Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Onkolojî

**Onkolojî**, şaxeke zanistî ya bijîşkî ye ku nexweşiya pençeşêrê û xweparastina li hemberî vê nexweşî yê lêkolîn dike û epîdemîolojî ya wî dertîne holê. Bijîşkên pispor ên vê şaxê, wek onkolog têne naskirin.

Mirov dikarê bi kurdî navê vê şaxê bi "şaxa zanistî ya pençeşêrê" bîne ziman. Du beşên onkolojiyê jî ev in: onkolojiya radyasyonê û onkolojiya tibî ne.

## Etîmolojî

## Çavkanî
# Sedsala 19an

◄ |
Ss. 17an |
Ss. 18an |
**Sedsala 19an**
| Ss. 20an
| Ss. 21ê

## Gelemperî

## Bûyer / perisîn

* 1808 – Komara Ragusayê ji aliyê Fransayê ve hate dagirkirin.
* 1814 – Fransayê di şerê Brienne de zora Rûsya û Prûsyayê bir.
* 1821 - Şoreşa Yewnanistanê ji bo serxwebûna dest pê kir.
* 1821 – El Salvador serxwebûna xwe dest xwe xist.
* 1821 – Perû serxwebûna xwe dest xwe xist.
* 1821 – Trînîdad û Tobago serxwebûna xwe dest xwe xist.

## Kesên navdar

* Bjørnstjerne Bjørnson, siyasetmedarê û helbestvanê xwediyê Xelata Nobelê
* Charles Baudlaire, nivîskarê fransî
* Fyodor Dostoyevskî, nîvîsakareke rûsî
* Evdirehmanê Axtepî
* Edgar Allan Poe, helbestvan û çîrokvanê amerîkan
* Keyfî, feqe û helbestvanekî kurd
* Mîhrîbana Berwarî, helbestvaneke kurd a jin
* Marquis de Sade, romannivîsê fransî
* Sirî Xanim, helbestvaneke bi eslê xwe kurd
* Samuel J. Tilden, siyasetmedarê amerîkan

## Nûvedan û keşf
# Louis Pasteur

| Louis Pasteur |
| --- |
|  |
|  |
| Jidayikbûn | 27 kanûna pêşîn 1822  Dole (Bourbon Restoration in France)  |
| Mirin | 28 îlon 1895  Castle of Villeneuve-l'Étang  |
| Sedema mirinê | Rawesta dil (Sedemên sirûştî) |
| Cihê goristanê | Q131620455, Katedrala Notre Dame ya Parîsê  |
| Hevwelatî | Fransa  |
| Perwerde | * École normale supérieure (1844–1845)
* Lycée Saint-Louis
* Sorbonne Zanîngeha Parîsê
* Conservatoire national des arts et métiers
 |
| Pîşe | * Microbiologist
* kîmyager
* mamosteyê zanîngehê
* biyokîmyager
* agronomist
* biyolog
* lîtograf
* portrait painter
 |
| Xebat | * rabies vaccine
* Pasteur Institute
 |
| Meqam | * seat 17 of the Académie française (1881–1895)
 |
| Hevjîn | * Marie Pasteur (1849–)
 |
| Zarok | * Marie-Louise Pasteur
* Jean-Baptiste Pasteur
* Jeanne Pasteur
* Cécile Pasteur
* Camille Pasteur
 |
| Dê û bav | * Jean-Joseph Pasteur  (bav)
 |
| Xelat | * Grand Cross of the Legion of Honour (1868)
* Leeuwenhoek Medal (1895)
* Copley Medal (1874)
* Rumford Medal (1856)
* Knight of the Order of Agricultural Merit (1883)
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Louis Pasteur** (bixwîne: *Lûyî Pastûr*) (27'ê befirbara pêşîn 1822'ê - 28'ê îlona 1895'ê) yek ji mezintirîn hûrjînewernas û kîmyagerê dîrokê e.

Ew ji bo hindê binavûdeng e ko rêyek ji bo tirş-nebûna şîr û şerabê vedît. Rêya wî vedîtî heta niha jî bi pasturandinê (pasturîzasyonê) dihêt niyasîn. Ceribandinên wî Bîrdoza hûrjîneweran ya nexweşiyan (Germ theory of diseases) selimand . Wî vaksîna pêşîn ji bo nexweşiya hariyê vedît. Ew û Robert Koch hîmdanerên bektirîzanistî in.

