdarê projeya Wîkîpediya kurdî ye.

Ji bilî karê wênekêşiyê, Dûrzan helbestnivîs jî ye û wî gelek helbestên ji zimanên biyanî wergerandine bo kurdî.

## Pêşaneyên şexsî yên Dûrzan Cîrano

Di 14-21ê nîsana 2012an de li Navenda Çend û Hunerê ya Cegerxwîn pêşaneya wî ya pêşîn a bi navê "Çûkên Kurdistanê" hatiye sazkirin. Di heman salê de di 7-10 hezîranê de wî bi sponsoriya Kongreya Tibbê pêşaneya xwe ya bi navê "Zarokên Kurdistanê" pêşkêş kir.

## Dûrzan Cîrano û Koma Wêneistanê

Dûrzan Cîrano û çend beşdarên Koma Wêneistanê li yekem pêşaneya komê (li Amedê, 2013)
Dûrzan Cîrano danerê koma fotograferan a bi navê Wêneistan e ku di 2011an de li medyaya civakî ya Facebookê hat sazkirin. Îro (2013) 1523 endamên wê hene.

Di 7-22ê tîrmeha 2013an de li Pêşangeha Navenda Çand û Hunerê ya Cegerxwîn a Amedê pêşaneya wêneyan a Koma Wêneistanê hat pêkanîn. Di pey Amedê re pêşaneya koma Wêneistanê çû Nisêbînê, di 23-30ê tîrmeha 2013an de li Navenda Çanda Mîtanî pêk hat. Pişt re di 17-27ê tebaxa 2013an de li Kafeya Hunerî ya Êlihê (*Batman Sanat Cafe*) hat pêşkêşkirin. Paşê di navbera 26ê çiriya pêşîn û 3ê çiriya paşîn a 2013an de li Navenda Çand û Hunerê ya Ş. Elî Temel a Şaredariya Qoserê hat nîşandan.

Fotograferê kurd Dûrzan Cîrano nuha li Bismila Diyarbekrê dijî.

## Çavkanî

*  Girêdana arşîvê 2012-09-08 li ser Wayback Machine

## Girêdanên derve

*
*
*
*
*  Nimûneyine ji helbestiya Dûrzan Cîrano li Antoloji.com
# Pergala koordînatên erdnîgarî

**Pergala koordînatên erdnîgarî** bi kurte (*PKE*) pergalek koordînata spherîkî an jî elipsoidal e, ku ragihandina ji bo pîvana li ser Erdê wekî pozîsyonên dirêjahî û firehî rasterast e. Ew ji hezaran pergalên referansa fezayî têne bikaranîn. Sadetirîn, kevintirîn û herî berfireh tê bikaranîn. Ji bo piraniya bingehek din ava dike. Ligel firehî û dirêjahî pergala hevrêzên karteziyan wek kulmek koordînat pêk tînin. Pergala hevrêziya erdnîgarî ne kartîzî ye ji ber ku pîvan goşe ne û ne li ser rûxeyek plankirî ne.
# Zimanê latînî

Nivîseke latînî ku di sedsala pêncan a zayînî de bi destê konsulê romayî Decius Marius Venantius Basilius hate çêkirin (ji Coliseuma Romayê).
Li Împeratoriya Romayê zimanê latînî bûye zimanê fermî.
**Latînî** an jî **zimanê latînî** (bi latînî: *Lingua latina*) navê zimanekî îtalîk ê malbata zimanên hind û ewropî ye, wek zimanên oskî, ûmbrî û sabînî. Latînî zimanê fermî ya Împeratoriya Romayê bûye, lê îro bi tenê li Vatîkanê dimîne wekî zimanê fermî. Zimanekî mirî ye, anku zimanê bav û kalên tukesî nîne.

Latînî herwekî zimanê ayînî yê mesîhiyên katolîk û zanistê bûye. Heta îro dabeşbûna zanistî ya botanîk û zoolojîk (taksonomî) bi zimanê latînî ye.

* ISO 639-1 la
* ISO 639-2 lat
* SIL Lat

## Binêre herwiha

* Alfabeya latînî

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: latînî** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
# Welat

**Welat** an jî **nîştiman**, erda ku neteweyek yan jî neteweyên cuda li ser dijîn. Bo mînak, Kurdistan welatê kurdan û neteweyên din e ku lê dimînin. Ji welatên sînorkirî re dibêjin dewlet; hikûmet û parlamen yan hikumdarê dewletê (key, dîktator, hwd) rêvebirî û sazî û dezgeh û qanûnan ava dikin û bi vî awayî welat û dewletê bi rê ve dibin.

