Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kontrola otorîteyê

| Kontrola otorîteyê |
| --- |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

Di zanistiya pirtûkxaneyê de, **kontrola otorîteyê** pêvajoyek e ku agahdariya bîbliyografîk birêxistin dike, wekî di katalogên pirtûkxaneyan de bikaranîna yekane, rastnivîsîna navekî (sernav) an nasnameyek hejmarî ji bo her mijarê ye. Peyva ''otorîte'' ya di kontrola otorîte ji ramana navên mirovan, cihan, tişt û têgînên destûrdar in, ango ew bi rengek taybetî têne damezrandin. Ev sernav an nasnameyên yek-cûre bi domdarî li seranserê katalogên pelê otorîteriya têkildar têne bikar tînin û sepandin. Ji bo rêbazên din ên organîzekirina daneyan wekî girêdan û referansên xaçeyan têne sepandin. Her têketinek kontrolkirî ji hêla çarçove û karanîna wê ve di tomarekî otorîteriyê de tê diyar kirin. Ev rêxistin ji xebatkarên pirtûkxaneyê re dibe alîkar ku katalogan biparêzin û wê ji lêkolîneran re bikêrhatî bikin.

Katalog her mijarekê -wek nivîskar, mijar, rêzefîlm, an pargîdanî- nasnameyek yekta an sernavek taybetî destnîşan dikin ku paşê ji bo hemî referansên heman mijarê bi domdarî, yekta û nezelalî tê bikar anîn, ku guhertoyên ji rastnivîsîn, wergêrên cihêreng radike. navên pênûsan, an jî navdêran. Sernivîsa yekta dikare bikarhêneran bigihîne hemî agahdariya têkildar tevî mijarên têkildar an hevgirtî. Qeydên rayedar dikarin di nav databasek de werin berhev kirin û jê re pelê desthilatdariyê tê gotin, û parastin û nûvekirina van pelan û her weha "girêdanên mantiqî" bi pelên din ên di nav wan de karê pirtûkxane û katalogerên din ên agahdariyê ye. Li gorî vê yekê, kontrola otorîte mînakek peyvsaziya kontrolkirî û kontrola bîbliyografîk e.

Dema ku di teorîyê de her perçeyek agahdarî di bin kontrola otorîte de ye wek navên kesane û pargîdanî, sernavên yekreng, navên rêzan, û babetan, katalogerên pirtûkxaneyê bi gelemperî li ser navên nivîskar û sernavên xebatan disekinin. Sernavên mijarê ji Pirtûkxaneya Kongreyê fonksiyonekî wekî tomarên otorîte pêk tînin, her çend ew bi gelemperî ji hev cuda têne hesibandin. Her ku dem derbas dibe, agahdarî diguhere, hewcedariyên ji nû ve organîzekirinê peyda dike. Li gorî nêrînek, kontrola otorîte ne ji bo afirandina pergalek bêkêmasî ya bêkêmasî ye, ku belkî ew hewldanekî berdewam a ji bo şopandina van guhertinan û hewldana anîna "avahî û rêkûpêk" li peywira alîkariya bikarhêneran a peydakirina agahiyan e.

## Çavkanî
# Dema gerdûnî ya bisazûmankirî

Bûyerên demjimêrên li Cihanê
**Dema gerdûnî ya bisazûmankirî** (bi inglîzî: **UTC** - **U**niversal **T**ime **C**oordinated) kurtenavê koordînasyona navneteweyî ya demê ye.

Mirovahiyê ji zû ve ye li standardkirina demê digeriya. Wekî tê zanîn di kozmozê de bi serê xwe dem nîne. Herwekî di valahiyê de cih, jor jêr hwd jî nîne. Hemî ji şîrovekirinên, ji ceribandinên û ji nirxandinên mirovan tê. Zanistan ji bo ku di jiyana nûjen a bilez de alozî dernekevin Greenwich wekî xêzeke bingehîn pejirandine û pergaleke demê ava kirine.

Yekem Dema Gerdûnî ya Bisazûmankirî ya nefermî li ser 1ê kanûna paşîn 1960an hate pejirandin.

