Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Venezuela

| Bolivarian Republic of Venezuela  Venezuela |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Sirûd:**gloria al bravo pueblo   |
|  |
| **Venezuela li ser nexşeyê** |
| **Paytext** | * Karakas

 8°Bk, 67°Ra |
| Zimanên fermî | * zimanê spanî
* Venezuelan Sign Language
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê spanî
* Colonia Tovar
* Máku
* Sanumá
* Wayuu
 |
| Rêveberî | pergala serokatiyê, komara federal  |
|  •  | Serokdewlet | Delcy Rodríguez (acting president, 2026–)  |
|  •  | Serokwezîr |  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 5 tîrmeh 1811 (Venezuela Declaration of Independence), 30 adar 1845 (independence recognized by country from which it separated, Q6151968)  |
|  •  | Rûerd | 912.050 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 31.250.306 (2024)  |
| Demjimêr | * UTC-4
* America/Caracas
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +58 |
| **Malper**   |

**Venezuela** an jî **Komara Bolîvarî ya Venezuelayê** (bi spanî: *República Bolivariana de Venezuela*) dewletek li beravê Karîbîk ê Amerîkaya Başûrê ye. Bi Brezîl, Kolombiya û Guyana re sînorên wê hene.

## Nav

Li ser navê Venezuelayê du teorîn hene. Yek tê diyarîkirina Amerigo Vespucci. Kengê Amerigo Vespucci gehîşta Venezuela dibe, ji bo malên li beravên wê derê li ser avê çê bûnî Wênîsê dixistina bîrê û ew dernan tê Venezuela, ango "Venedîka Biçûk" nav kirin.

Yek din jî dibêje ko, erdnîgarîvan Martín Fernández de Enciso, yek ji hevalan Amerigo Vespucci, di pirtûka xwe "Summa de Geografía" de dinivîse ko xelkê wan deran xwe bi "Veneciuela" nav dikir. Ji bo wî navî ew dernan hat wiha navandin.

## Erdnîgarî

Venezuelayê li beravên Amerîkaya Başûrê ye û 2.800 km direjahiya beravên xwe heye. Li 916.445 km² rûerda de %39an xwe daristan, %20an xwe çêregeh û %4an xwe jî zevî ne.
Çemê Orinoco bi 2574 km direjahîye çemê herî mezin û herî gering e. Çemên li wî bêtir Caroní û Apure ne.

Pico Bolívar xala herî bilinda û 4,979 mitir bilindahiya xwe heye.

## Gel

Gorî lêpirsîneke dawî, gelê Venezuelayê bi %60an xwe li mestîzan pêk hatî ye. Li wan bêtir %29 koçgerê ewropayî (spanî, alman, îtalyan, portugalî) %8 afrîkanî, %1 îndiyan, %2 asyayî jî hene.

### Ziman

Li Venezuelayê spanî zimanê fermî ye. Li wê derve 31 zimanên dimatiyên kevin jî tê axaftin.

### Ol

Gelê Venezuela bi piranî (dor %96) xiristiyanên katolîk ên romî, %2an xwe protestan. Olên din li kemaviyê dimen.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Venezuela de hene.
# Piling (Panthera tigris)

| Piling, babir
 |
| --- |
|  |
| Pilingê Bengalê (*P. tigris tigris*)
 |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Ajal |
| Filûm:
 | Stûnpiştdar(Chordata) |
| Bir:
 | Guhandar (Mammalia) |
| Kom:
 | Goştxwer (Carnivora) |
| Famîle:
 | Famîleya pisîkan (Felidae) |
| Cins:
 | *Cinsê Parsan* (Panthera) |
| Cure:
 | P. tigris |
| Navê zanistî yê latînî
 |
| Panthera tigris Linnaeus, 1758 |
|  |
| Bilavbûna dîrokî ya pilingan (zer) û bilavbûna sala 2006an (kesk).
 |
| Hevwate
 |
| Felis tigris Linnaeus, 1758
Tigris striatus Severtzov, 1858
Tigris regalis Gray, 1867
 |

Piling
Piling
**Piling** an jî, bi taybetî li Başûr û Rojhilata Kurdistanê, **babir**, **bebir**, **bewir**, **behwer** (bi latînî: *Panthera tigris*), cureyekî pisîkên mezin ji cinsê *Panthera* ji famîleya pisîkên *Felidae* ye.

