Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Moond (Ääd)

Ene **Moond** is ene Himmelskörper dä öm ene Planet kreis un mit dämm zesamme öm en zentrale Sunn wandert.

## Ooser Moond

Onß Ääd hät jenou ëijnne Moond, *dä* Moont (Symbol: ), *unsere* Moond jenannt, un fun dämm eß hee de Rädd.

Für ze sehe weveel Moonde et in unserem Sunnesystem jitt loor he: Leßß mit de Moonde vun unserem Sunnesystem

### Physikalische Daate

Ooser Moond bruch für en Umrundung vun ooser Ääd unjefähr 28 Daach. Dobei hält hä ne middlere Avstand vun 384 405 km. Für een Ömdrehung öm sich seleves bruch hä och 28 Daach. Dat bedöck, dat mir emmer die jliche Sick vom Moond sehe.

Dä Moond eß for sesh allëijn jenomme düüßter un hädd\_en meddel\_jriise Färv\_ävver de Sonn schingk drop, un esu künne mer en sin, esu lang wi es naaks dr Hemmel düüßter jenoch do\_fö\_eß, un esu lang als wi de Sonn fun do schingk, wo se och op di Sigk treff, di mir emmer am Belooere sėn. Dat wääßelt nattölesh övver dė 28 Dääsh ëijmohl öm däjannze Moond eröm.

### Wie mir dä Moond sehe

Dä Moond hätt die Eijenart dat hä vun de Ääd us emmer anders ussieht. Dat sin die Moondphase.

* Neumoond
* zoonemender Halevmoond
* Vollmoond
* avnemender Halevmoond

### Minsche om Moond

Dä Astronaut Buzz Aldrin aam 20. Juli 1969
Dä Moond is dä einzichste Himmelskörper dä vun Minsche betrodde wudde is. Am 20. Juli 1969 sin et irste mol Minsche om Moond jeland. Neil Armstrong is dann als irster usjestieje un hätt dobei sing berühmte Wörd jesaat:

*Et is ene kleene Schritt für ene Minsch, äver ene jrusse Sprung für de Minschheit.* (Frei Üversetz)

Edwin E. Aldrin wor dann dä zweite Minsch om Moond. Et letzte mol woren Minsche im Joor 1972 om Mond un seither nimmie. En andere Besonderheit sin die Finsternisse. Do jitt et Moondfinsternisse un Sunnefinsternisse.

## Dialekte van öt Wood Moond

| De Dijaläkte un wi mer t bochshtabbėerre kann

---

 |
| --- |
| **Dütsch:**  | ⇒Mond |
| **Dremmener Platt:**  | Mǫe̩n |
| **Kölsch** (Rheinische Dokumenta) **:**  | Mǫǫnt |
| **Kölsch** (Ripoarėsch Töhn) **:**  | Moohnd, Moont |
| **Kölsch** (Wrede) **:**  | Mond |
| **Krieevelsch (Shprooch):**  | Mooen |
| **Limmborjėsch:**  | ⇒Luna |
| **Luxemborjėsch:**  | ⇒Äerdmound |
| **Nederdütsch:**  | ⇒Maan |
| **Nedersaksisch:**  | ⇒Maone (eerde) |
| **Nederlands:**  | ⇒Maand (Eer) |
| **Rhinberkse Platt:**  | Mǫǫnt, Haaṣe̩ṣǫn |
| **Stolberjer Platt:**  | Mond |

| Unß Sunnesystem |
| --- |
| Steern | Planneet | Moond | Aßteroiit | Kommeet | Zwerchplaneet  |
|  |
| **Sunn** | Merkur | Veenuß | Ääd | Mars | Asteroidejüddel | Ceres | Juppitter | Saturn | Urranuß | Nepptuun | Pluuto | Kuiperjöödel | Eris | Oochtsche Wullək |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mieh Aatikkel övver Weßßeschaaf & Teschnigk fingßte op dä **Pooz:Weßßeschaaf & Teschnigk** |
# SI-Basiseinheite

De **SI-Basiseinheite** jehüren all zom **Internationale Einheitesystem**. Do drine sin de Jrundjrösse von dä Physik fessjelääch. Dat **SI-System** ees et weitverbreitetste System op de Ääd.