Kurdistan nakeve yek komeke demê. Bakurê Kurdistanê û Başûrê piçûk ê Kurdistanê dikeve koma dema rojhilatê Ewropayê, ango EET, GMT+2. Herêmên din ên Kurdistanê dikeve dema Bexdayê (BT), GMT+3. Hin welat bi fermî yekkirina demê di nava tixûbê xwe de pejirandine. Hinan jî wekî Rûsya gorî herêmê dem pejirandiye. Li Kurdistanê hêj pergala demê nehatiye nîqaşkirin.

Pergal çend caran hate guhertin, di nav demeke kurt de, ku dem bi zelalî koordînasyona weşana radyoyî bi herdu UTC û "Dema Gavavêtina Atomê (SAT)" bû, heta ku UTCya nû di sala 1970an de hate qebûlkirin û di sala 1972an de pêkanîn. Ev guhertin jî pêngaveke duyem pejirandin û lihevanîna pêşerojê asan kirin.

## Çavkanî
# Wîkîpediya

| Wîkîpediya
 |
| --- |
|  |
|  |
|  |
|

---

 |
| Malper
 | wikipedia.org |
| Ziman
 | Bi 304 zimanan
 |
| Avabûn
 | 15ê kanûna paşîn a 2001ê Bi kurdî: 7ê kanûna paşîn a 2004an
 |
| Xwedî
 | Weqfa Wikimedia
 |
| Dirûşm
 | Ensîklopediya azad
 |
| biguhêre |

**Wîkîpediya** (bi inglîzî: Wikipedia) ensîklopediyeke pirzimanî ya azad e ku ji aliyê civakek dilxwazê wîkîpediyayê ve tê nivîsandin û tê berdewam kirin. Wîkîpediya di dîrokê de xebata referansê ya herî mezin û herî zêde ye ku li çar aliyên cihanê tê xwendin. Wikipedia di dîrokê de xebata referansê ya herî mezin e û ensîklopediya herî zêde ye ku tê xwendin û bi domdarî di nav deh malperên herî zêde deye ku tê ziyaretkirin ku di tîrmeha sala 2024an de ji aliyê Semrush ve di rêza pêncemîn de û ji hêla Similarweb ve di rêza heftemîn de cih girtiye. Wîkîpediya ji hêla Weqfa Wîkîmedyayê ku rêxistineke ne-qezenc a amerîkî ye tê birêvebirin ku bi piranî ji hêla bexşan ve tê fînansekirin.

Wîkîpediya projeyeke navneteweyî ku niha bi 304 zimanan cihanê têne nivîsandin. Li gorî daneyên sala 2024an Wîkîpediyaya kurdî li gorî zêdebûna gotaran di nav lîsteya sed wîkîpediyayên cîhanê de ye û di rêza 84an de cih digire. Taybetiya vê ensîklopediyê ev e ku her kes dikare her gotarê biguherîne û naverokan li gotaran zêde bike. Her çiqas ji bo bikarhênerekê çalak nav û profîla wî/wê ya ji bo xebatan mihûm be jî lê ji bo guhertina xweqeydkirin li wîkîpediyayê ne pêwîst e. Zêdekirin naverokên gotaran û nivîsandina gotaran bi şêwazek fermî û bi zimanek bêalî têne nivîsandin.

Wîkîpediyaya herî mezin wîkîpediya îngilîzî ye ku tê de ji 7.193.161î zêdetir gotar hene. Di hemû zimanên ku di Wîkîpediyayê de xwedî malper in ji 17.000.000î zêdetir gotar hene.

Logoya Wîkîpediyayê dinyayeke ku ji tîpên alfabeyên cûr bi cûr pêk hatiye. Wekî Wîkîpediya ev dinya jî vekirî ye.

## Wîkîpediyaya kurdî

 *Gotara bingehîn: Wîkîpediyaya kurdî*
Taybetiyeke girîng ya Wîkîpediyaya kurdî ev e ku yekem ensîklopediya bi zimanê kurdî ye ku cara yekemîn e li ser înternetê de ensîklopediyeke bi zimanê kurdî hatiye nivîsandin. Beşa kurdî ya Wîkîpediya di 7ê kanûna paşîn a sala 2004an de ji aliyê Erdal Ronahî ve hatiye destpêkirin. Li Wîkîpediyaya kurdî ki ji aliyê bikarhênerên çalakên Wîkîpediya kurdî her ku diçe pêşve diçe ku heya niha 91.803 gotarên bi kurdî hatiye nivîsandin.