## Şayes

Ew guhandareke kovî û goştxwer e li bejiyê parzemîna Asyayê dijî.

## Reftar

## Parêzî

## Belavbûna Erdgînarî

## Bincure

Neh bincureyên pilingan hene ku jê sê bincureyên nemayî ye yan (*extinct* bi înglîzî).

* Pilingê Bengalê yan pilingê Hindî (*Panthera tigris tigris*)
* Pilingê Îndonezyayê (*Panthera tigris corbetti*)
* Pilingê Sîbîryayê (*Panthera tigris altaica*)
* Pilingê Başûrê Çînê (*Panthera tigris amoyensis*)
* Pilingê Sûmatrayê (*Panthera tigris sumatrae*)
* Pilingê Malayê (*Panthera tigris jacksoni*)

* Pilingê Bengalê
* Pilingê Îndonezyayê
* Pilingê Malayê
* Pilingê Sûmatrayê
* Pilingê Sîbîryayê
* Pilingê Sîbîryayê
* Pilingê Başûrê Çînê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Rêxistina navdewletî ji bo parastina pilingan (bi îngilîzî) Girêdana arşîvê 2011-02-26 li ser Wayback Machine
# Meymûna avî

| Meymûna avî
 |
| --- |
|  |
| Rewşa parastinê
 |
|  Kêmtirîn metirsî  (IUCN 2.3) |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Chordata |
| Bir:
 | Mammalia |
| Kom:
 | Rodentia |
| Famîle:
 | **Myocastoridae** |
| Cins:
 | Myocastor |
| Cure:
 | M.coypus |
| Navê zanistî yê latînî
 |
| Myocastor coypus (Molina, 1782) |

**Meymûna avî**, **cirdonê çeman** an **koypû** (*Myocastor coypus*), cureyekî kojerên avî ku di avê şêrîn wek çem, gol û robaran dijî ne. Meymûna avî cureyekî tenê ku ji famîleya meymûnên avî (*Myocastoridae*) mayî ye.

## Taksonomî

Çar binecureyên meymûna avî hatine danasîn.

## Şayes

Kilox
Meymûna avî nola cirdonekî girs e an kundûzê ( kojerekî avî ye) xuya dike bi dûvikek glover û biçûk ku qasî 30-45 cm dirêj e. Giraniya meymûna avî ya mezin qasî 5-9 kg û dirêjiya wê 40-60 cm. Rengê kurkê meymûna avî qehweyî tarî ye û rengê binekurkê gewrê vekirî ye. Pînek spî ser bêvila wê xuya dike. Meymûna avî bi lingên paşîn torre kirî ne û diranên pirtqalî mezin tê nasîn.

## Belavbûn û jîngeh

Meymûna avî li hinek welatên parzemînên Afrîka, Amerîkayê Başûr, Amerîkayê Bakur û Ewropayê tê dîtin. Meymûna avî di avê şêrîn wek çem, gol û robaran dijî ne.

## Reftar

### Parêzî

Diranên pirteqalî mezin yên meymûna avî baş xuya dikin
Meymûna avî riwêk an nebatên çeman dixwe.

### Pirbûn

## Pêşangeh

* Meymûnek e avî bi kurkê xwe li baxçeya caneweran li Almanya.
* Meymûnek e avî li Almanya

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Meymûna avî de hene

 Myocastor coypus, ser Wîkîcureyê.
* History, distribution and spread of coypu introductions worldwide; efforts to eradicate Girêdana arşîvê 2010-05-27 li ser Wayback Machine with links to other nutria sites
* The Effect of Nutria on Marsh Loss in the Lower Eastern Shore of Maryland undated USGS report
* Portland State University Girêdana arşîvê 2010-05-05 li ser Wayback Machine Report on coypus in the Pacific Northwest of North America.
* Species Profile- Nutria (*Myocastor coypus*) Girêdana arşîvê 2013-07-25 li ser Wayback Machine, National Invasive Species Information Center, United States National Agricultural Library. Lists general information and resources for Nutria.
# Rûviya kor

| *Rûviya kor* |
| --- |
|  |
| Nîgara anatomiya zeblotê
 |
|  |
| Superior ileocecal fossa (cecum labeled at bottom left)
 |
| Latînî
 | *Caecum* |
| YaGray
 | *subject #249 1177* |
| Sîstem
 | Sîstema givêrdarê
 |
| Prîkursor
 | Midgut
 |
| SnMB
 | *Cecum* |
| Dorlands/Elsevier
 | *Cecum* |

**Rûviya kor(bi latînî: Caecum)* beşa pêşî ya rûviya stûr e. Li bin rûviya kor rûviya zêde heye. Rûviya kor, îleum *(beşeke rûviya zirav e)* û rûviya stûr digihîne hev.

