Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kapîbara

| Kapîbara
 |
| --- |
|  |
| Rewşa parastinê
 |
|  Kêmtirîn metirsî  (IUCN 2.3) |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Chordata |
| Binefilûm:
 | Vertebrata |
| Bir:
 | Mammalia |
| Kom:
 | Rodentia |
| Binekom:
 | Hystricomorpha |
| Famîle:
 | Caviidae |
| Binefamîle:
 | Hydrochoerinae |
| Cins:
 | *Hydrochoerus* |
| Cure:
 | H. hydrochaeris' |
| Navê zanistî yê latînî
 |
| Hydrochoerus hydrochaeris (Linnaeus, 1766) |
|  |
| Belavbûn
 |

Berazê avê
**Kapîbara** (*Hydrochoerus hydrochaeris*), cureyekî guhandaran e ji cinsê *Hydrochoerus*, ji famîleya *Caviidae* û ji koma kojeran yan *Rodentia* e. Yekane endamê din ê heyî kapîbara piçûk e (*Hydrochoerus isthmius*). Xizmên wê yên nêzîk berazên guinea û kavilên kevir hene, û ew ji dûr ve bi agouti, chinchilla û kûzeyê avî re têkildar e. Kapîbara li savannas û daristanên gewr dijî, û li nêzî avên avê dijî. Ew celebek pir civakî ye û dikare di komên bi qasî 100 kesan de tê dîtin, lê bi gelemperî di komên 10-20 kesan de dijîn. Capybara ji ber goşt û çermê xwe û her weha ji bo rûnê çermê wê yê qelew tê nêçîr kirin.

## Terîf

Capybara xwedan bedenek giran, bermîlek û serê kurt e, li ser beşa jorîn a laşê wê porê qehweyî-sor-sor heye ku di binê wê de zer-qehweyî dibe.. Giraniyek Capybara dikare di navbera 77 lbs û 146 lbs de be, ku ji 35 kg heya 66 kg e, mê ji nêr hinekî girantir e. Giraniya herî zêde ya tomarkirî ya capybara heya roja îro 201 lbs (91kg) ye, ew capybara mê ji Brezîlyayê bû. Giraniya herî zêde ya tomarkirî ya kapîbara nêr a çolê 73,5 kg (162 lb) ji Uruguay e.

## Etîmolojî û navkirin

Navê kapîbara (*Capybara*) yê îngilîzî ji zimanê portugalî ku *ka'apiuara* û bi rola xwe ji zimanê tupî hatiye ango giyanxwer e. Lê navê zanistî *Hydrochoerus hydrochaeris* ji zimanê yewnanî yan grêkî hatiye (ὕδωρ, *hydor* "av" û χοίρος, *choiros* "beraz").

## Belavbûna erdnîgarî

Berazê avê yan kapîbara li welatên parzemîna Amerîkaya Başûr dijî ye wek Brezîlê. Ew li deverên bi daristanên qalind ên li nêzî avên avê dijîn, wek gol, çem, zozan, hewz û zozanan, û her weha savannah û li kêleka çemên li daristanên baranê yên tropîkal. Ew melevangerên hêja ne û dikarin nefesa xwe di binê avê de bi qasî pênc deqeyan carekê bigrin. Capybara di dewarên dewaran de geş bûye. Ew di nav rêzên xaniyan de bi navînî 10 hektar (25 hektar) di nav nifûsên dendika bilind de digerin.

## Reftar

### Parêzî

## Pirbûn

## Pêşangeh

* Xwarin gerrîn
* Malbatek e berazê avê ajnî dikin e
* Mak û çêlikên wê
* Qîqê hestî
* Çêrandin

## Çavkanî

*Ev gotar ji agahiyên naveroka gotara wekhev a *Wîkîpediyaya îngilîzî* pêk tê.*
## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Kapîbara de hene.
 Hydrochoerus hydrochaeris, ser Wîkîcureyê.
* Animal Diveristy Web *Hydrochoerus hydrochaeris*
# Pleyîstosen

| Pleyîstosen |
| --- |
| * Dem
* series
 |
|  |
| Dema destpêkirinê | * n. 2580 millennium b.z. (nêzîkî)
 |
| Dema bidawîbûnê | * 9701 (bi julianî) b.z.
 |
| Pêk tê ji | * Gelasian (1)
* Calabrian (2)
* Pleyîstosena navîn (3)
* Pleyîstosena paşîn (4)
 |
| * Pliyosen