## Dîrok

Wîkîpediya cara yekem di 15 çileya sala 2001ê de ji aliyê Weqfa Wîkîmedyayê bi zimanê îngilîzî hatiye destpêkirin.

## Lîsans

Naveroka Wîkîpediyayê di bin Lîsansa Belgekirina Azada GNU (GNU Free Documentation License)de tê weşandin. Ev tê wateyê azad e û wê her dem azad bibe. Her kes dikare naveroka Wîkîpediyayê gora keyfa xwe belav bike. Kes nikare Wîkîpediyayê bifroşe an bikire. Naveroka Wîkîpediyayê naveroka azad e. Nivîsbariya Wîkîpediya bi navê MediaWiki jî nivîsbariya azad e.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Wîkîpediya de hene
# Ensîklopedî

Zanistnameya Brockhaus Lexikon
**Ensîklopedî**, ji zimanê yewnanî *enkyklios paideia*, ango *daîreya perwerdehiyê*, yan jî **zanistname** hewla berhevkirina hemû zanîna ser mijarekê an hemû zanîna cîhanê ye.

## Dîrok

Di dîrokê de gelek zanistname hatin nivîsandin. Zanistnameyên bi nav û deng ji aliyê Arîstotelês, Îbn Sîna, Francis Bacon (Dara Zanîna), Jean Baptiste le Rond d’Alembert û Denis Diderot (Encylopédie) hatin weşandin.

Îro Zanistname ên Encyclopædia Britannica, Encarta, Brockhaus û Wîkîpediya ensîklopediyên girîng in.

## Zanistnameyên kurdî

Wîkîpediya kurdî zanistnameya yekem a bi zimanê kurdî ye, derve vê Ansîklopediya Zarokan jî heye.

Li Bêrûtê di sala 2009'an de zanistnameyeke kurdî bi 10 berg û 18 beş hate amadekirin. Serokê Komîsyona Bilind a Amadekirina Ansîklopediya Kurdî Ebdullah Elyawayî bû.

## Çavkanî
# 2026

◄ |
Sedsala 20an |
**Sedsala 21ê**

◄◄ |
◄ |
2022 |
2023 |
2024 |
2025 |
**2026**

## Bûyer

### Kanûna paşîn

* 13ê kanûna paşîn
	+ Hikumeta demkî ya şamê, şerekî ku 27 rojan berdewam kir li dijî Rêveberiya Xweser a Rojavayê Kurdistanê dest pê kir.

### Sibat

* 28ê sibatê
	+ Şerê Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê li dijî Îranê hatiye dest pê kirin.

### Adar

### Nîsan

### Gulan

### Hezîran

### Tîrmeh

### Tebax

### Îlon

### Çiriya pêşîn

### Çiriya paşîn

### Kanûna pêşîn

## Mirin

### Kanûna paşîn

* 10ê kanûna paşîn
	+ Ziyad Heleb, fermandarê leşkerî yê Kurdên Rojavayê Kurdistanê (jdb. 1988).
* 22ê kanûna paşîn
	+ Mehmed Emîn Bozarslan, nivîskarê kurd (jdb. 1934).

### Sibat

* 28ê sibatê
	+ Elî Xaminêyî, rêberê duyema bilind ê Komara Îslamî ya Îranê bû (jdb. 1939).

### Adar

* 10ê adarê
	+ Ehmedê Huseynî, helbestvan û nivîskarekî kurd (jdb. 1955).
* 11ê adarê
	+ Salih Muslim, siyasetmedarê kurd (jdb. 1951).