## Welche Einheite sin SI Einheite

Et jitt sibbe **Basiseinheite** die em SI fessjelääch sin.

### Läng

De Läng witt in Meter jemesse. Et Formelzeiche ees dat *l* un dat Einheitezeiche ees dat *m*.

### Masse

De Masse witt in Kilojramm jemesse. Et Formelzeiche ees dat *m* un dat Einheitezeiche ees *kg*.

### Zick

De Zick witt in Sekunde jemesse. Et Formelzeiche ees dat *t* un dat Einheitezeiche ees dat *s*.

### Stromstärke

De Stromstärke witt in Ampere jemesse. Et Formelzeiche ees dat *I* un dat Einheitezeiche ees dat *A*.

### Temperatur

De Temperatur witt in Kelvin jemesse. Et Formelzeiche ees dat *T* un dat Einheitezeiche ees *°K*.

### Stoffmeng

De Stoffmeng witt in Mol jemesse. Et Formelzeiche ees dat *n* un dat Einheitezeiche ees *mol*.

### Leechstäärke

De Leechstärke witt in Candela jemesse. Et Formelzeiche ees dat *IV* un dat Einheitezeiche ees dat *cd*.

## Wie kütt me op die andere Einheite

All hee nit jenannte Einheite künnen us oven dä sibbe herjeleitet werde. Do ees zem Beishpill de Kraff. Die witt jemesse en Newton und witt esu fessjeleech: (kg × m) /s².

## Multiplikatore

All de SI-Ëĳnhëĳte künne med ennem Mutiplikator-Sümbohl do\_für jeschrevve wääde. De Mutiplikatore sinn ëĳnfach Zaale (Faktoore zom Moolnämme), di\_jen Jrüüßen\_Ochtnung ußmaache donn, de Sümboole wäde med iere Name jelässe, un sin — ußßer „µ“ (shpresh: *micro*) un „da“ (schwaadt: *deka*) — ëĳnfach latteinische Boochshtaaven, wobëĳ\_et wishtish eß, un enne ungescheed määt, ov\_se jruuß oddo klëĳn jeschrėvve sinn. He sinn se:

| Fakktor |    | Nahm |    | Sümbohl |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| × 1024 |  | yotta |  |    | Y |
| × 1021 |  | zetta |  |  | Z |
| × 1018 |  | exa |  |  | E |
| × 1015 |  | peta |  |  | P |
| × 1012 |  | tera |  |  | T |
| × 109 |  | giga |  |  | G |
| × 106 |  | mega |  |  | M |
| × 103 |  | kilo |  |  | k |
| × 102 |  | hecto |  |  | h |
| × 101 |  | deka |  |  | da | Et ëĳnzije Sümbol uß zvëĳ Bochshtaave — weed koum jebruch |
| × 10-1 |  | deci |  |  | d | Op deutsch schriiven se jään „dezi“, dä Rääß do Wällt „deci“ |
| × 10-2 |  | centi |  |  | c |
| × 10-3 |  | milli |  |  | m |
| × 10-6 |  | micro |  |  | µ | Et ëĳnzije Sümbol uss\_em jriischische Allfabeet |
| × 10-9 |  | nano |  |  | n |
| × 10-12 |  | pico |  |  | p |
| × 10-15 |  | femto |  |  | f |
| × 10-18 |  | atto |  |  | a |
| × 10-21 |  | zepto |  |  | z |
| × 10-24 |  | yocto |  |  | y |
# Dütsche Sprooch

Hee di Sigg\_is\_op **Kölsch**
(mieh kölsche Sigge)
unn jeshrivve wii\_mer\_t\_shprish
(mieh Sigge jeshrivve wii\_mer\_t\_shprish)

Deckel vum Gedenkalbum vun 1908 met de Wappe vun Hans Ulrich un Johanna Schaffgotsch.