## Destpêka jiyanê

Ew li Doleya devera Juraya Fransayê hat dinyayê û li bajêrê Arboisê mezin bû. Bavê wî Jean kevne leşkerekê şerên Napoleonî bû.

## Çavkanî
# Robert Koch

| Robert Koch |
| --- |
|  |
|  |
| Navê rastî | Robert Heinrich Hermann Koch  |
| Jidayikbûn | 11 kanûna pêşîn 1843  Clausthal (Keyaniya Hannoverê, Deutscher Bund)  |
| Mirin | 27 gulan 1910  Baden-Baden  |
| Sedema mirinê | Mirina masûlkeyên dil (Sedemên sirûştî) |
| Hevwelatî | Keyaniya Hannoverê, Împeratoriya Almanî  |
| Perwerde | * Zanîngeha Göttingenê
 |
| Pîşe | * Biyolog
* bijîşk
* dahêner
* mamosteyê zanîngehê
* bakterîzan
* daner
 |
| Xebat | * Koch's postulates
 |
| Hevjîn | * Emmy Koch (1867–1893)
* Hedwig Koch
 |
| Zarok | * Gertrud Pfuhl
 |
| Dê û bav | * Hermann Koch  (bav)
* Mathilde Henriette Koch  (dê)
 |
| Xizm | * William Threlfall (great-nephew)
 |
| Xelat | * Pour le Mérite for Sciences and Arts order
* Nobel Prize in Physiology or Medicine (1905)
* honorary citizen of Berlin
* Bavarian Maximilian Order for Science and Art (1909)
* honorary citizen of Clausthal-Zellerfeld
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Heinrich Hermann Robert Koch** (jdb. 11ê kanûna pêşîn a 1843an li Clausthal; m. 27ê gulana 1910an li Baden-Baden) yek ji mîkrobiyolog û navdarên bijîşkiyê ye Alman e ku bi keşfkirinên xwe yên bakteriyên nû tê naskirin.

Cara pêşîn Koch bakteriya ku sedemê tûberkûlozêye keşfdike. Di sala 1905î de ji ber xebatên xwe xelata Nobelê werdigire.
# Peyk (teknolojî)

Satelîta Soyuz TMA-7
**Peyik** an jî **satelît**, alavek e ku ji esmên weşanê dike.

Di sadsale me de, ji bo têkilî û danûstandinê Tekonolojî tê bikarhanîn. Peyik, lingekî ku di temenê wê têkilî û pêşketina bi tekonolijiyê re cih digirê ya. Peyik, sandina wan ya li asîmanan jî, bûya weke sektorekê. Ji wê re tê gotin Binasazîya Teknolojiyê. Lê mixabin, hê heta vê roja me, çend ku kurd, ser 50 milyonî re li cihanê dijîn, hê Peyikeka xwe jî ne şandina asîmanan. Çend ku herî zêde pêdivîya wan bi wê heya. Rêveberîya Başûrê Kurdistanê, bi rêveberî karê wê bişênê. Lê hê ne şandina.

Peyik, temenê binasazîya pergala Telefonê, ya Televîzyonê û hwd, ku hê gelek aliyên din mirov karê di nav de bêne ser ziman. Bi teybetî, di zanistê de jî dihên bikarhanîn. Minaq, Peyikên zanistê jî hena. Bi saya serê wan, erdhej, di roja me de, bûna wan û şideta wan tê kifşkirin. Bi wê re, mirov karê bêje ku î ro bi dehan peyikên zanistê ku bi wan zanist tê kirin hena.

ROJ TV, ji ber ku hê peyika kurdan nîn a û li ser peyikên din weşanê dike, minaqeka ku herî zêde li berçav a ku rastî astangîyan tê. Kurd, pêdîvîya wan bi peyikaka mazin ya ku bi wê re temen û binasazîya pêşketina xwe ya li ser teknolojiyê re çêkin, pêdivîya wan pê heya.

* Peyka Zanist û lêkolînê
* Peykên ragihandinê

## Binêre

* Peyk