Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Koma kojeran

| **Kojer** Temporal range: Early Paleocene – Present, 61.7–0 Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
 |
| --- |
|  |
| *Funambulus palmarum* |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Chordata |
| Bir:
 | Mammalia |
| Jorekom:
 | Euarchontoglires |
| Kom:
 | **Rodentia** |
| Bincureyên kojeran
 |
|
Sciuromorpha
Castorimorpha
Myomorpha
Anomaluromorpha
Hystricomorpha

 |
|  |
| Bilavbûna hemû cureyên kojeran li dinyayê
 |

**Kojer** (*Rodentia*), komeke guhandaran mîna sihor, dormişk,berazê avê û gelek din.

## Şayes

Kojer bi cotek tenê ji diranên pêşî (didantûj), yê jêr û yê jor, tim mezin dibe di devên wê.

Bêtirî 40% ji cureyên guhandaran ji kojeran (*Rodentia*)e, li hemû parzemînan dijîn ji bilî parzemîna Antartîka.

## Dabeşandin

Derdorî 2/3 ji cureyên kojeran di binefamîleya Muroidea (cirdon, mişk û cureyên nêzîk).Famîleyên Mişk (hêşîn) û Cricetidae (sor) beşek stûr ji Muroidea.
**Koma kojeran Binekoma Anomaluromorpha

	+ Famîleya Anomaluridae
	+ Famîleya Pedetidae
* Binekoma Castorimorpha

	+ Jorefamîleya Castoroidea
		- Famîleya Castoridae
	+ Jorefamîleya Geomyoidea
		- FamîleyaGeomyidae
		- Famîleya Heteromyidae: Cirdonê Kangrû
* Binekoma Hystricomorpha

	+ Famîleya *incertae sedis* Diatomyidae
	+ Jêrekoma Ctenodactylomorphi

		- Famîleya Ctenodactylidae
	+ Jêrekoma Hystricognathi

		- Famîleya Bathyergidae:Mişkê korê Afrîkanî
		- Famîleya Hystricidae
		- Famîleya Petromuridae
		- Famîleya Thryonomyidae
		- Parvorder Caviomorpha
			* Famîleya †Heptaxodontidae
			* Famîleya Abrocomidae
			* Famîleya Capromyidae
			* Famîleya Caviidae: wek kavî û berazê avê.
			* Famîleya Chinchillidae
			* Famîleya Ctenomyidae
			* Famîleya Dasyproctidae
			* Famîleya Cuniculidae
			* Famîleya Dinomyidae
			* Famîleya Echimyidae
			* Famîleya Erethizontidae
			* Famîleya Myocastoridae
			* Famîleya Octodontidae
* Binekoma Myomorpha

	+ Jorefamîleya Dipodoidea
		- Famîleya Dipodidae: Cirpoq.
	+ Jorefamîleya Muroidea
		- Famîleya Calomyscidae
		- Famîleya Cricetidae: hamster
		- Famîleya Muridae: Mişk û cirdon.
		- Famîleya Nesomyidae
		- Famîleya sihoranPlatacanthomyidae
		- Famîleya sihoran Spalacidae
* Binekoma Sciuromorpha

	+ Famîleya Aplodontiidae
	+ Famîleya Gliridae
	+ Famîleya Sciuridae: sihor

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Website on African rodentia
* Rodent Photos
* Rodent Pests Girêdana arşîvê 2010-02-09 li ser Wayback Machine chapter in United States Environmental Protection Agency and University of Florida/Institute of Food and Agricultural Sciences National Public Health Pesticide Applicator Training Manual
* Can Rodents be trained not to gnaw?
# Dabeşandina biyolojîk

Dabeşandina biyolojîk
**Dabeşandina biyolojîk** (bi înglîzî *biological classification*) ango **dabeşandina zanistî** di biyolojiyê de, awayekî ku biyolojînsan organîzman bi riya nimûneyê biyolojîk kom û kategorî dikin wek celeb yan *cins* (genus) û *cureyan* (species).

Dabeşandina biyolojîk şaxek ji taksonomiya zanistî (*scientific taxonomy*) ye.