## Şayes

## Erk

## Pêşangeh

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Rûviya kor de hene

* Photo at mgccc.cc.ms.us Girêdana arşîvê 2006-07-15 li ser Wayback Machine
* Video clip of worms in the Cecum Girêdana arşîvê 2010-01-29 li ser Wayback Machine
# Karbohîdrat

**Karbohîdrat** an ji bi navekî din "sakkarîd" ji atomên karbon, hîdrojen û oksîjenê pêk tê. Di zimanê yewnanî de wateya ‘’sakkharon’’ şekir e. Karbohîdradên wekî glukoz, sukroz, maltoz molekulên hûrik in û bi gelemperî wekî şekir tên binavkirin, lê glîkojen, seluloz, kîtîn û nîşa, karbohîdradên makromolekul (polîsakkarîd) in.

Karbohîdrat, ji boy enerjiya zîndeweran çavkaniya yekem e. Adanên karbohîdratî bi şeklê glîkojen an jî wekî nîşa di xaneyên zîndeweran de tê enbarkirin. Polîsakkarîda kîtînê di çêbûna kakûtê (îskelet) arthropodan (kêzik, dûpişk, mûrî, hwd) cih digire. Dîwarê xaneyên riwekan ji selulozê pêk tê. Her wisa, karbohîdrat di pêkhatina ADN, ARN, ATP û parzûna xaneyê de jî heye. Navkirina karbohîdrat (sakkarîd) li gor mezinahiya molekula wê, an jî hejmara monomerên di nav molekula wê de dibe. Karbohîdratên ji yek molekul çêbûyî wekî monosakkarîd, ên ji du molekul pêk tê, wekî dîsakkarîd, ên ji gelek molekul pêk tên wekî polîsakkarîd tên binavkirin.

## Girêdanên derve

* [1]
# Panos (riwek)

Panos
Fêkiya panosê
**Panos** an **paranos** (Bertholletia excelsa) riwek darî yê famîleya panosan (Lecythidaceae) e. Heya 50 metreyê bilind dibe. Li cihên tropîk, germ û bibaran diçê. Bo baxçevaniyê jî tê çandin. Proteîn, rûn, mîneralên wekî kalsiyûm, hesin, magnezyûm, selenyûm, çînkoyê dihewîne.

Ev cure cara pêşîn sala 1808'ê ji aliyê Aimé Bonpland ve hatiye binavkirin.

### Wêje

* Pieter A. Zuidema, René G. A. Boot: *Demography of the Brazil nut tree (Bertholletia excelsa) in the Bolivian Amazon: impact of seed extraction on recruitment and population dynamics*. Di: Journal of Tropical Ecology, Bd. 18, S. 1–31, 2002.

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Panos de hene.
* S. A. Mori, G. T. Prance: *The Lecythidaceae Pages*. The New York Botanical Garden, Bronx, New York. Bertholletia excelsa
# Filipîn

| Republic of the Philippines  Filipîn Philippines  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ala | Mertal |

 |
| **Dirûşm:**It’s more fun in the Philippines  |
| **Sirûd:**Lupang Hinirang   |
|  |
| **Filipîn li ser nexşeyê** |
| **Paytext** | * Manîla

 12°Bk, 123°Rh |
| Zimanên fermî | * zimanê filipîno
* zimanê inglîzî
* Taglish
 |
| Zimanên tên bikaranîn | * zimanê inglîzî (zimanê bav û kalan, 20.000)
* zimanê inglîzî (zimanê duyem, 40.000.000)
* Cebuano
* zimanê filipîno
* Zimanê tagalogî
 |
| Rêveberî | komar  |
|  •  | Serokdewlet | Bongbong Marcos (2022–)  |
|  •  | Serokwezîr | Bongbong Marcos (2022–)  |
| Avakirin |
|  •  | Dema avakirinê | 1565 (Captaincy General of the Philippines), 4 tîrmeh 1901 (Insular Government of the Philippine Islands), 15 çiriya paşîn 1935 (Commonwealth of the Philippines), 4 tîrmeh 1946 (Third Republic of the Philippines)  |
|  •  | Rûerd | 343.448 kîlometre çargoşe  |
| Gelhe |
|  •  | Giştî | 112.729.484 (2024)  |
| Demjimêr | * Philippine Standard Time
* Asia/Manila
 |
| Hatûçûna ajotinê | * rast
 |
| Koda telefonê | +63 |
| **Malper**   |