D dütsche Sprooch op d Wält
Als en **dütsche Sprooch** deiht mer en de Weßeschaff övver de Sprooche jeede uß enen jannze Pöngel fun de weßßjerrmaanische Sprooche klaßėfezėere. Dohzoh jenüüre Dousende vun de dütsche Dijalëkte, och de ripoaresche, de friisėsche, de bairėsche un vill mieh. De em Momang miihtß jekallte dütsche Sprooch es et su jenannte Standat-Dütsch, o koot „Dütsch“, woh mer em Vollek och „Huhdütsch“ för säät, och wann dat för dä Weßeschaffle jët ärsh unjenou dohää kütt, weil dä onger de huhdütsche Sprooche widder ene jannz Knubbel dütsch Sprooche vershteiht.

Dütsche Sprooche schwaadt mer en Dütschland, Österrich, Liechtenstein, Luxembursch, Deijle vun dä Schweijz, Namibia, Italie, Bellje un Dänemarrek, un en de EU, och emmer als Ampssprooche. Nit amplesch jidd\_et zehouf dütsche Sprooche övverall, bahl en jedem zwette Land op de Ääd kam\_mer ein fenge.

Dä Artikel iss noh koot. Äwwä eä könnt bald enz länger sinn, wenn do mithilfs.

Jlich aanpakke? Dann loß jonn!
# Neederländesche Sprooch

De **Neederländesche Sproch**, kott och mä *Neederländesch* udder *Nedderlängsch*, mieschtendeels **Holländesch** udder **Hollängsch** jenannt, es en jermanische Sprooch, wat en de Nedderläng on en Belje jekallt weed. Et es - von de Historie betrach ene Knubbel von Sproche us em ahle Frankesch odder Saal-Frankesch.

Noh de lange Zick, dat de deutsche un de nedderlängsche Sproche jetrennt wore, nämmich zigg de 1400-er Johre on noch mieh noh dä europäesche Opdeelong vom Wiener Kongress, ess et Nedderlängsch en äje Sprooch jewudde. De Dialekte en Limburch on aam deutsche Nedderrhing sen ävver su ähnlich, dat mer dodren fass jar nit merk, op welche Sigg von de Jrenz se däheem sen.

Trotzdäm ess dat Standardnedderlängsch natürlich en äje Sprooch met enem äjene Wordschatz on ener äjene Jrammatik. De Nederlandse Taalunie deet reguliere, wie et Neederlans jeschrevve on jekallt weed. Die Bestemmonge dovon jelde och en Belje.
# Sunnesystem

Hee di Sigg\_is\_op **Trooßdoorfer Platt**
(Sigge op Trooßdoorfer Platt)
unn jeshrivve wii\_mer\_t\_shprish
(mieh Sigge jeshrivve wii\_mer\_t\_shprish)

Eh **Sunnesystem** is eh Dinge us em Weltall. Et besteht in de Rejel us ener Sunn un Planete.
Et bekannteste Sunnesystem is dat unsere, indem mir mit unserer Ääd üm de Sunn kreise.
Su eh Sunnesystem ensteht immer dann, wenn en neue Sunn jebore witt un üm dä neue Steern noch jede Menge Dreck erüm kreis. Dä Dreck klummp dann almählich zesamme un et enstonn zuerst eh Planetesimal un dann de Planete. Un noh\_m selve Prinzipp krijje mansche Planete och Moonde.

