# Rojavaya Kurdistanê

Rojavaya KurdistanêNexşeya RojavayêNexşeya Kurdistanê ya CIA ya 1946an ku Rojavayê Kurdistanê jî di nav de bi xetên sor ên diagonal nîşan dide. Di heman demê de beşek ji Parêzgeha Hesekê û beşek ji Parêzgeha Helebê di nav "sînorên dewleta kurdî ya pêşniyarkirî de ku ji aliyê Partiya Rezkarî ya Kurdî ve pêşkêşî Neteweyên Yekbûyî hatiye kirin" nîşan dide.
**Rojavaya Kurdistanê** an jî bi kurtasî **Rojava** beşeke ji Kurdistan a mezin e ku piştî Şerê Cîhanê yê Duyem bi Peymana Lozanê di nav sinorê rejîma Suriyeyê de maye. Rojavayê Kurdistanê bi awayekê paralel li ser sinorê Bakurê Kurdistanê ji bajarê Efrînê (ji aliyê rojava) despêdike heya navçeya Dêrika Hemkoyê (li aliyê rojhilat) li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj dibe.

Rojavaya Kurdistanê li gel Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê yek ji çar perçeyên Kurdistan a mezin e.

## Etîmolojî

Rojava an Rojavayê Kurdistanê ravekirineke erdnîgarî ye ku beşa herî rojavayê Kurdistanê rave dike.

Rojavayê Kurdistanê navê xwe ji navê ji navê Kurdistanê wergirtiye ku navê Kurdistanê ji du peyvên hevgirtî yên *kurd* ku kurdan desnîşan dike û ji peyva *îstan* pêk tê ku peyveke îranî ye ku cih an welatan destnîşan dike. Bi her du peyvên hevgirtî yên *kurd* û *îstan* navê *Kurdistanê* derdikeve ku welatê kurdan destnîşan dike an jî tê wateya welatê kurdan.

Peyva Rojava kurtasiya navê Rojavayê Kurdistanê ye ku bi gelemperî tê bikar anîn.

## Rûerd

     Rojavaya Kurdistanê
Rojavaya Kurdistanê bi rûbera 31.000 km² yê perçeya herî biçûk û Kurdistanê ye ku îro di bin desthilatdariya Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê de ye. Taybetiyeke herêma Rojavaya Kurdistanê heye ku axa wê piranî deşt û berrî ye. Ev herêma han ji rojava ber bi rojhilat ve zirav û dirêj e, û her ku diçe qad û çarçova wê berfireh dibe.

Mirov dikare avhewaya Rojavaya Kurdistanê bike du beş. Beşa yekem avhewaya herêma Efrînê ye. Avhewaya li vê derê nezîkî ya Deryaya Spî ye. Havînan germ e û carnan baran dibare; zivistanan jî zêde ne sar e. Ji ber vê avhewayê herêma Efrînê, şîn e, dar û ber lê zêde ne. Her cureyên daran hene. Lê piranî darên zeytûnan e.

Beşa duyem ku Serê Kaniyê, Hesîçe, Amûdê, Qamişlo û Dêrik hildide nava xwe bi berrî û deşt e. Çiya û daristan nîn in. Zivistan kin in. Hema hema berf nabare. Carinan baran dibare. Di meha kanûna paşîn de li Qamişlokê germahî digihîje +7, li Dêrik û Amûde jî +6 pîleyan. Havîn dirêj in. Germahî pirr e. Ziwayî heye. Havînan ji çolên Erebistan û Sûriyê bayên germ tên û bandor li avhewaya herêmê dikin. Havînan germahî digihêje 40 pîleyî.

Rojava ji Çiyayê Gewr dest pê dike û heta herêma Efrînê û Çiyayê Kurmênc tê. Çiyayê Kurmênc 1200 m bilind e. Ji çiyayê Kurmanc heta Kobanî, axa Kurdistanê teng e û ereb li vê deverê dijîn. Li herêma bajarê Kobaniyê axa Kurdistanê dîsa fireh dibe û kurd li ser axa xwe dijîn.