## Dîrok

Bingehîna dabeşandina biyolojîk a nûjen bi çalakiya zanyarê swêdî Carolus Linnaeus hate damezirandin, dema ku cureyên zîndeweran komkir gor rûdemên yan xuyayên fîzikî di sala 1735an de..

## Danasîn

Ernst Mayr têgiha **dabeşandin** danaskir wek ″ew amedekariya heyîniyên di rêzek e heyayerikî ya çend polên yan sefên hêlînkirî, ku di kîjan polên wekhevî yan ji polên nêzîik di asteyek e heyayerikî têne yek kirin bi awayek gelemperî di polên hindirrandî pirtir li asteyê bilindtir ya piştî wê.

## Çavkanî
# Stûnpiştdar (filûm)

| Stûnpiştdar (*Chordata*)
 |
| --- |
|  |
| Masiyê *Pristella maxillaris* yek ji kordatên ku stûnka piştê xuya ye .
 |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Sercîhan:
 | Eukaryota |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Binecîhan:
 | Eumetazoa |
| Jorefilûm:
 | Deuterostomia |
| Filûm:
 | **Chordata** Bateson, 1885 |
| Çînên kordatan
 |
|
Binihêre: Dabeşandina canewerên kordatan

 |

**Stûnpiştdar**, **filûma stûnpiştdaran**, **kordat** (bi latînî: Chordata), filûma heyînên jîndar ên bi stûnka piştê ye.

## Dabeşandina canewerên kordatan

### Taksonomî

* **Filûma stûnpiştdaran yan kordatan**
	+ Binefilûma **Tunicata** - Masiyên orkînos, berî bi navê *Urochordata* hatine naskirin, 3.000 cure
	+ Binefilûma **Cephalochordata** - Lanzelet, 30 cure
	+ Binefilûma **Vertebrata** - Canewerên bi stûnka piştê, 57.739 cure
		- Jêrefilûma **Agnatha** - Canewerên bi stûnka piştê û bêçen (bêlam), zêdeyî 100 cure
			* Çîna **Myxini** an Hyperotreti - 65 cure
			* Çîna **Conodonta Çîna **Hyperoartia Çîna **Cephalaspidomorphi** - Masiyên bêçen ên paleozoyîk
			* Çîna **Pteraspidomorphi** - Masiyên bêçen ên paleozoyîk
		- Jêrefilûma **Gnathostomata** - Canewerên bi stûnka piştê û biçen (bilam)
			* Çîna **Placodermi** - Canewerên bi stûnka piştê yên zirxdar ên paleozoyîk
			* Çîna **Chondrichthyes** - Masiyên bikirkirk, zêdeyî 300 cure
			* Çîna **Acanthodii** - Semasiya marîpişt a paleozoyîk
			* Joreçîna **Osteichthyes** - Masiyên bihestî, zêdeyî 30.000 cure
				+ Çîna **Actinopterygii** - Masiyên perikên strîdar, 30.000 cure
				+ Çîna **Sarcopterygii Sereçîna **Tetrapoda** - Canewerên bi stûnka piştê û bi çar lingan, zêdeyî 18.000 cure
				+ Çîna **Amphibia** - Amfîbyûm, 6.000 cure
				+ Rêza **Amniota** - Bi hêkên amniyotîk
					- Çîna **Sauropsida** - Xizinde, zêdeyî 8.225 cure
					- Çîna **Aves** - Balinde, 8.800-10.000 cure
					- Çîna **Synapsida** - Xizindeyên wek guhandaran, zêdeyî 4.500 cure
					- Çîna **Mammalia** - Guhandar, 5.800 cure

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Chordate on GlobalTwitcher.com
* Chordate node at Tree Of Life Girêdana arşîvê 2007-02-24 li ser Wayback Machine
* Chordate node at NCBI Taxonomy
# Movikdar

| Movikdaran Temporal range: Dema ziwê navîn Cambrian ta niha. |
| --- |
|  |
| Organîsmên ji her komek movikdaran. Li gora lebata demjmêrê, destpê dike serî ya çepê:
Qurnewêlk, Cirnîs, Kasûwarî ya başûrî, Black-and-rufous Giant Elephant Shrew, Masiyê rojê ya okanûsî

 |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Chordata
Şablon:Taxobox norank entry

 |
| Binefilûm:
 | **Vertebrata** Cuvier, 1812 |
| Çîn û Şaxan
 |
| * Masî
* Tetrapods
 |

Di jînewerzanistî an biyolojîk da, **movikdar** ji wan caneweran yan lawiran a dihêt gotin ku hestiyê piştê anku movik hene. Heta niha nêzî 57,739 cureyan ji movikdaran hatine dabeşandin. Werara movikdaran 530 milyon salan berî niha li qonaxa berîkamberiyan dest pê bû. Movikdar bin-tayek ji tayê davdaran ji silsile ya lawiran in.