### Nîsan

### Gulan

### Hezîran

### Tîrmeh

### Tebax

### Îlon

### Çiriya pêşîn

### Çiriya paşîn

### Kanûna pêşîn

## Xelatên Nobelê

## Çavkanî
# 7ê hezîranê

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<
 | **Hezîran 2026** | >>
 |
| Du
 | Sê
 | Ça
 | Pê
 | În
 | Şe
 | Ye
 |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7
 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14
 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21
 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28
 |
| 29 | 30 |  |  |  |  |  |
| **Rojên salê** |

## Bûyer

### Kurdistan

* 2004 – TRTê bi zimanê zikmakî dest bi weşanê kir

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

## Jidayikbûn

* 1866– Ernest William Hornung, nivîskarê îngilîz
* 1877– Charles Glover Barkla , fîzîknasê brîtanî
* 1952 – Orhan Pamuk , nivîskar, rojnamevan û xwediyê Xelata Nobelê yê tirk.
* 1959 – Mike Pence, Cîgirê serokê ê 48emîn ê Dewletên Yekbûyî û 50emîn parêzgarê Indianayê.

## Mirin

* 1954 – Alan Turing, zanyarê xêvjimêrê Brîtanî, li Wilmslow mir.

## Cejn û salveger

(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)

---
# Deryaya Reş

| Deryaya Reş
Черно море  |
| --- |
| * Deryaya dorgirtî
 |
|  |
| ﻿ / ﻿ |
| Dewlet | Bulgaristan, Rûsya, Ûkrayna, Romanya, Tirkiye, Gurcistan, Ebxazya  |
| Tejaneya çem | Black Sea Basin  |
| Welatê tejaneya çem | Bulgaristan, Gurcistan, Rûsya, Romanya, Tirkiye, Ûkrayna  |
| Dirêjbûn | 1175 km  |
| Pêk tê ji | * Tengava Çanakkale
* Tengava Stenbolê
* Tengava Kerş
* Dnieper-Bug Estuary
* Deryaya Azov
 |
| Rûerd | * 436.402 ±1 km²
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Deryaya Reş** (bi yewnaniya kevn: Πόντος Εὔξεινος, lat. *Póntos Eúkseinos*, bi latînî: Pontus Euxinus) deryayeke marjînal e ku navbera parzemînên Ewropa û Asyayê de ye. Deryaya Reş di navbera rojhilatê Balkanan, başûrê Deşta Ewropaya Rojhilat, rojavayê Qafkasyayê û bakurê Anatolyayê de ye. Deryaya ji aliyê çemên sereke bi taybetî ji aliyê çemên wekê Çemê Dunayê, Çemê Nîpirê û Çemê Nîstirê ve tê xwedî kirin.

Deryaya Reş 436.400 km² rûav werdigire (Behra Azovê tê de nîne) kûrahiya ya herî kûrê deryayê 2.212 mêtre ye û qebareya giştî ya deryayê 547.000 km³ e. Piraniya qeraxa deryayê xwedê çiyayên bilind in ku ev bilindî li başûr Çiyayên Pontîkê li başûrê rojava bilindahiyên nîvgiravên başûrê rojava, li rojhilat Çiyayên Qefqasyayê û li bakur jî Çiyayên Kirimê ne. Xalên herî dirêj ên di navbera rojhilat û rojava de bi qasî 1.175 kîlomêtre ye. Bajarên girîng ên ku li ser peravê Deryaya Reş hatine avakirin ev in: (li gorî demjimêrên Bosporusê) Burgas, Varna, Konstanța, Odesa, Sevastopol, Novorossiysk, Soçî, Potî, Batûm, Trebzon û Samsun ne.

## Erdnîgarî

Rêxistina Hîdrografî ya Navneteweyî sinorên Deryaya Reş bi vê awayê destnîşan dike:

> Li başûrê rojava. Sinorê bakurê rojhilatê Deryaya Marmarayê [Xetek ku bi Pozika Anatoliyê (41°13'N) ve bi Pozika Rumilî re digihêje ba hev]. Li Tengava Kerçê. Xetek ku bi Pozika Takil û bi Pozika Panaghia (45 ° 02'N) ve girêdayî ye.
>
>

Herêmên derdora Deryaya Reş bi gelemperî wekî Herêma Deryaya Reş hatiye binavkirin. Beşên deryayê ya bakur di nav kembera Chernozem (kembera axa reş) de ye ku ji rojhilatê Kroatyayê (Slavonya) destpê dike bi seranserê Çemê Dunayê re (bakurê Sirbîstanê, bakurê Bulgaristanê (Deşta Dunayê) û başûrê Romanyayê (Deşta Wallachian) heta bakurê rojhilatê Ûkraynayê û seranserê Herêma Reş ya Navendî û ji başûrê Rûsyayê ve jî ber bi Sîbîryayê ve diçe.