## Wateya peyva kurdî *welat*

Welat ji peyva erebî ya wilaye anku welayet tê. Gotina Welat, di kurdî de tê wate welatbûnê, di zimanê hûriyan de rengê *wa-lu-ti-in* tê ser ziman. Temenê gotinê ji gotina "War" tê gotina war jî bi rengê *wār* tê ankû "wari" tê. Lê gotin, di dema hûriyan de bi rengê *wa-ar-ri--ma* û ankû bi rengê "wa-ri-i-ta"" jî hatîya ser ziman di dema hûriyan de. Her wisa hûriyan bi rengê *ku-wa-li-i-ti* tê ser ziman. Ev minaq jî û hê gelek minaqên weke vê ku hena di heman çavkanîyê de, temen gotina welat û pêvajoyên afirîna wê di dema hûrîyan de tîne ser ziman.

Welat, ji aliyê gotinîyê ve gotinaka bingihîn a kurdî ya. Dîroka wê diçê heta dema hûrîyan. Di dema wan de afirîya û heta roja me ku hatîya rengê xwe yê ku em î ro wê bi wê rengê bikar tênin derdixe li pêş.

## Binihêre jî

* Lîsteya dewletên cîhanê

## Çavkanî
# Dewletên DYAyê

| Dewletên DYAyê
U.S. state  |
| --- |
| * Designation for an administrative territorial entity of a single country
* Pentacontad
 |
|  |
| Dewlet | Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Lîsteya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku ji 50 dewletan (*state*) pêk tên.

| Nav
 | Koda postayê bi kurtasî
 | Navê îngilîzî
 | Paytext
 |
| --- | --- | --- | --- |
| A
 |
| Alabama | AL | *Alabama* | Montgomery
 |
| Alaska | AK | *Alaska* | Juneau
 |
| Arîzona | AZ | *Arizona* | Phoenix
 |
| Arkansas | AR | *Arkansas* | Little Rock
 |
| C
 |
| Kalîforniya | CA | *California* | Sacramento
 |
| Karolînaya Bakur | NC | *North Carolina* | Raleigh
 |
| Karolînaya Başûr | SC | *South Carolina* | Columbia
 |
| Kolorado | CO | *Colorado* | Denver
 |
| Connecticut | CT | *Connecticut* | Hartford
 |
| D
 |
| Dakotaya Bakur | ND | *North Dakota* | Bismarck
 |
| Dakotaya Başûr | SD | *South Dakota* | Pierre
 |
| Delaware | DE | *Delaware* | Dover
 |
| F
 |
| Florîda | FL | *Florida* | Tallahassee
 |
| G
 |
| Georgia | GA | *Georgia* | Atlanta
 |
| H
 |
| Hawaî | HI | *Hawaii* | Honolulu
 |
| I
 |
| Idaho | ID | *Idaho* | Boise
 |
| Illinois | IL | *Illinois* | Springfield
 |
| Indiana | IN | *Indiana* | Indianapolis
 |
| Iowa | IA | *Iowa* | Des Moines
 |
| K
 |
| Kansas | KS | *Kansas* | Topeka
 |
| Kentucky | KY | *Kentucky* | Frankfort
 |
| L
 |
| Louisiana | LA | *Louisiana* | Baton Rouge
 |
| M
 |
| Main | ME | *Maine* | Augusta
 |
| Maryland | MD | *Maryland* | Annapolis
 |
| Massachusetts | MA | *Massachusetts* | Boston
 |
| Michigan | MI | *Michigan* | Lansing
 |
| Minnesota | MN | *Minnesota* | Saint Paul
 |
| Mississippi
 | MS | *Mississippi* | Jackson
 |
| Missouri | MO | *Missouri* | Jefferson City
 |
| Montana | MT | *Montana* | Helena
 |
| N
 |
| Nebraska | NE | *Nebraska* | Lincoln
 |
| Nevada | NV | *Nevada* | Carson City
 |
| Nû Hampshire | NH | *New Hampshire* | Concord
 |
| Nû Jersey | NJ | *New Jersey* | Trenton
 |
| Nû Meksîk | NM | *New Mexico* | Santa Fe
 |
| New York | NY | *New York* | Albany
 |
| O
 |
| Ohio | OH | *Ohio* | Columbus
 |
| Oklahoma | OK | *Oklahoma* | Oklahoma City
 |
| Oregon | OR | *Oregon* | Salem
 |
| P
 |
| Pensîlvanya | PA | *Pennsylvania* | Harrisburg
 |
| R
 |
| Rhode Island | RI | *Rhode Island* | Providence
 |
| T
 |
| Tennessee | TN | *Tennessee* | Nashville
 |
| Teksas | TX | *Texas* | Austin
 |
| U
 |
| Utah | UT | *Utah* | Salt Lake City
 |
| V
 |
| Vermont | VT | *Vermont* | Montpelier
 |
| Vîrjînya | VA | *Virginia* | Richmond
 |
| Vîrjînyaya Rojava | WV | *West Virginia* | Charleston
 |
| W
 |
| Washington | WA
 | *Washington* | Olympia
 |
| Wisconsin | WI | *Wisconsin* | Madison
 |
| Wyoming | WY | *Wyoming* | Cheyenne
 |
# Demonîm