Movikdar mezintirîn bin-tayê davdaran in û gelek lawiran berniyas ji vî bintayî ne. masî, dujî, mirx anku balinde, xijende û guhandar (ji wan jî mirov) ji movikdaran in.

## Etîmolojî

Bêjeya Vertebrata ya latînî,wateya wê ku movikê hestiya piştê..

## Dabeşandin

* **Binfîlûma** Movikdar(*Vertebrata*)
	+ **Joreçîna Agnatha** or Cephalaspidomorphi (lamprey û masiyên bê çeneyan)
	+ **Infraphylum Gnathostomata** (Movikdarên bi çeneyan)
		- * Çîna †Placodermi (Masiyên çekdarê nemabûyî)
			* Çîna Chondrichthyes (cartilaginous fishes)
			* Çîna †Acanthodii (Segmasiyên movikî nemabûyî)
		- **Joreçîna Osteichthyes** (Masiyên hestî)
			* Çîna Actinopterygii (Masiyên hestî ray-finned )
			* Çîna Sarcopterygii (lobe-finned fishes, ji hinek bapîran ta tetrapods)
		- **Joreçîna Tetrapoda** (four-limbed vertebrates)
			* Çîna Amphibia (Bejavî, ji hinek bapîran ta amniotes)
			* Çîna †Synapsida (xijendeyê dirûvê guhandaran, ji hinek bapîran ta guhandaran , carne di çîna Reptilia tê dabeşandin)
			* Çîna Reptilia (xijendeyan, ji hinek bapîran ta balindeyan )
			* Çîna Aves (Balinde)
			* Çîna Mammalia (Guhandar)

## Pêşangeh

* Daiyagrama movikdaran klasîk
* *Acanthostega*,labyrinthodont.
* *Haikouichthys*
* Gill arches bearing gills in a northern pike

## Çavkanî

## Girêdanên derve

* Tree of Life Girêdana arşîvê 2021-04-22 li ser Wayback Machine
* Tunicates and not cephalochordates are the closest living relatives of vertebrates
* Vertebrate Pests Girêdana arşîvê 2010-01-31 li ser Wayback Machine chapter in United States Environmental Protection Agency and University of Florida/Institute of Food and Agricultural Sciences National Public Health Pesticide Applicator Training Manual
# Çîn (biyolojî)

Dabeşandina biyolojîk
**Çîn** (bi latînî *classis*) di zanista biyolojiyê de rêgareke taksonomîk a di nav dabeşandina biyolojîk yan zanistî de ye wek: jiyan, sercîhan, cîhan, filûm (yan pol), kom, famîle (yan malbat), cins (yan celeb) û cure. Çîn dikeve nav filûm û komê de û rêgara jêr çîn wek bineçîn tê nasîn.

## Hiyerarşiya rêgaran

Nimûneke ji canewernasî yan zoolojiyê

| Nav | Wateya pêşnav | Mînak 1 | Mînak 2 | Mînak 3
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Joreçîn | super: jor | Tetrapoda |  |  |
| Çîn |  | Mammalia | Maxillopoda | Sauropsida
 |
| Bineçîn | sub: bin |  | Thecostraca | Avialae
 |
| Jêreçîn | infra: jêr |  | Cirripedia | Aves
 |
| Parvclass | parvus: biçûk, ne girîng |  |  | Neornithes
 |