* Holosen
 |
| biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre |

**Pleyîstosen** (bi inglîzî: *Pleistocene*, carinan bi zimanê kolankî wek *Serdema Qeşayê* tê gotin) serdemeke jeolojîk e ku 2.580.000 sal heta 11.700 sal berê berdewam kiriye. Di vê serdemê de qeşagirtinên herî nû yên cîhanê pêk hatine. Navê pleyîstosenê ji têkilkirina yewnaniya kevn tê: bi yewnaniya kevn: πλεῖστος, lat. *pleīstos* "herî" û bi yewnaniya kevn: καινός, lat. *kainós* "nû".

## Çavkanî
# Holosen

**Holosen** dema jeolojîk ya niha ye. Guman dikin ku 11 650 sal berê dû Qeşayî ya Dawî dest pê kiriye. Holosen û Pleîstosen bi hevdû re Quaternarî pêk tînin.

## Etîmolojî

Ji Yewnana Kevnar e. Peyv ji du peyvên cuda pêk tên. *Holos* ("hemû") û -cene ji peyva yewnanî *kaînos* ji bo nuh.

## Çavkanî
# Guhandarê rast

| Guhandarên rast (Tevahiya guhandarên hevalbiçûkdar) Temporal range: Lower Cretaceous – Niha |
| --- |
|  |
| Mişkê malan, *Mus musculus* |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Ajal |
| Filûm:
 | Stûnpiştdar |
| Bir:
 | Guhandar |
| Binebir:
 | Theria |
| Jêrebir:
 | **Eutheria** |

**Eutheria** yan **guhandarên rast** (bi grêkî ευ- / *eu-* ango "rast" û θηρίον / *theríon* ango "canewiran"" yan ""lawiran"), jêrçîneke mezin ji çîna guhandaran e.

## Dabeşandin

* *Eomaia*
* **Placentalia**
	+ Superorder **Xenarthra:**
		- Cingulata
		- Pilosa
	+ Superorder **Afrotheria:**
		- Afrosoricida
		- Hyracoidea
		- Macroscelidea
		- Proboscidea
		- Sirenia
		- Tubulidentata
	+ **Euarchontoglires:**
		- Dermoptera (
		- Lagomorpha
		- Primates
		- Rodentia
		- Scandentia
	+ **Laurasiatheria:**
		- Carnivora
		- Cetartiodactyla
		- Chiroptera
		- Erinaceomorpha
		- Pholidota
		- Soricomorpha
		- Perissodactyla

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Eutheria, ser Wîkîcureyê.
# Antarktîka

Antarktîka li cîhanê da
Alê Antarktîka
**Antarktîka** yan jî **Antarktîk** (bi latînî: Antarctica) yek ji parzemînên dinyayê ye. Li başûrê dinyayê dikeve û parzemîneke bêşêniye, ango ji xeynî zanîst û lêkolîneran kes lê najî. Li başûrê Okyanosya û Afrîkayê dikeve.

Ji vir bi qasî 200 sal berê Charles Wilkes da pejirandin ku Antarktîka ne tenê derya û bûz e, parzemînek e. Rûbera vê parzemînê 14 Milyon km² ye. Rûyê Anktarktîkayê ji bûzê (cemedê) ku stûriya wê ji 2.000´î heya 4.335m ye dagirtiye. Gelek giravên ji bûzê hene û hin ji wan salê 1-3m tevdigerin. 92 % buzê tevahiya dinyayê li Antarktîka ye.

Ev parzemîn a herî sar e. Germahî -20 heya -70C ye. Li perên parzemînê gelek ajal dijîn. Wekî Pengûen, Fok hwd.