Devera deryayê ya Deryaya Reş bi gelemperî wekî devera Pontîk yan jî wekê perava Pontîkê tê binav kirin.

Kendavên herî mezin ên Deryaya Reş Kendava Karkinitê li Ûkraynayê û Kendava Burgasê li Bulgaristanê ye. Kendavên din ên biçûk ên wekê Kendava Dnieprovskiyê û Kendava Dniestrovskiyê li Ûkraynayê û Kendava Sînopê û Kendava Samsunê jî li Tirkiyeyê ne.

Dewletên ku ser peravên Deryaya Reş e ev in:

* Bulgaristan
* Romanya
* Ûkrayna
* Rûsya
* Gurcistan
* Tirkiye

## Galerî

* Perava Deryaya Reş a Gurcistanê ku li asoya Batûmê dinêre.
* Kelehek biçûkê ji serdema navîn e ku li nêzîkê Gasprays Kirima Ûkraynayê ye.
* Bendera Potî, Gurcistan.
* Dîmenek ji Yaltaya Kirimê.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Deryaya Reş de hene.
# 1099

◄ |
Sedsala 10an |
**Sedsala 11an**
| 12an
| ►

◄◄ |
◄ |
1095 |
1096 |
1097 |
1098 |
**1099**

| ►►

## Bûyer

### Cîhan

* 15'ê tîrmehê: Orşelîm di Sefera Xaçiyayê Yekem de, ji pê dorpêç kirineke heft hefteyan hat ji aliya Xaçperestan li Fatimîyan standin.

### Kurdistan

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# 1929

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1925 |
1926 |
1927 |
1928 |
**1929**
| 1930
| 1931
| 1932
| 1933
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

* Yekemîn pirtûka kurdî bi tîpên latînî (bi Alfabeya Marogûlov) bi sernavê “Xʘ-xʘ hinbuna xandina nvisara kurmançi“ hate çap kirin.

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Vatîkan

| Status Civitatis Vaticanæ  Vatîkan Civitas Vaticana  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Sirûd:**Inno e Marcia Pontificale   |
|  |
| **Vatîkan li ser nexşeyê** |
| **Paytext** | * Vatîkan

 41°54'14"Bk, 12°27'11"Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê îtalî
* zimanê latînî
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê îtalî
* zimanê latînî
 |
| Rêveberî | papacy, teokrasî, padîşahiya destûrî  |
|  •  | Serokdewlet | Papa Leo XIV (nirxa derbasdar a niha, 2025–)  |
|  •  | Serokwezîr | Raffaella Petrini (2025–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 11 sibat 1929 (Lateran Treaty, dewleta serwerî)  |
|  •  | Rûerd | 0,49 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 882 (2024)  |
| Dirav | - Euro (1 kanûna paşîn 1999)
 |
| Demjimêr | * Central European Time
* UTC+1
* Europe/Vatican
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +379 |
| **Malper**       |

**Vatîkan** an jî **Dewleta Bajarê Vatîkanê** (bi îtalî: *Stato della Città del Vaticano*), welatêkî bê derya, dewletbajar û mîkrodewleteke serbixwe li dorpêça Roma, paytexta Îtalyayê. Welat di sala 1929an de bi Peymana Lateran ji Îtalyayê serbixwe bû, û ev herêmek cihêreng e ku bixwe di bin hiqûqa navneteweyî de saziyek serwer e, ku dewleta bajêr diparêze. Bi rûbera 49 hektar û ji sala 2023an de nifûsa xwe nêzî 764 kes e, hem ji hêla rûber û hem jî ji hêla nifûsê ve dewleta herî piçûk a cîhanê ye. Dewlet Bajarê Vatîkanê dewletek dêrî an pîroz-keyîtî e ku ji hêla Papayê ku metranê Romayê û serokê dêra katolîk e ve tê rêvebirin. Karbidestên herî bilind ên dewletê hemî oldarên katolîk ên bi eslê xwe cûda ne. Vatîkan di heman demê de metonîme Meqamê pîroz e.