## Çavkanî
# Guhandar

| Guhandar Temporal range: Ji serdema triyasî ya jorîn heta nuha |
| --- |
|  |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Animalia |
| Filûm:
 | Chordata |
| Binefilûm:
 | Vertebrata |
| Jêrefilûm:
 | Amniota |
| Joreçîn:
 | Tetrapoda |
| (ne aşkera ye):
 | Synapsida |
| Bir:
 | **Mammalia** Linnaeus, 1758 |
| Bieçîn û jêreçînan
 |
| * Bineçîn †**Allotheria Bineçîn **Prototheria Bineçîn **Theria**
	+ Jêreçîn †Trituberculata
	+ jêreçîn Metatheria
	+ Jêreçîn Eutheria
 |

**Guhandar**, **guhanî** an jî **memikdar** (*Mammalia*), çînek movikdar in ku mêyên wan ji bo zadpêdana zaroyên xwe di memik an guhanên xwe da şîrî çê dikin. Memikdaran mû an hirî heye, sê hestiyên biçûk di nav guhên wan a hene, di mejiyê wan da çîneka nû ya korteksê heye, didanên wan taybetmend in, xwîngerm in anko germî ya laşê wan di hundir da tiraz dibit û li goreyê germiya derdorê nahêt guhartin. Piraniya wan hevalzaro heye. Mejiyê wan germiya laşê wan û gera xwînê bi rêya dilekê çar odeyî tiraz dikit.

## Dabeşandin

Kom û cureyên guhandaran
Di xwezayê da, nêzî 5.800 cure an tuxmên memikdaran hene ku di navbera 1.200 cins an nivşan (mirov jî ji wan in) û 152 famîle û 46 kom an tîreyan da hatine dabeşandin.
Ev dabeşandina biyolojîk ya guhandaran bi riya Malkom Makkinna û Sûzan Bell hatiye danîn di sala 1997an de:

**Çîna Mammalia **Bineçîna Prototheria **Bineçîna Theriiformes**
	+ Jêreçîna †Allotheria
	+ Jêreçîna †Triconodonta
	+ Jêreçîna Holotheria
		- Superlegion †Kuehneotheria
		- Supercohort Theria
			* Cohort Marsupialia
				+ Koma mezintir Australidelphia
				+ Koma mezintir Ameridelphia
			* Cohort Placentalia
				+ Koma mezintir Xenarthra
				+ Koma mezintir Epitheria
					- Jorekoma Anagalida
					- Jorekoma Ferae
					- Jorekoma Lipotyphla
					- Jorekoma Archonta
					- Jorekoma Ungulata
						* Koma Tubulidentata
						* Koma biçûktir Eparctocyona
						* Koma biçûktir †Meridiungulata
						* Koma biçûktir Altungulata

## Danasîn û dîrok

## Herwiha binihêre

* Lîsteya cinsên guhandaran
* Guhandarên li Kurdistanê

## Çavkanî

## Girêdanên derve

 Li Wikimedia Commons medyayên di warê Guhandar de hene.
# Famîle

Dabeşandina biyolojîk
**Famîle** (herwiha bi latînî: **familia**) di birêkûpêkiya yan dabeşandina biyolojîk a riwekan de navê hiyerarkiyekê ye. Bêje herwiha di cîhana ajalan de tê bikaranîn.

Ev rêmana han ji Pierre Magnol tê ku sala 1689'ê wî li riweknasiyê (botanîk) zêde kiriye. Riweknasên mezin Linné û Antoine-Laurent de Jussieu ji dêl vê têgînê ve, *„Ordines naturales“* (=„pergala xwezayî“) bikaranîne. Lê di sedsala dawiyê de riweknasên nûjen li ser bêjeya famîle bihevkirine, bêhtir wê bikartînin.

Famîle ji cure (riweknasî) yan cins (riweknasî)ên riwekên hevpar, bînan û hevşêwe pêk tê. Famîleyên riwekan bi paşpirtika -ceae û yên ajalan jî bi -dae bidawî dibin. Binavkirinên kurdî pirranî navê xwe ji riweka herî navdar a famîleyê digirin û bi paşpirtika pirhejmariyê -(y)an bidawî dibin. Bo mînak sosin, famîleya sosinan. Ev forma han herwiha di binavkirinên êlên (eşîr) kurd de tê bikaranîn. Navê nêrza *Sîn/Sîno*, di çerxa demê de bûye navê êla Sînemiliyan. Ango, zarokên *Sîn ê Milî/Milanî.* Wekî tê zanîn Milan eşîreke mezin e.