Qamişlo û Nisêbîn yek bajar in, lê di navbera Tirkiyeyê û Sûrî de hatine dabeşkirin. Qamişlo di desthilatdariya Sûriyê û Nisêbîn jî di bin destê Tirkiyeyê de maye. Hûn di wêneyê de li Nisêbînê ala tirkan û li Qamişloyê jî ala Sûriyê dibînin.

## Dîrok

 *Gotara bingehîn: Dîroka Rojavaya Kurdistanê*
Dîroka Rojavaya Kurdistanê, pirr kevn diçe. Bi taybetî, li ser wê axa wê, ji demên Sumeriyan ve li wir jiyane û şaristanî di pêşketinê de ya. Ev herêm Rojavaya Kurdistanê, dikeve keviya çemê mezin û navdar ê Firatê de. Di demên berê de, heta ku digihişt ber çiyayê kurdan û bajarên weke Efrîn, Kobanî, Serêkaniyê çem diherikî. Ev herêm, weke herêmên şîn û pêşketî bûn. jiyanê li van herêman, di pirtûkên pîroz de jî bicih bûye. Bi taybetî, ji ber Kobanî û Efrînê û heta ku digihije Helebê û piştre Şamê, weke herêmên ku li wan zanebûn pêş diket bû. Birehîm Xelîl, çanda wî li vê herêmê bicih bûye. Mîtra, di dema mîtaniyan de hatiye û ew bixwe jî ji Mîtaniyan bûye. Mîtanî jî kurd bûne.

Li herêmê, piştî ku rejîma Be'sê lê tê û serdest dibe, navê herêmê giştkan diguherîne. Lê navên herêmê kevn in. Mînak, navê Kobanê, ji dema Hûriyan e. Navê Serêkaniyê bi rengê ´weşokanî´ ji dema Hûrî û Mîtaniyan e û di dema Mîtaniyan de bûye paytext ji Mîtaniyan re. Herêma Serêkaniyê, piştî ku dewletên Sûrî û Tirkiyeyê ava bûn, bû du-qism. Qismekê li Sûrî ma û rejima Be'sê navê wê guharand û kir "Rasûlayn". Qismê wê yê li aliyê Tirkiyeyê ma jî, rejima tirk navê wê guharand û navê wê kir "Ceylanpinar". Lê ev herdu qism jî, berê yek bûn û bajarek bûn. Berê di ber re jî û di navê de jî şaqna ji çemê Firatê diherikî.

Di demên berî zayinê de, di dema Gûtiyan de jî, di nava sînorê Gûtiyan de bûye. Piştî Gûtiyan re ku Hûrî û Mîtanî hatin, êdî ew herêm bû wekê navend û paytexta wan ku ew lê bi pêş ketin û mezin bûn. Li herêmê, di dema Sumeriyan de, di dema Xanadana Ur de jî, ev herêm ji wê re û ji pêşketina wê re bûye hîm. Ji her sê xanedanên Uran re jî wisa bûye. Îro, di roja me de ku dikeve naqabîna Efrîn û Helebê de, di dema Sumeriyan de ku ji wê re "Marî" dihat gotin, nivîsa bizmarî ku li wir hat dîtin, û tercumeyên wê bi navê "Hurrians and Hurrian Personal Names in the Mari Texts" de navê "Kobanê" û hwd hene. Marî, di dema Hûrî û Mîtaniyan de di nava sînorê hûrî û Mîtaniyan de bû.