## Unser Sunnesystem

Unser Sunnesystem besteht us eener Sunn un 8 Planete un die heeßen esu:

* Merrkuur
* Veenuß
* Ääd
* Mars
* Juppitter
* Saturn
* Uranus
* Nepptuun

Pluuto wor joohrelang ene Planeet, äver de Weßßenschafler han sisch am 24. Aujust 2006 dorop jeeinich, dat hä keeijne mieh ees. Statt dessen witt hä jetzt zo de Zwerchplaneete jezällt.

Ansunnste jehüren noch eh paar andere Dinge zo unserem Sunnesystem. Do is noch dä Asteroidejüddel, etliche Moonde üm de Planete dromerüm, jede Menge Komete un janz wick drusse de Ortsche Wulk us dä de Komete kumme.

## Andere Sunnesysteme

Lang han de Wissenschaftler jeglööv et jööv nur unser Sunnesystem, äver füür eh paar Joor han se ene Planet usserhalb vun unserem Sunnesystem enddeck. Sick dem han se at etliche andere enddeck äver noch keene, dä su is wie uns jode ahlle Ääd.

## Luur och

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mieh Aatikkel övver Weßßeschaaf & Teschnigk fingßte op dä **Pooz:Weßßeschaaf & Teschnigk** |

| Unß Sunnesystem |
| --- |
| Steern | Planneet | Moond | Aßteroiit | Kommeet | Zwerchplaneet  |
|  |
| **Sunn** | Merkur | Veenuß | Ääd | Mars | Asteroidejüddel | Ceres | Juppitter | Saturn | Urranuß | Nepptuun | Pluuto | Kuiperjöödel | Eris | Oochtsche Wullək |
# Merrkuur (Planneet)

|  |
| --- |
|  |
| Physikalische Bejriff | Daate |
| Dorchmesser am Äquator | 4.878 km |
| Dorchmesser an de Pole | 4.878 km |
| Jeweech/Masse | 3,302 × 1023 kg |
| Middelste Dichte | 5,427 g/cm³ |
| Fallbeschleunijung | 3,7 m/s2 |
| Driijeschwindichkeit am Äquator | 3,025 m/s |
| Neijung vun de Driiachs | 0,01° |
| Temperatur an de Oberfläch (Middel) | 440° K |

Dä **Merrkuur** (Symbol: ) is dä iirzte Planeet in uns Sunnesystem. Hä is ene äädähnliche Planeet. Dä Merrkuur zo beobachte eß zeemlich schwierich, do hä su noh bei de Sunn steht. Em Middel hätt hä ene Avstand vun 57,91 Millione Killometeere vun de Sunn. Sing Noppere em Weltall sin op dä eeine Sick de Sunn un op dä andere sick de Veenuß.

Dä Merrkuur' driit sich öm de Sunn un bruch 88 Daach bis hä eeijnmol eröm is. Hä broch äver erstaunliche 58 Daach bis hä sich eeijnmol öm sich seleves jedriit hät.

Dä Merrkuur hätt keeijne Moond.

| Unß Sunnesystem |
| --- |
| Steern | Planneet | Moond | Aßteroiit | Kommeet | Zwerchplaneet  |
|  |
| **Sunn** | Merkur | Veenuß | Ääd | Mars | Asteroidejüddel | Ceres | Juppitter | Saturn | Urranuß | Nepptuun | Pluuto | Kuiperjöödel | Eris | Oochtsche Wullək |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mieh Aatikkel övver Weßßeschaaf & Teschnigk fingßte op dä **Pooz:Weßßeschaaf & Teschnigk** |
# Veenuß (Planneet)

Hee di Sigg\_is\_op **Trooßdoorfer Platt**
(Sigge op Trooßdoorfer Platt)
unn jeshrivve wii\_mer\_t\_shprish
(mieh Sigge jeshrivve wii\_mer\_t\_shprish)

|  |  |
| --- | --- |
|  | De Veenuß |
| Physikalische Bejriff | Daate |
| Dorchmesser am [Äquator] | 12.103,6 km |
| Dorchmesser an de Pole | 12.103,6 km |
| Jeweech/Masse | 4,8685× 1024 kg |
| Middelste Dichte | 5,243 g/cm³ |
| Fallbeschleunijung | 8,87 m/s2 |
| Driijeschwindichkeit am Äquator | 1,81 m/s |
| Neijung vun de Driiachs | 177,36° |
| Temperatur an de Oberfläch (Middel) | 740° K |