**Demonîm** (ji înglîzî: *demonym*, ya ku ji yewnanî tê: bi yewnaniya kevn: δῆμος, lat. *dēmos* "xelk" û bi yewnaniya kevn: ὄνυμα, lat. *ónuma* "nav", ango "navê xelk, navê nîştecihan"), peyveke ji navê cihê ku di pirsa ji bo diyarkirina nasnameya welatiyên an şûnewarên ji cihekî taybetî yên navdêr e. Bi kurdî, paşgira ku demonîm, niştecih û mensûbiyetê nîşan dide -î ye.

Çînî ji bo gelên xwecî yên li Çînê, Peravê swahiliyan ji bo gelên xwecî yên swahili an vasvahiliyan, brîtanî ji bo Keyaniya Yekbûyê an Brîtanya Mezinê, amerîkî ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê an jî wek kurd ji bo Kurdistanê.

## Demonîm û navên nîştecihên Kurdistanê

* Kurdistan, kesekî gelê Kurdistanê, kurd û kurdistanî ye.
* Amed, kesekî xelkê Amedê, amedî ye.
* Mêrdîn, kesekî xelkê Mêrdînê, mêrdînî ye.
* Diyarbekir, yekî xelkê Diyarbekrê, diyarbekrî ye.
* Kobanî, kesekî ji xelkê Kobanîyê, kobanîyî ye.
* Zaxo, yekî xelkê Zaxoyê, zaxoyî ye.
* Qamişlo, yekî xelkê Qamişlokê, qamişlokî ye.
* Botan, kesekî xelkê herêma Botan, botî ye.
* Silîva, kesekî xelkê Silîvanê, silîvî ye.
* Dêrbendê, kesekî xelkê Dêrbendê, dêrbendî ye.
* Girê Gewre, kesekî xelkê Girê Gewre, girgewreyî ye.
* Girê Çolya, kesekî xelkê Girê Çolya, girçolî ye.
* Girikê Fariz, yekî xelkê Girikê Fariz, girikfarizî ye.
* Hola Hecî Qado, yekî xelkê Hola Hecî Qado, holhecîqadoyî ye.

## Navên nîştecihên Rojhilata Navîn

## Yên din

### -an

* Amerîkan, amerîkayî, amerîkî
* Afrîkan, afrîkayî, afrîkî.

### -î

* Amerîkî
* Brîtanî
* Çînî
* Japonî
* Portûgalî
* Brezîlî

### -yî

* Amerîkayî
* Fransayî

### -yan

* Îtalyan, talyan, îtalyayî, îtalî.

### Gelên tevlihev

* Kurd
* Tirk
* Ereb
* Alman
* Spanyol
* Ûris

## Çavkanî
# UTC-5

**UTC-5** yek Beşên Demjimêrê ye. Eastern Standard Time(EST) tê nav kirin. Bi biharî hin deran(bi \* nîşan bûnî) ji bo nerîtê Demjimêra Havîn derbaza UTC-4 dibin û Eastern Daylight Time(EDT) tê nav kirin. Li ew dernan tê bikaranin;

* Kolombiya
* Ekwador
* Kûba
* Haîtî
* Jamaîka
* Panama
* Perû
* Filîpîn
* Giravên Turks and Caicos\*
* Giravên Cayman
* Bahama
* Brezîl\* (bi pişkî)
* Kanada (bi pişkî)
* DYA
	+ Connecticut\*
	+ Delaware\*
	+ Florîda\* (bi piranî)
	+ Georgia\*
	+ Indiana\* (bi pişkî)
	+ Kentakî\* (bi pişkî)
	+ Maine\*
	+ Maryland\*
	+ Massachusetts\*
	+ Michigan\*

## Girêdanê web

* bajaren di UTC-5