Di dema Hûrî û Mîtaniyan de, bi pêşketina xwe di aramiyê de li vê herêmê jiyane. Lê piştre, di dema Asûriyan de, rastî êrîşan hatiye. Di dema Îskenderê Mezin de jî rastî êrîşan hatiye. Gava ku Medî li herêmê bûn desthilatdar ew der di nava sînorê xwe de girt û bi wê re li ser herêmên Anatolia jî karî ku serdestiya xwe bide erêkirin. Di pirtûkên pîroz de behsa Nemrûd tê kirin ku di dema Birehim Xelîl de jiyaye. Nemrûd jî, di dema xwe de li vê herêmê xwe kiriye hukimdar. Çanda herêmê, heta dema derketina Îslemiyetê li gor çanda Êzidîtiyê bû. Piştre dînê Îslamê ew der jî kiriye bin destê xwe de û guherandiye. Piştre, demên desthilatdariyên kurd ên dewletên kurd Merwaniyan û Eyûbiyan li herêmê bi pêş dikevin. Herêm, di dema Eyûbiyan de, ji sadsala 11em heta sadsala 16em, di bin destê desthilatdariya Xanedana Eyûbiyan de dimîne. Piştî ku Osmanî bi pêş ketin, êdî osmaniyan, ew der wekê eyaletekê desthilatdariya eşîrên kurd qebûl kiriye.

## Ziman

Zimanê ku zêde tê axaftin zimanê kurdî zaravayê kurmancî ye. Lê zimanê erebî, asûrî û hwd jî li herêmê dihên axaftin. Li herêmê rojnameyên bi kurdî, TVyên bi kurdî jî hene. Ronahî TV, TVya kurdî ya Rojavayê Kurdistanê ye. Ji aliyê çapameniyê ve, piştî ku şoreşa Rojavayê kurdî bû, hêdî hêdî qada çapemeniyê jî berfireh dibe.

## Perwerdehî

Li bajarê Qamişloyê Zanîngeha Rojava heye.

## Dîn

Dînên ku li herêmê dijîn, wekê dînên sereke Îslamiyet, Êzîdîtî û Xiristiyanî ye. Lê mezhebên van dînan, ku mirovên ji wan jî hene. Ji sedî 80yê wê derê misilman in.

Hejmareke mezin ya êzîdiyan jî li herêmê heye. Êzidiyên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêmên Cizîrê û Efrînê dijîn. Êzidiyên li herêma Cizîrê bi taybetî li rojhilatê Serêkaniyê dijîn. Êzidiyên Efrînê jî li derdora çiyayê Lêlûn dijîn. Ev çiyaye di navbera Çiyayê Kurmênc û geliyê Efrînê de ye. Bi giştî li Efrînê 26 gundên Êzidiyan hene.

Her wisa, xiristiyanên li herêmê di derûdorê ji sedî 10an de ne. Piraniya asûrîyan, ji dînê Xiristiyaniyê ne. Lê ku ne pir zêde jî bin, kurdên mesihî jî hene.

Herwisa, kurdên cihû jî berê li wir dijiyan. Heta dema rejîma Be'sê li wir dijiyan, pişre, hinekan ji wan koçî Îsraîlê kirin û hinekan jî koçî welatên Ewropî kirine. Îro, her wisa zêde cihû li herêmê nemane. Lê li çend cihan, hê jî kinîştên wan hene ji bo bergkirinê.

## Rêvebirina Rojavayê Kurdistanê

 *Gotara bingehîn: Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê*
 *Gotara bingehîn: Kantona Cizîrê ya Rojavaya Kurdistanê*
 *Gotara bingehîn: Kantona Efrînê ya Rojavaya Kurdistanê*
 *Gotara bingehîn: Kantona Kobaniyê ya Rojavaya Kurdistanê*
 *Gotara bingehîn: Têkiliyên derve yên Rojavayê Kurdistanê*
Di 21ê kanûna paşîn a 2014an de Rêveberiya xweser a rojavaya Kurdistanê hat damezirandin. Rêveberiya Xweser a Rojavaya Kurdistanê wekê sê kantonan hat ragihandin. Rêveberiya xweser a kantona pêşî di 21ê kanûna paşîn de hat ragihandin, Rêveberiya xweser a kantona Cizîrê bû. Rêveberiya xweser a kantona duyem di 27ê kanûna paşîn a 2014an de hat ragihandin, Rêveberiya xweser a kantona Kobaniyê bû. Kantona sêyem jî, ku rêveberiya wê di 29ê kanûna paşîn a 2014an de hat ragihandin, Rêveberiya xweser a kantona Efrînê bû. Her sê kanton jî, rêveberî û hikûmeta xwe ya demkî ragihandin. Piştî ragihandina Rêveberiya Xweser a Rojavayê Kurdistanê jî, êdî di nava kurdan de bi rojan bû sedema şahiyan.