De **Veenuß** (Symbol: ) is vun de Sunn uss jesehen dä zweite Planneet in uns Sunnesystem. Sie is fass jenau esu jruß wie de Ääd un kütt där och am nöchste. Ihr Noppere sinn op dä ene Sick dä Merrkuur un op dä nadere Sick uns Ääd. Noom Moond is de Veenuß de hellste Hemmelskörper dä ze sehe ess. Se is em Middel 108,21 Millione Kilometere vun de Sunn entfärnt.

De Veenuß broch 224,7 Daach öm eeijnmol öm de Sunn ze rotiere. Allerdingens broch se och 163 Daach öm sich eeijmol öm sich seleves ze driie. Dobei driit se sich jenau endjejenjesetz ze alle andere Planneete. Dat heeß op dä **Veenuß** jeit de Sunn im Wääste opp un jeit em Osste unger.

De Veenuß hätt keijne Moond.

| Unß Sunnesystem |
| --- |
| Steern | Planneet | Moond | Aßteroiit | Kommeet | Zwerchplaneet  |
|  |
| **Sunn** | Merkur | Veenuß | Ääd | Mars | Asteroidejüddel | Ceres | Juppitter | Saturn | Urranuß | Nepptuun | Pluuto | Kuiperjöödel | Eris | Oochtsche Wullək |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mieh Aatikkel övver Weßßeschaaf & Teschnigk fingßte op dä **Pooz:Weßßeschaaf & Teschnigk** |
# Juppitter (Planneet)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Juppitter em Verjleich met de Ääd |
| Physikalische Bejriff | Daate |
| Dorchmesser am Äquator | 142.984 km |
| Jeweech/Masse | 1,8986 × 1027 kg |
| Middelste Dichte | 1,326 g/cm³ |
| Fallbeschleunijung | 24,79 m/s2 |
| Driijeschwindichkeit am Äquator | 12.569 m/s |
| Neijung vun de Driiachs | 3,13° |
| Temperatur an de Oberfläch (Middel) | 165° K |

Dä **Juppitter** (Symbol: ) is dä fönefte un gleichzeitich jrützte Planneet in uns Sunnesystem. Sing Noppere sinn op dä eeine Sick dä Machß un op de andere Sick dä Satturrən. Hä is ene reine Jaasplanneet. Sing Erkennungszeiche is ene jrusse rudde Fleck ob singer Oberfläch. Hä ees em Middel 778,57 Millione Kilometere vun de Sunn entfärnt.

Dä Juppitter ömrund uns Sunn innerhalb vun 11,9 Joor. Dobei driit hä sich och am schnellste vun alle nüng Planneete öm sich seleves, nämlich innerhalev vun nüng Stund un 55 Minutte.

Dä Juppitter witt vun 63  Moonde ömkreis. Die vier jrözte sin Ganymed, Io, Europa un Kallisto. Die Dorchmesser vun denne litt zwische 3122 km und 5262 km. All andere Moonde sin extrem kleener un messe 'nur' eh paar Kilometere.

| Unß Sunnesystem |
| --- |
| Steern | Planneet | Moond | Aßteroiit | Kommeet | Zwerchplaneet  |
|  |
| **Sunn** | Merkur | Veenuß | Ääd | Mars | Asteroidejüddel | Ceres | Juppitter | Saturn | Urranuß | Nepptuun | Pluuto | Kuiperjöödel | Eris | Oochtsche Wullək |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Mieh Aatikkel övver Weßßeschaaf & Teschnigk fingßte op dä **Pooz:Weßßeschaaf & Teschnigk** |
# 15. Juuni

|  |
| --- |
| Meij · **Juuni** · Juuli |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |  |  |

 |

Der fuffzehnte Juuni.