Meqamê pîroz vedigere heya destpêkê û serekî yê dêra katolîk ku ji sala 2018an vir ve li seranserê cîhanê 1.329 mîlyar katolîkên imadkirî li dêra latînî û 23 dêrên katolîk ên rojhilat hene. Li aliyê din dewleta serbixwe ya Vatîkanê di 11ê Sibata 1929an de bi Peymana Lateran li Îtalyayê de derketa holê, ku behsa wê kir wekî afirînek nû, ne wek paşmayek ji Vatîkana bêre ku beşek mezin ji Îtalyaya navîn kir di dîrok de.

Aboriya bêhempa ya dewlet-bajarê Vatîkanê ji hêla bexşên dilsoz, bi firotina pûl û bîranînên posteyê, xercên ji bo têketina muzeyan, û firotina weşanan ve ji hêla aborî ve tê piştgirî kirin. Bajarê Vatîkanê bac nîne û tişt bê bac in.

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Vatîkan de hene.
# 1893

◄ |
Sedsala 18an |
**Sedsala 19an**
| 20an
| ►

◄◄ |
◄ |
1889 |
1890 |
1891 |
1892 |
**1893**

| 1895

| 1897
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

* 26ê nîsanê - Celadet Alî Bedirxan siyasetmend, rojnamevan û zimannasê kurd

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Mahatma Gandî

| Mahatma Gandî |
| --- |
| Mohandas Karamchand Gandhi, di sala 1942an de. |
|  |
| Navê rastî | Mohandas Karamchand Gandhi |
| Jidayikbûn | 2ê cotmeha 1869 Porbandar, Kathiawar Agency, Hindistana Brîtanî |
| Mirin | 30ê çileya paşîn a 1948 Nûdelhî, Hindistan |
| Hevwelatî | Hindistanî |
| Pîşe | Siyasetmedar |
| Hevjîn | Kasturba Gandhi |
| Zarok | Harilal Manilal Ramdas Devdas |
|  |
| biguhêre |

**Mohandas Karamchand Gandhi** (bi gujaratî: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી) (jdb. 2ê çiriya pêşîn a 1869 – 30ê çileya paşîn 1948) bi navê **Mahatma Gandî** tê naskirin. Pêşeng û avakirê dewleta Hindistanê ye.

Di sala 1888ê de li Brîtanyayê dest bi perwerdeyiya dadê kir. Di sala 1896ê de bû parêzer. Derbasî Afrîkaya Başûr bû. Gandî li vir dest bi xebatên siyasî kir. Bi vê xebatê, navê wî li Hindistan û Brîtanya belav bû û hat naskirin.

Di sala 1914ê de vegeriya Hindistanê, Gandî li welatê xwe li dijî kolonyalîzma Brîtanyayê di nav gelê xwe de roleke mezin lîst. Ewqas bandor li gelê xwe kir ku êdî bi navê *Mahatma* (rihê mezin) dihat naskirin.

Navekî wî yên din jî *Bapû* (bavo) bû. Gandî li dijî zordariyê rabû. Ji ber vê yekê dixwest ku bêyî xwînrijandin, Hindistanê ji kolonyalîstan rizgar bike. Di vê xebata xwe de Gandî biser ket û di sala 1947ê dewleta Hindistanê hat damezirandin. Gandî 30ê kanûna paşîna sala 1948ê de ji aliyê olperestekî hîndûyî ve hate kuştin.

## Heft gunehên sereke yên civakî, bi dîtina Gandhi

1. Bidestxistina pere ya bê hewldan

2. Lezzet û kêfxweşiya ku wûjdanê esas nagire

3. Zaniyariya ku têde xidexûyê merivantîyê tine be

4. Bazirganîya ku têde exlaq tine be

5. Zanista ku li ser esasa mirovantîyê nebe

6. Peristina bê fedekarî û berxwedan

7. Siyaseta bê bingeh û bê usûl

## Çavkanî
# 1905

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1901 |
1902 |
1903 |
1904 |
**1905**
| 1906
| 1907
| 1908
| 1909
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

* 4ê nîsanê: Li Hindistanê erdhej çêbû~: 20 hezar kes mirin.