Desthilatdarî, îro di destê kurdan de ye. Kurd, rêveberiya xwe ya xweser a Rojavayê Kurdistanê ragihandin. Herêma Rojavayê Kurdistanê, li sê kantonan hatiye beşkirin û rêveberî û hikûmetên wan ava kirin. Ev hersê kanton jî, "Kantona Cizîrê", "Kantona Kobaniyê" û "Kantona Efrînê" ye. Îro, Rojavayê Kurdistanê, ji aliyê van her sê rêveberiyên xweser ên kurdistanî ve tê birêvebirin. Herêm, bajarê wê ê mezin Qamişlo ye. Qamişlo, wekê paytexta herêmê jî tê dîtin.

Hikûmeta her sê kantonan, ji 22 wezaretan pêk tê. Ew wezeret, xwe li herêmê bi rêxistin dikin û herêmê bi rê ve dibin. Kurd, piştî ku bi xelkên din ên li herêmê re Şoreşa Rojava kirin, êdî ew rêveberî jî hatin avakirin û ragihandin. Lê rêveberiyên herêmê, ji aliyê welatên herêmê ên wekê Tirkiye û Îranê ve hatiye xistin bin ambargoyê de. Piştî ku rêveberiya xweser hat ragihandin, ew êdî cara pêşî bû ku rêveberiyeke ji xelkê li herêmê hatibû avakirin.

Piştî ku kurdên Rojavayê Kurdistanê, bi xelkên din ên li herêmê re ku rêveberiya Rojavayê Kurdistanê ava kirin û ragihandin, êdî dest bi dîplomasiya nasandina wê kirin. Gelek heyet ava kirin û şandin welatên Ewropî û welatên din ên cihanî ku xwe bidin nasîn.

### Hêzên parastinê ên Rojavaya Kurdistanê

 *Gotara bingehîn: Hêzên Sûriya Demokratîk*
 *Gotara bingehîn: Yekîneyên Parastina Gel*
 *Gotara bingehîn: Asayîşa Rojavayê Kurdistanê*
Piştî ku kurdan li herêmên xwe rêveberiya xwe ya xweser avakirin û ragihandin, êdî hêzeka xwe ya parastinê ku ji kurdên Rojavayê Kurdistanê û beşên din ên civatê avakirin. Ew jî, navê YPG, Gerîla, Pêşmerge direjîhiya wê "Hêzên Parastina Gel" a. Herêmên kurdan diparêze. Lê bi wê re jî, YPJ, hat avakirin. Ev jî, wekê hêz û artêşa jinan a. Pirraniya endamên YPJê ji jinên ciwan ên kurd û komên din ên li herêmê dijîn pêk tê. Wekî din jî, hêza aşayîşê heye. Kar û erka wê, ew e ku aramiya nava bajaran temîn bike. Wekê hêza polisê ya Kurdistanê ye.

Hêzên Parastina Gel ku bi navê wê yê kurt YPGê, kar û erka wê ew e ku wekê artêşa Rojavayê Kurdistanê li dijî wan êrîşan bisekine ku ji derve bi ser Rojavayê Kurdistanê de bên bisekine. Her wisa, bi vî rengê YPGê, em dikarin wekê artêşa Rojavayê Kurdistanê jî bi nav bikin.
YPGê, hemû Rojavayê Kurdistanê diparêze.