**Filipîn** an jî **Komara Filipînê(Repúbliká ng̃ Pilipinas)*, welatekî Asyayê ye, ku ji komek gravan pêk tê. Hejmara gravan 7 107 e. Filipîn li rojavayê Okyanûsa Pasîfîk e. Li Asyayê tenê li Filipînê katolîk (xiristiyan) ola herî mezin e. Filipîn koloniya Spanya û DYAyê bû û herdu dewletan bandorek mezin li ser çanda vî welatî hîştin. Ji ber vê yekê çanda Filipîn çandek di bin bondora rojava-rojhilat mayî deye. Bajarê herî mezin Quezon City ye. Seroke komarê Gloria Macapagal Arroyo ye

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Filipîn de hene.
# Nepotîzm

**Nepotîzm**, awayekî cudakirinên subjektîv û neheqiyê ye ku ji aliyê kes an kesan ve di warên cihêreng de ku di nav de karsazî, siyaset, akademîsyen, şahî, werzîş, fitness, dîn û çalakiyên din heye, bi her awayê alîkarî dide xizm û hevalên xwe.

Nepotîzm di nav pirsgirêkên girîng ên ku di saziyên gelemperî û karsaziyê de rû didin de ye.

Nepotîzm ji demên kevnar ve ji hêla gelek fîlozofan ve ku di nav wan de fîlozofên wekî Arîstoteles, Valluvar û Confucius heye, nepotîzmê wekî xerabî û neaqilmendî hatiye dîtine û şermezar kirine.

## Cûreyên nepotîzmê

### Nepotîzma siyasî

Nepotîzma siyasî cûreyek nepotîzmê ku ji aliyê kesên siyasetmedar ve kesên li dora xwe yan jî xizmên xwe ji kesên din cuda dibîne û alîkariya wan dike û kesên din piştguh dike.

## Çavkanî
# Teşîlok

| Teşîlok
 |
| --- |
|  |
| Teşîlokê nêr *Falco tinnunculus tinnunculus* |
| Rewşa parastinê
 |
|  Kêmtirîn metirsî  (IUCN 2.3) |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Chordata |
| Bir:
 | Aves |
| Binebir:
 | Neornithes |
| Jêrebir:
 | Neognathae |
| Jorekom:
 | Neoaves |
| Kom:
 | Falconiformes |
| Famîle:
 | Falconidae |
| Cins:
 | *Falco* |
| Cure:
 | F. tinnunculus |
| Navê zanistî yê latînî
 |
| Falco tinnunculus Linnaeus, 1758 |
|  |
| Belavbûna *F. t. tinnunculus* |
| Hevwate
 |
| *Falco rupicolus* Daudin, 1800 (but see text)
*Falco tinnunculus interstictus* (*lapsus*) |

**Teşîlok**, **teztezok** an **teşîrreşk**  (*Falco tinnunculus*) , cureyekî şimqaran (*falco*) e.

## Şayes

Bejna teşîlokê qasî 32–39 cm , tevî baskê 65–82 cm. Mê ji nêr mezintir xuya dike. Giraniya teşîlokê nêr qasî 136-252 g. Giraniya mê qasî 154-314 g.

## Reftar

### Parêzî

### Pirbûn

## Jîngeh û belavbûn

## Pêşangeh

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Çavkanî

## Girêdanên derve

*  Girêdana arşîvê 2012-01-27 li ser Wayback Machine
* Kestrels in Israel
* Royal Society for the Protection of Birds
* Text of the Hopkins poem
* Kestrel on-line 2013: Brest, Belarus
* Kestrel on-line 2012: Groningen, The Netherlands Girêdana arşîvê 2013-11-27 li ser Wayback Machine
* Live Streaming of Common Kestrel nest in Amadora, Portugal Girêdana arşîvê 2012-08-08 li ser Wayback Machine
* Ageing and sexing (PDF; 5.5 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze Girêdana arşîvê 2011-08-12 li ser Wayback Machine
# Şêr

| Şêr
 |
| --- |
|  |
| Şêr (*Panthera leo*) li Namîbiya
 |
| Rewşa parastinê
 |
|  Bê-parastin (IUCN 2.3) |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Ajal |
| Filûm:
 | Stûnpiştdar (Chordata) |
| Bir:
 | Guhanî (Mammalia) |
| Kom:
 | Goştxur (Carnivora) |
| Famîle:
 | Famîleya pisîkan (Felidae) |
| Cins:
 | *Cinsê Parsan* (Panthera) |
| Cure:
 | P. leo |
| Navê zanistî yê latînî
 |
| Panthera leo (Linnaeus, 1758) |
|  |
| Belavbûn
 |