## Kirrshejoo

## Wat passeed\_eß

### Pollitik

### Kulltuur

### Fochshung\_un Äntdäckunge

### Wesseshaff un Täshnigk

### Weetshaff

### Minnsche

* Lisa del Giocondo wood em Joohr 1479 jeboore.
* Heidi Kabel stervd em Joohr 2010.

## Ußßerdämm

## Websigge

*

Dä Artikel iss noh koot. Äwwä eä könnt bald enz länger sinn, wenn do mithilfs.

Jlich aanpakke? Dann loß jonn!
# Friedrich II. von Preußen

Hee di Sigg\_is\_op **Bönnsch**
(Sigge op Bönnsch)
unn jeshrivve wii\_mer\_t\_shprish
(mieh Sigge jeshrivve wii\_mer\_t\_shprish)

De „Ahle Fritz“: Frederich II. met 68 Johr (Bild von Anton Graff, 1781)
Et Graaf vom „Ahle Fritze“ en Potsdam met Bloome un Äärpele
**Frederich II.**, och **Frederich de Jruße** ode de **Ahle Fritz** jenannt (\* 24. Januar 1712 en Berlin ; † 17. August 1786 en Potsdam), wor aff 1740 Köning *en* un aff 1772 Köning *von* Preuße suwie Kurfürsch von Brandebursch.

Durch singe Seesch em letzte Schlesische Kreesch, em Sibbejöhrije Kreesch von 1756 bes 1763, wor Preuße de fünefte europäische Jrußmaach näwe Frankreich, Jrußbritannie, Österreich un Russland.

Frederich jilt als e'ne Repräsentant vom opjeklärte Absolutismus. Su däät'e sich seleve als "Ierschte Deener vom Staat" bezeichne.

Weil sing Ungerdahne off Hunger ligge dääte, hätt'e per Jesetz verfüsch, dat en janz Preuße Äärdäppel aanjeplantz werde moote. Weil et dodurch keen Hungersnut mie jof, es et Volek imm bis hück dofür dankbar.

Frederich II. wor net nur e'ne jruße Feldherr, sondern och e'ne „Schönjeis“. Su däät'e sich m'em Voltaire schriewe, un klassische Musikkonzäärte komponiere.
# Joohr 1955

## Wat\_paßßeed\_ėß

### Minnsche

|  |  |
| --- | --- |
| **\ | Tim Berners-Lee wood am 8. Juni jeboore. |

|  |  |
| --- | --- |
| **†** | Albert Einstein stervd am 18. Aprel. |
# Ho Chi Minh-Stadt

**Ho Chi Minh-Stadt** (och *Thành phố Hồ Chí Minh*, **Saigon**) eß en Stadt am Dong Nam Bo, Vietnam. Et eß de Haupstadt un de zweitjrüßte Stadt von Vietnam. Ho Chi Minh-Stadt litt an dä Mündung vom Saigon. De Fluchhafe heeß Tan Son Nhat.

## Websigge

 **Commons: Ho Chi Minh City** – Album mit Bilder, Filemche un Tön op Wikimedia Commons
* Ho Chi Minh-Stadt vun dä Stadt sellevs
# 9. Apprill

|  |
| --- |
| Määz · **Apprill** · Meij |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |  |  |

 |

Dä nünngte Apprill.

## Minsche

* Franz Wolf wood em Joohr 1907 jeboore.
# Micro

Dat Wöötsche **micro**… odder **Micro**…, affjekööz med däm klëĳne jriishishe Boochshtaf **µ**, shtëĳdt
bäj de Äjnhäijte un Moohße
för e Millohnßtel, oddo 10-6.
Luur do\_noh och bëĳ de → SI-Basiseinheite#Multiplikatore