## Erdnigarî û Bajarên Rojavaya Kurdistanê

Bajar û bajarokê herêmê:

* Qamişlo, Qamişlokê, Qamişlo bajarê Evînê
* Cerablûs
* Cindirêsê
* Dêrika Hemko
* Dirbêsiyê
* Efrîn
* Êndîwer
* Ezaz
* Girê Spî
* Hesîçe
* Kobanî
* Bozanê (Eyn îsa)
* Silûk
* Minbic, Membic, Mabok, Minbuj
* Rimêlan
* Serê Kaniyê
* Tirbespiyê
* Til Koçer
* Reqa
* Tebqa
* Şedadê
* Hol
* Heleb
* Babê
* Amûdê
* Girkê legê
* Dêre Zor
* Elbû kemal
* Baxoz
* Îdlîb
* Xemilîn (Laziqiye)
* Arfêtê, Şehba, Erefêt, Til Rifet
* Girê Xurma (Til Temir)
* Sirîn

Li Rojava Hesîçe, Heleb, Reqa, Kobanê, Minbic, Qamişlo û Efrîn wîlayet in yên din qeza û nehiye ne. Qamişlo wekî navend û paytextê herêma Rojavayê Kurdistanê tê qebûlkirin. Li navenda Qamişlo nêzî 150.000 kes dijîn. Li bajarên Sûriyê, li Heleb, Reqa û Şamê jî gelek taxên kurdan hene.

Di nava bajarên Rojavaya Kurdistanê ji aliyê erdnîgarî ve Serêkaniyê, Efrîn, Kobanî û Qamişlo ji bajarên mezin in. Bajarê Serêkaniyê, wekê bajarekî pir mezin e. Lê ji ber ku di nava sînorê Tirkiye û Sûrî de hatiye qatkirin û qatek li aliyê Tirkiyeyê ango Bakûrê Kurdistanê û qatek li aliyê Sûrî û ango Rojavayê Kurdistanê maye, êdî biçûk bûye. Lê ji aliyê erdnîgariyê ve wekê bajarê mezin ê dîrokî ye. Di dema Mîtaniyan de, Serêkaniyê bi navê "weşokanî" herdu bi hevdu ve bûn û paytext bû. Wekê bajarê mezin ê lê jiyan û şaristanî pêşketî bû. Di nava bajarê de, berî avakirina komara tirk û ya Sûrî, xeta trenê derbas dibû. Ew xeta trenê, piştre kirine weke sînor. Aliyê xeta trenê ê li aliyê Sûrî û ango li aliyê Rojavayê Kurdistanê li wî alî maye û aliyê li vî xeta trenê jî di nava sînorên Tirkiyeyê ango li Bakûrê Kurdistanê maye.

Bajarên Rojavayê Kurdistanê, ên wekê Amûdê, Efrîn, Qamişlo, Serêkaniyê, Hesekê, Dirbesipiyê. Girê Sipî. Tilkoçer, û hwd, çend ji wan bajarên mezin ku nifûsên wan zêde ne. Tilkoçer, dikeve sînorê Îraqê de. Deriyê li Îraqê, yek jê ji Tilkoçerê vedibe.

## Partiyên siyasî yên kurdî

 *Gotara bingehîn: Siyaset li Rojavaya Kurdistanê*
Piştî rûxandina Împeretoriya Osmaniyan, li Sûrî jî dewleteke nû ava bû. Wek mandateya Fransayê dihate rêve birin. Hemû biryar di bin destê dîplomat û efserên Fransayî de bûn. Di mandateyîya Fransayê de hewlên kurdan ê sîyasî zêde nebûn. Çûnkî hemû Sûrî di heman rewşê de bû. Di serdema Fransayê de em dikarin bbêjin ku xebatên Xoybûnê hebûn, her wisa hinek parlamenterên kurd jî xebat ji bo gelê xwe dikir.