### Kurdistan

## Zayîn

(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

* 16ê adarê: Henry Fonda

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Partiya Kedê ya Gel

**HEP** (bi tirkî: Halkın Emek Partisi, *Partiya Kedê ya Gel*) partiya pêşîn a legal e ku li çareseriya kêşeya kurdan li Tirkiyeyê digere.

Di sala 1990î de ji aliyê parlamenterên kurd ên ku ji SHP' yê veqetiyane ve hate damezrandin. HEPê 19 parlamenterên kurd xistine parlamena Tirkiyê. Ji ber ku Leyla Zana bi zimanê kurdî di got "Bijî biratiya kurd û tirk" êrîşên tund li dijî HEPiyan hat. Parlamenterên kurd bi zor û pêkutiyan hatin zîndanîkirin. Dewleta Tirk HEP' ê wekî dijmin nîşan da û HEP mecbûr ma ku were girtin. Di 25ê nîsana 1993an de ji dêvla HEPê ÖZEP (*Özgürlük ve eşitlik partisi*, "Partiya azadî û wekheviyê") hate damezrandin. Îro rêça ku HEPê vekiriye HDP Û DBP dimeşîne.

## Çavkanî
# Alois Hitler

| Alois Hitler |
| --- |
| Alois Hitler |
|  |
| Navê rastî | Alois Schicklgruber |
| Jidayikbûn | 7ê hezîrana 1837an Döllersheim, Waldviertel, Awistriya |
| Mirin | 3ê kanûna paşîn a 1903an (65 salî) Linz, Awistriya |
| Esil | Awistriyayî |
| Pîşe | Karmend |
| Hevjîn | Anna Glasl-Hörer (1873–1883) Franziska Matzelsberger (1883–1884) Klara Pölzl (1885–1903) |
| Zarok | Alois û Angela (*ji Simon Wakelin)* Gustav, Ida, Otto, Adolf, Edmund, Paula (*ji Klara Pölzl)* |
| biguhêre |

**Alois Hitler** (navê zayînê *Alois Schicklgruber*; z. 7ê hezîranê, 1837 – m. 3ê kanûna paşîn, 1903) karmendekî awistirî bû ku bavê Adolf Hitler e.

Alois Hitler li gundê Döllersheim a li Waldviertelê, ku dikeve bakurê Viyanayê, ji dayîk bûye. Ew sê caran zewiciye û heşt zarokên wî ji du hevjînên wî çêbûne. Kurê wî Adolf Hitler ji hevjîna wî ya dawî Klara Pölzl çêbûye.

Alois di sala 1903an de li bajarê Linz a li Awistriyayê dimire.

## Çavkanî
# 1862

◄ |
Sedsala 18an |
**Sedsala 19an**
| 20an
| ►

◄◄ |
◄ |
1858 |
1859 |
1860 |
1861 |
**1862**

| 1866
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Jidayikbûn

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)

* 6ê gulanê — Henry David Thoreau nivîskar û fîlozofê amerîkî.
# 1866

◄ |
Sedsala 18an |
**Sedsala 19an**
| 20an
| ►

◄◄ |
◄ |
1862 |
1863 |
1864 |
1865 |
**1866**
| 1867
| 1868
| 1869
| 1870
| ►

## Bûyer

### Kurdistan

### Cîhan

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

* 29ê kanûna paşîn – Romain Rolland, nivîskarê xwediyê Xelata Nobelê

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Ernest William Hornung

| Ernest William Hornung |
| --- |
|  |
|  |
| Jidayikbûn | 7 hezîran 1866  Middlesbrough  |
| Mirin | 22 adar 1921  Fransa  |
| Sedema mirinê | Kulbûna pişikê (Sedemên sirûştî) |
| Esil |  Keyaniya Yekbûyî |
| Hevwelatî | Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Îrlendayê  |
| Perwerde | * Uppingham School
* St Ninian's School, Moffat
 |
| Pîşe | Nivîskar |
| Bandorbar | Arthur Conan Doyle |
| Hevjîn | * Constance Doyle
 |
| Dê û bav | * Johan Petrus Hornung  (bav)
* Harriet Armstrong  (dê)
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Ernest William Hornung** an ji bi kurtahî **E.W. Hornung** (jdb. 7ê hezîrana 1866 li Grovehill, Middlesbrough, Îngilistan - m. 22ê adara 1921 li Saint Jean de Luz, Fransa) nivîskarekî îngilîz bû.

