# Hîtît

|  |
| --- |
|
Împeratoriya Hîtîtê

---

𒄩𒀜𒌅𒊭 (*Ḫattuša*)

 |
| ~ 1700 BC b.z. – ~ 1178 b.z. |
| Li dora sala 1300ê b.z. nexşeya Împeratoriya Hîtîtê |
| Agahiyên gelemperî |
| Paytext | Hattûşa |
| Ziman | Zimanê hîtîtî |
| Dîn | Dînê hîtîtî |
| Awayê rêveberiyê | Monarşiya destûrî |
| Rêveberî |
| Padîşah |
| • ~ 1650 b.z. | Labarna (rêveberê destpêkê) |
| • ~ 1210–1190 b.z. | Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) |
|

| Ya berê | Ya paşê |
| --- | --- |
| Kaneş~ 1700 BC b.z. | Hîtîtên Dawî~ 1178 b.z. |

 |

**Hîtît** împeratoriyeke serdema bronzê bû ku ji aliyê hîtîtan ve hatiye avakirin ku li qadeke berfireh ê Anatolyayê serwerî kiriye. Hîtîtî yek ji gelên kevnareyên hind û ewropî yên Anatolyayê bûn ku bi gelên hind ewropî din ên lîdî û bi medan re yek ji şaristaniyên bi hêz ên Anatolyayê bûn. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê Deryaya Reş hatine û di destpêka hezarsala 2ê berê zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê bi cih bûne ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê jî di nav de bû. Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 b.z.), padîşahiya Kaneş an Neşa (~ 1750–1650 yê b.z.) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 b.z.) hebû ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwerî kirine. Di serdema nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan hatiye binavkirin, di nîvê sedsala 14ê berê zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê di nav xwe de girtiye û bi împeratoriya Hurî-Mîtanî ku împaratoriyeke reqîb ê hîtîtan bû û bi xanedaniya asûriyan re sinorê welatî parvekiriye. Paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan li bajarê Hattuşayê bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya Mîtanî re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li ser piyan mane û hebûna xwe parastine. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên Levant û Mezopotamyayê bûne.

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin. Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên curbicur ên asûrî, Babîl, Misir û Rojhilata Navîn a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Derahî kirina (deşîfre) van nivîsan bûyereke giring bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21ê de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya Serdema Bronzê hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, Mezopotamya û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in. Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin. Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.

## Etîmolojî

Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma Anatolyaya navîn jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di Încîlê de derbas bûye hatiye wergirtin. Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") binav kiriye û li dora sala 1650 yê berê zayînê de paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye, navê Neşiyan a hîtîtan berdewam kiriye.

## Dîrok

### Kok

Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê b.z.) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê b.z. de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê b.z. de gihîştine vê herêmê. Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê b.z. de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn.

Hîtîtî cara yekem di beriya sala 1750 yê b.z. de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine. Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê b.z. de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine. David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin" ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê b.z. de koçê Anatolyayê bûne.

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk. Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê b.z. ve girêdayî ye ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 b.z.) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.

### Serdema destpêkê

Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)
Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 b.z.) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtiya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 b.z.), Paḫanu (demeke kurt di 1790 b.z. de), Inar (nêz. 1790–1775 b.z.) û Waršama (nêz. 1775–1750 b.z.) li Kaneşê hikum kirine.

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye. Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin. Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgiriya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.

Zuzzu (1720–1710 b.z.) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 b.z. de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.

### Keyaniya kevin

Pala Hattuşayê
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.

> Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.
>
>
>

Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê b.z. (kronolojiya navîn) an sala 1587ê b.z. (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê hurî ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê Kîzzûwatna binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane. Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cuda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê Mezopotamyayê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin. Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê b.z. heta sala 1200ê b.z. padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 b.z.) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.

### Keyaniya navber

Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû. Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane. Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhaliya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.

### Keyaniya dawî

Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê
Bi serweriya Tûdhaliya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 b.z.) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 b.z.) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 b.z.) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê b.z. de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

Dema ku Šuppiluliuma I hikumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane. Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 b.z.) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.

#### Şerê Kadeşê

Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber giringiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên giring ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir giring bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin. Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alîkariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 b.z. ye) qewimiye.

### Hilweşîna Hîtîtê

Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 b.z.) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.

Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.

Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê b.z. de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji hilweşîna mezin a serdema bronzê bû.

### Serdema piştî hîtîtan

Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê
Heta sala 1160ê b.z. rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin.

Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd (Meletî, Bakurê Kurdistanê) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 b.z.) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 b.z.) de bi tevahî ketiye destê asuran.

Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê (Bakurê Kurdistana îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be, ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan.

## Vedîtinên arkeolojîk

Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)
Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere
### Vegotinên di Încîlê de

Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû. Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser giringiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.

Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû". Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin.

### Vedîtinên destpêkê

Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.

Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê *Kültepe* hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.

Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.

Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împeratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.

Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.

### Nivîsar

Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.

## Erdnîgarî

Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 b.z.) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 b.z.)
Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (*Ha-at-ti*) dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.

Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin. Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împeratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû.

Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye.

## Rêveberî

Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)
Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)
Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin. Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn. Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cuda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji giringtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka *gal mesedi* (serokê parêzvanên qraliyetê) bû. Ew meqama *gal gestin* (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna *gal mesedi*, bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê *gal dubsar* (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya *gal dubsar* li ser *lugal dubsar* (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû.

Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.

### Dînên hîtîtê pêşîn

Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cudahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.

### Pankûs

Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 b.z.) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin. Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn. Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.

Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.

### Siyaseta derve û şer

Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek giring a kedê digirt nav nifûsa xwe. Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.

## Aborî

Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: *ḫalki*) û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: *ZÍZ-tar*) celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin. Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.

Di teoriyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê curbicur formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir giring bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek giring a aboriyê bûn.

Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.

## Gelhe

Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împeratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.

Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.

Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran giring bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.

## Ziman

Dara malbata zimanên hind û ewropî
Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere
Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin.

Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin. Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye:

> Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.
>
>
>

Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.

Zimanê hîtîtî gelek peyvên ji zimanê hurî û ji zimanê hatî yên ne hind û ewropî deyn wergirtiye û ev peyv bi taybetî ji aliyê hîtîtan ve di rîtûelên dînî de hatine bikaranîn. Berî ku Hattî ji aliyê hîtîtan ve werin desteserkirin an jî hatiyî ji cih û warên wan werin derxistin, zimanê hatî zimanê paşîn zimanê şêniyên herêmî yên axa Hattiyê bû. Heta piştî ku zimanê hîtîtî ji bo nivîsên din bi awayekê baş rûniştiye, nivîsarên pîroz û dînî yên Hattûşayê bi gelemperî bi zimanên hatî, hurî û bi zimanê lûwî hatine nivîsandin.

## Dîn û mîtolojî

Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin.

Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek giring bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû. Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.

Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.

## Binêre

* Peymana Kadeşê

## Çavkanî