Herçendî li Antarktîka niştecih nînin jî koda têlefonê ya Antarktîkayê +672 ye. Herwekî kodê Înternetê da jî *.aq* ye.

*
*
*
*
*

## Girêdanên derve
# Perçemk

Pêrçemok

| Pêrçemok
 |
| --- |
|  |
| "Chiroptera" ji berhema Ernst Haeckel ya bi navê *Kunstformen der Natur*, 1904
 |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Chordata |
| Bir:
 | Mammalia |
| Jêrebir:
 | Eutheria |
| Jorekom:
 | Laurasiatheria / Archonta |
| Kom:
 | **Chiroptera** Blumenbach, 1779 |

**Perçemk**, **Çilêçilê**, **Şevşevok** an jî **Çilê** (*Chiroptera*), komek e canewerên ku dikanin bifirin ji çîna guhandaran in.

## Şayîs

Ew nolê mişkan in, lê perên xwe hene û dikanin bifirin. Girşê perçemkê mîna mişkan bi pirçikê girtî ye. Perên xwe wek navpêçiyên beqan an jî werdekan bir çermekî zirav çêbûye.

## Reftar

Spectrogram of *Pipistrellus pipistrellus* (common pipistrelle
Perçemk bi roj xwe dikin qulên xwe û bi şevê derdikevin. Perçemkan dengek e bilind derdixin û ji vegerê ewan dengê dizanin ku çi çi ye.

## Xwarin

Bi giştî perçemk goştxwer û xwînxwer hene û mêwexwer hene.

## Etîmolojî û bêjenasiya peyvê

Navê perçemkê ji perê xwe yên bi çerm tê. Ew nav ji perçerm bûye perçermik e û pey ra bûye perçemk e. Wek lê jêr xuya dibe nav Kurdan gelek navên xwe hene. Pir nav jî ji navê perçerm çêbûye. Li hin hêlan jî dibêjin şevşevok ji bo ew bi şevên difirin.

* Pêrçêm, pêrçenk, perçîmek, pirçemek, bacemok, baçermok, baçimêlk, balçimk, balçimok, berçemik, parçîmk
* Şevşevok, şevşevîng, şevşevik, şîvînek, şebşebok, şibşibênek
* Şevrevînk
* Şevekur
* Çekçekûle, çeqçeqole
* Çilê, çîlî çîlî
* Gaperçêvk

## Peresan û dabeşan

Perçemk ji 50 miliyon salên berê di gera îyosînî dijî bû û gelek rûdemên wê hate guherîn. Cureyên perçemkan der dorî hezar cureyên cuda ye û di du grûpan de sîstem dibin:

* Parçîmkên mezin yan *Megachiroptera* ku bes meywan dixwin û li parzemînên Efrîqayê û Awustralya heye.
* Parçîmkên piçûk yan *Microchiropter* ku her xwarinan dixwin wek guhandarên piçûk û masî.

Gorî dabeşana klasîk jî famîle û cinsên wî ew in:

#### Famîleya perçemkên mêwexwer yan Fêkîxwer (*Pteropodidae*)

* Perçemka mêwexwer a misrî (*Rousettus aegyptiacus*)
* Perçemka mêwexwer a taczêrîn(*Acerodon jubatus*)

#### Famîleya perçemkên poznal (*Rhinolophidae*)

* Perçemk (*Rhinolophus*)

#### Famîleya perçemkên dûvqûwer (*Emballonorudae*)

* Perçemk (*Taphozous*)

#### Famîleya perçemkên pozraste (*Vespertilionidae*)

* Baçermok an çekçekûle (*Barbastella*, *Eptesicus*, *Hypsugo*, *Miniopterus*, *Myotis*, *Nyctalus*, *Otonycteris*, *Pipistrellus*, *Plecotus*)
* Gaperçêvk (*Vespertilio murinus*)

#### Famîleya perçemkên bidûvik (*Molossidae*)

* Perçemk bidûvikê misrî (*Tadarida aegyptiaca*)

#### Famîleya perçemkên bibêvilê pelgî (*Phyllostomidae*)

* Perçemkê xwînmij (*Desmodus rotundus*)

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Perçemk de hene

*