## Girêdanên derve

* Ann McNeil & R. K. Brummitt (2003). The usage of the alternative names of eight flowering plant families. Taxon, 52 (4): 853-856.
* Gerhard Wagenitz: Wörterbuch der Botanik, 2. Auflage, 2003/2008, ISBN 3-937872-94-9, S. 110
# Mişk

| Mişk
 |
| --- |
|  |
| Dabeşandina zanistî
 |
| Cîhan:
 | Ajal |
| Filûm:
 | stûnpiştdar (Chordata) |
| Bir:
 | şîrmêj (Mammalia) |
| Kom:
 | Koma kojeran (Rodentia) |
| Jorefamîle:
 | Muroidea |
| Famîle:
 | **Muridae** Illiger, 1811 |
| Subfamilies
 |
| * Deomyinae
* Gerbillinae
* Lophiomyinae
* Leimacomyinae
* Murinae
 |

**Mişk** (*Muridae*), famîleyek e gelek mezin ji guhandaran e. Ev famîle ji bêtirî 600 cureyên hene wek cirdon, jerbû û mişkan.

## Binfamîleyên mişkan

* Deomyinae (Mişkê dirî, Cirdonê pûrtî)
* Gerbillinae ( Cirdonê axê)
* Leimacomyinae (Mişkê Togo)
* Lophiomyinae (Cirdonê bi laçik)
* Murinae (Cirdon û miîşkên yê Cîhanê Kevin).

## Çavkanî

## Girêdanên derve

*
# Binefamîle

Dabeşandina biyolojîk
**Binfamîleya** (bi înglîzî *subfamily* û berê wek *tribe* ango êl) beşek e ji famîle yan malbat ji dabeşandina zanistî yan biyolojîk .

## Çavkanî

## Girêdanên derve
# Cins

Dabeşandina biyolojîk
**Cins**, celeb (herwiha bi latînî: **genus**) di birêkûpêkiya yan sîstematîka riwek û ajalan de navê hiyerarşiyekê ye. Cins di nava xwe de cureyan dihewînin. Ji cinsê mezintir famîle ye. Herî kêm du cins dibin famîleyek.

Binavkirin ji Carl von Linné tê ku sala 1753'ê de di *Species Plantarum* de bo riwekan bikaranîye. Di dehem çapa *Systema Naturae*yê de (sala 1758), ev binavkirin herwiha bo ajalan jî hatiye bikaranîn.

Heger cins ji gelek cureyan pêk tê û di nava cureyên wê hin cudatî hene, di nava xwe de hiyerarşiyeke nû dertîne:

* Çîn (bi latînî: classis) an çîna cinsê. Hinekan binekom jî bikaranîne.
* Seksiyon, liq, hob, beşa çînê
* Bineseksiyon, binehob, bineliq, binebeşa çînê
* Rêze, serî
* Binerêze, bineserî

Mixabin li ser floraya Kurdistanê xebatên zanistî nîn an kêm in. Di bikaranîna rêmanan de carnan tevlîhevî derdikevin.

## Wêje

* Rüdiger Wehner, Walter Gehring: *Zoologie.* Thieme, Stuttgart 1990, ISBN 3-13-367422-6, S. 541 ff. (almanî)
# Cure

Dabeşandina biyolojîk
**Cure**, **çeşîd** (herwiha bi latînî: **species**) ji bo riwek û ajalên hevpar, hevşêwe û heman kana genetîkî, heman famîleyê de cih digirin re tê gotin,

Ji ber ku zimanê zanistiyê latînî ye, di kurdî de, navên latînî jî tên bikaranîn. Heger ajal an riwekeke nû bê vedîtin an bi rêbaza durehîkirinê (melezî) riwekek nû derkeve holê, bi latînî navê cins û cureyê lê tê kirin.

Ajalnas û riweknas pirranî riwek jiku belav bûye navê wê herêmê pêve dikin. Hin cure hene, di nava xwe de gelek varyasyonan dihewînin. Ji wan re riwekên pirrcure yan *polîtîpîk*, heger nebin jî yekcure yan *monotîpîk* dibêjin.