Vîdyoya şêrekê û çêlikên wê li Rezerva Phinda
**Şêr** (*Panthera leo*), cureyekî pisîkên mezin ku niha li parzemîna Afrîkayê û hinek parçeyên Hindistanê dijî.

## Nav

Nava **Şêr** ji Proto-Aryayî û hevreha Soranî *Şêr* le Zazakî *Şêr* le Farisî *Şîr* le Pehlewî *Şegr* e.

Herwiha ihtimal e ku têkilî peyva şiyan e (rehê dema niha -şê-) anku "şêryê ku dişê/dikare/bihêz e".

## Şayes

Şêr ji alî pî de, yê dirêjtir e di nav famîleya pisîkan (Felidae û cinsê Panthera, lê di mezinahî de di pê piling ê tê ye. Giraniyê şêrên nêr yên mest der dorê 150–250 kg û şêrên mê bi giranî qasî 120–182 kg. Dirêjiya ser û laşê şêrên nêr 170–250 cm û şêrên mê 140–175 cm.

## Belavbûn

**Sor**: Welatê Şêranê dîrokî.
**Şîn**: Welatê Şêranê niha
Şêr di çaxên berê li gelek warên parzemîna Asyayê û li Rojhilata Navîn hebû. Lakîn anika şêr bi tenê Efrîqa Navîn da hene emma lê Hindistanê hema Şêrê Îranî hene. Di sala 2017-an de, Koma Pisporê Pisîkan ji nû ve tesnîfkirina şêran weşand (di tabloyek nû de vedibe), pisîkan li du binecureyên nû dabeş kir: Şêrê şêrê Panthera (ku jê re binecureyên bakur jî tê gotin) û Panthera leo melanochaita (bincureyên başûr).

Şêrê Panthera li Afrîkaya Navîn, Rojavayê Afrîkayê (şêrê Afrîkaya Rojava an Senegalî) û Hindistanê (şêrê Asyayê) nifûsa şêran dihewîne. Zanîngeha Kent (di tabloya nû de vedibe) û nifûsên winda yên berê li Afrîkaya Bakur (şêrê Barbary), Ewropaya Başûr-rojhilatê, Rojhilata Navîn, Nîvgirava Ereban û Asyaya Başûr-rojavayê hatine dîtin. Panthera leo melanochaita nifûsa şêran ji beşên başûrê Afrîkayê (şêrê Katanga û şêrê Afrîkaya Başûr-rojhilatê) û Afrîkaya Rojhilat (şêrê Masai û şêrê Etiyopyayê) vedihewîne.

## Bide ber

* Şêrê Îranî

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 **Wîkîferheng: şêr** – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir
 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Lion de hene.
 Lion, ser Wîkîcureyê.
* Battle at Kruger: video of a pack of lions fighting against a crocodile and buffalos over a kill

 Girêdana arşîvê 2022-05-31 li ser Wayback Machine
# Nû Gîne

| Nû Gîne
Niugini  |
| --- |
| * Girav
 |
|  |
| ﻿ / ﻿ |
| Parzemîn | Okyanûsya  |
| Dewlet | Îndonezya, Papua Gîneya Nû  |
| Li beşa îdarî | * Papua
* Papua Barat
* Îndonezya
 |
| Dirêjbûn | 2398 km  |
| Rûerd | * 785.753 km²
 |
| Bilindahî | * 164 metre
 |
| Nifûs | 11.300.000  |
| Saet | * Pacific/Port\_Moresby
 |
|  |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Nû Gîne** an jî **Gîneya Nû** giraveke li bakurê Awistralya ye û li gorî rûerdê (785.753 km²) duyem girava herî mezin a cîhanê ye. Rojavaya giravê aîdî Îndonezyayê ye, û rojhilata wê dewleteke serbixwe ya bi navê Papua Gîneya Nû ye.

## Çavkanî