## Jiyan

Piştî 2 sal ku Hornung li Awistraliya dijiya ew destpêka salên 1890î de li Londonê karê rojnamevanî dikir. Li vir jî ew xwîşka Arthur Conan Doyle nas dikir û di sala 1893an de zewicî bû. Serkeftina hevlingê Hornung wî ilham jê girt ji ber ku ew jî bi nivîsandina çîrokên polisî destpê kir.

## Berhem

Hornung hevpişkek ji bo detektîvê hosteyî Sherlock Holmes çêkir: krîketvanê rêzdar A. J. Raffles, ku dizîka wek diz li ser rê ye. Bi şêwaza Robin Hood, ew bi zexmî ji civaka ku jê re tê de dewlemend dibe dizê dike, û dema ku nasnameya xwe bi dizî digire, dem û careke din serketî dibe ku polîs bixapîne. Serpêhatiyan ji perspektîfê hevkar û hevalê wî yê dilsoz Bunny Manders ve têne vegotin.

Mîna çîrokên Doyle, çîrokên E. W. Hornung di Kovara Strand de derketin û hêdî hêdî hemî 26 çîrokên di forma pirtûkê de di sê cildan de hatin weşandin. Pîran bi - berevajî li Holmes - bi dawîbûna mirina Raffles di şerê Boeran de bi dawî dibe. Naveroka romana *Mr Justice Raffles* ku paşê dihat nivîsandin demeke berê de dilîze .

Dizê hosteyî Raffles li Îngilistan de xwedî wateyek taybetî ye ku ji ya Arsène Lupin ya li Fransayê bihevra ye. Ew ji bo şanogeh, fîlm û televîzyonê hatiye bikaranîn û her wiha ji bo gelek dizên camêr di wêje û fîlmê de îlham bû.

## Mijarên têkildar

* Maurice Leblanc
* Arsène Lupin

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya almanî* pêk tê.*
# 1877

◄ |
Sedsala 18an |
**Sedsala 19an**
| 20an
| ►

◄◄ |
◄ |
1873 |
1874 |
1875 |
1876 |
**1877**
| 1878
| 1879

| 1881
| ►

## Bûyer

### Cîhan

21ê çiriya paşîn – Thomas Edison, da zanîn ku wî fonograf îcat kiriye.

### Kurdistan

## Jidayikbûn

(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)

## Mirin

(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
# Charles Glover Barkla

| Charles Glover Barkla FRS FRSE |
| --- |
|  |
|  |
| Jidayikbûn | 7 hezîran 1877  Widnes  |
| Mirin | 23 çiriya pêşîn 1944  Edinburgh  |
| Hevwelatî |  Brîtanî |
| Perwerde | * Trinity College
* Zanîngeha Liverpoolê
* Zanîngeha Cambridge
* King's College
 |
| Pîşe | * Fizîknas
* mamosteyê zanîngehê
 |
| Xebat | * X-ray crystallography
 |
| Hevjîn | * Mary Esther Cowell
 |
| Xelat | * Endamê Royal Society
* Xelata Nobelê ya Fizîkê (1917)
* Hughes Medal (1917)
* Royal Society Bakerian Medal (1916)
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Charles Glover Barkla** FRS FRSE (jdb. 7ê hezîranê 1877 li Widnes, Lancashire; m. 23ê çiriya pêşîn 1944 li Edinburgh) fizîknasekî navdar ê brîtanî bû. Sala 1917î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.

Bi giranî li ser *Tîrêjên Röntgen* sekiniye û bipêşxistiye. Wî bi navê xêzên spektra, xêzên ku taybentmendiya elementên kîmyayî destnîşandikin afirandiye. Dîsa di bibêşxistina floresan, polarîzasyon, pêlên elektromanyetîk hwd de xwedî roleke berbiçav bûye.

## Xelatên wergirtiye

* Hughes-Medaille (Pokala Hughes), Royal Society, 1917
* Xelata Nobel a fîzîkê, 1917