Di jînewerzanistîyê de, toxim, bizir an tuxûm jî di wateya cureyê de tê bikaranîn lê ne di zanistiyê de. Her tuxmek ji jîneweran endamwerên weha bi xve ve digire ku ji ber hindê bavkalikekê hevpişkê nêzîk heye ji aliyê ruxsar, laşkelêşî, erkzanistî, û bûmayîkzanistîyê ve xwediyên saloxetên wekhev in.

Pirr caran, navên lawiran di zimanê axavtinê da ne wekî navên wan di sinfandina jînewerzanistî de ne. Ji bo mînak, navê se bin-tuxmekê gurgan in.

Di dabeşandina zanistî yê de, navên du parçeyî û wekî peyveka Latînî ji bo navkirina cureyan tên bikaranîn. Navê nivşê li destpêkê tê û tîpa (pîta) destpêkê ji navê nivşî jî bi awayê kapîtal e. Navê cureyê bi awayê tîpên tewandî (îtalîk) li paş navê nivşê tê. Ji bo mînak gurên boz wekî Canis *lupus* dihên navkirin.
# 1904

◄ |
Sedsala 19an |
**Sedsala 20an**
| 21ê

◄◄ |
◄ |
1900 |
1901 |
1902 |
1903 |
**1904**
| 1905
| 1906
| 1907
| 1908
| ►
| ►►

## Bûyer

### Cîhan

(Bûyerên ji dîrokê binivîse)

### Kurdistan

## Zayîn

(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)

## Mirin

3ê tîrmehê –Theodor Herzl, nivîskar, qunciknivîs û rojnamevanekî awistirî-mecar yê ji Cihûtiyê bû.
# Cureyên bi kêmtirîn metirsî

Kêmtirîn metirsî ango *Least Concern*
Riweka fistiqê di lîsteya kêmtirîn metirsiyê de ye
Ajala hêştirmeyê di lîsteya kêmtirîn metirsiyê de ye
**Cureyên bi kêmtirîn metirsî** (**LC**), di lîsteya sor a IUCN de ji bo cureyên ku nifşa wan ne di bin xetereyê de ye tê bikaranîn. Cureyên ku bi giştî pir hene di bin vê kategoriyê de tên lîstekirin.
Di lîsteya cureyên bi kêmtirîn metirsiyê de 14033 cureyên ajalan, 101 bincureyên ajalan, 1410 cureyên riwekan, 55 bincureyên riwekan û 35 varyete hene. Herwiha du bingelheyên (*populasyon*) ajalan di vê kategoriyê de hatine lîstekirin. Di vê kategoriyê de ti kuv an jî protîsta nîn in, jixwe tenê çar cureyên kuvan di lîsteya IUCN de ne.
Mirov jî di vê kategoriyê de hatine lîstekirin û di sala 2008an de di lîsteya IUCN de hatiye pejirandin.
Hinek cureyên vê kategoriyê li jêr in:

## Ajal

### Guhandar

* Canhêştir (*Giraffa camelopardalis*)
* Berazê kovî (*Sus scrofa*)
* Balînayê gewr an jî Hûfê gewr (*Eschrichtius robustus*)
* Gur (*Caniz lupus*)
* Cird (*Rattus rattus*)
* Koala (*Phascolarctos cinereus*)
* Cirdê Vîrjînya (*Didelphis virginiana*)

### Balinde

* Hêştirme (*Struthio camelus*)
* Qûya reş (*Cygnus atratus*)
* Penguena biçûk (*Eudyptula minor*)
* Bazê ewropa (*Falco tinnunculus*)
* Çevrîk (*Apus apus*)
* Kewê hêşin (*Columba livia*)
* Zerîleya atlantîkê (*Serinus canaria*)
* Bilbil (*Luscinia megarhynchos*)
* Mirîşka avê ya reş (*Cinclus cinclus*)

## Riwek

* Merxa derewîn (*Juniperus communis*)
* Fistiq (*Pistacia vera*)
* Cût Benk an jî Kirkir (*Cannabis sativa*)

## Herwiha binêre

* Lîsteya Sor a IUCN

## Çavkanî