Piştî mandateyiya Fransayê li Sûrî xelas bû, azadiyeke zarokî li Sûrî peyda bû. Her çend givaşa Fransayê xelas bibe jî, vê carê jî efserên Sûrî b rêya kudetaya givaş li ser xelkê xwe dikir. Di bin atmosfereke wiha de li Rojavayê Kurdistanê jî, jiyana siyasî hêdî hêdî jîn dibû. Wî wextî li Başûrê Kurdistanê û Iraqê, deng û basên Partiya Demokrata Kurdistanê pirr popûler bûn. Jixwe hereketa Mela Mistefa Barzanî tesîr li her çar parçên Kurdistanê kir. Rojava jî yek ji wan herêman bû ku kete bin tesîra jiyana siyasî ya Başûrê Kurdistanê. Her wisa PKKê jî tesîreke mezin li Rojavayê Kurdistanê kiriye. Li salên 1980yan de PKK li Efrînê bihêz bû lê piştî şoreşa Rojava di tevahiya Rojavayê Kurdistanê de bû xwedî biryar.

Bi giştî em dikarin bibêjin ku 3 xetên sereke yên siyasî li Rojavayê Kurdistanê hene.

* Xeta PDK-Sê (PDK,YNK)
* Xeta PYDê (PKK)
* Xeta serbixwe

### Xeta PDK-S

Li sala 1957ê li Rojavayê Kurdistanê yekem partiya siyasî Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê ava dibe. Osman Sebrî sekreterê giştî yê yekemîn ê vê partiyê bû. Nûredîn Zaza jî serokê yekemîn ê vê partiyê bû. Rêya siyasetê bi vê partiyê li Rojavayê Kurdistanê hate ava kirin. Piştî vê partiyê gelek partî ji maka PDK-S veqetîn û partiyên nû hatine vekirin. Heta sala 2003ê ku Partiya Yekitiya Demokratîk hatiye ava kirin, partî hemû di bin tesîr û îdeolojiya PDK-Sê de bûn. Hêjayî gotinê ye ku piştî Celal Telebanî ji PDK-Iraqê veqetî, li Sûrî jî alîgirên Telebanî partiyên nû ava kirin û di xeta YNKê de siyaset kirin.

### Xeta PYD

Li sala 1999ê têkiliyên serokê PKKê Abdullah Öcalan û Partiya Bees xerabûn û Öcalan ji Sûrî hate derxistin. Heta vê salê jî PKKê çi tevgerên fermî li Rojavayê Kurdistanê nekiribûn. Jixwe hereketa gerîlayî li Sûrî bêfeyde ye. Her der deşt in û cihên xweveşartinê tine ne. Lê piştî ev têkilî xerabûn, kesên nêzî PKKê xebatên xwe li Sûrî mezin kirin û li sala 2003ê yê jî Partiya Yekîtiya Demokrat hate ava kirin.

### Xeta serbixwe

Ji bilî xetên siyasî yên PDK-S û PKK, li sala 2005ê partiyên wek Şepêla Pêşeroj a Kurdî li Sûriyê ava bûn ku ev partiyên wiha ji xetên PDK-S û PKKê cudatir bûn.

Hinek rêxistin û partiyên rojava;

* Desteya Bilind a Kurd
* Şepêla Pêşeroj a Kurdî li Sûriyê
* Partiya Yekîtiya Demokrat
* Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê
* Yekîneyên Parastina Gel
* Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê
* Partiya Demokrat a Pêşverû ya Kurd li Sûriyê
* Partiya Sûriya Pêşerojê
* Partiya Yekîtî ya Demokrat a Kurd li Sûriyê
* PYNK
* Tevgera Komûnîst a Şoreşger
* Mala Êzdiyan

## Kesên navdar

* Muhemmed Seîd Remezan Elbûtî
* Ehmed Kuftaro
* Şêx Murşidê Xeznewî
* Şêx Maşûqê Xeznewî
* Mezlûm Ebdî

## Binêre herwiha

* Serhildana Rojavayê Kurdistanê
* Şerê navxweyî yê Sûriyê
* Rêveberiya xweser a rojavayê Kurdistanê
* Dîroka Rojavayê Kurdistanê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Rojavaya Kurdistanê de hene.
* PYD Rojava Girêdana arşîvê 2013-05-02 li ser Wayback Machine