# Чагъыр

Къызыл чагъырны бокалы
**Чагъы́р**  — джюзюм сууну неда башха кёгет сууну толу неда джарым спирт быжылдауундан (бир-бирде спирт эмда башха затла къошулгъан, сёз ючюн, «Кючленнген чагъырла» къуралгъан алкоголь ичкиди (кючлюлюгю: натурал — 9–16 %, кючлендирилгенле — 16–22 %).

Чагъырланы тинтген илмугъа энология дейдиле.

## Чагъырланы классификациясы

Чагъыр къуру джюзюмден тюл, башха тюрлю кёгетледен да этиледи (учузуракъ чагъырла).

### Агъачы бла бети

Чагъырны чыгъарыуда джюзюмню кёб тюрлю тукъумларын хайырландырадыла. Бютеулей юлешиу этилсе къара (бир-бирде къызыл дейдил) эмда акъ джюзюмлени айырадыла. Бетине кёре акъ, гюл бетли, къызыл чагъырланы айырадыла.

Агъачы бла эмда сакълау болджалы бла:

* джаш;
* сакъланмагъан;
* сакъланнган;
* маркалы (белгили бир джюзюмчю регионлада, белгили бир джюзюм тукъумладан этилен татыуу бла ароматы иги болгъан сакъланнган чагъырла);
* коллекциялы (кёб заман сакъланнган, бир бирде онла бла, джюзле бла джылланы)

### Спирт бла шекерни ёлчеми

Россияда стандартлагъа кёре чагъырла этил спирт бла шекерни тутханларына кёре былай юлешинедиле:

* Натурал чагъырла:
	+ Къургъакъ чагъырла — суслону толу быжылдауу бла этилген, шекери 1 % кёб болмагъан (спирти — 9–13 % , шекери — 3 г/л дери)
	+ Энчи къургъакъ чагъырла (спирти — 14–16 %, шекери — 3 г/л дери)
	+ Джарым къургъан чагъырла (спирти — 9–13 %, шекери — 5–30 г/л)
	+ Джарым татлы чагъырла (спирти — 9–12 %, шекери — 30–80 г/л)
* Энчи чагъырла (кючлендирилгенле):
	+ Къургъакъ чагъырла (спирти — 14–20 %, шекери — 15 г/л дери)
	+ Кючлю чагъырла (спирти — 17–20 %, шекери — 30–120 г/л)
	+ Джарым десерт чагъырла (спирти — 14–16 %, шекери — 50–120 г/л)
	+ Десерт чагъырла (спирти — 15–17 %, шекери — 140–200 г/л)
	+ Ликёр чагъырла (спирти — 12–16 %, шекери — 210–300 г/л)
* Ароматланнган чагъырла (спирти — 16–18 %, шекери — 6–16 % дери)

* Къайнагъан чагъырла — экинчи быжылдауну процессинде карбон газ бла бай болгъан чагъырладыла. Дунияда эм белгили къайнагъан чагъыргъа — шампан чагъыр саналады (Францияны Шампань провинциясында этиледи).

### Европадагъы классификация

Чагъырны категориясы агъачын белгилейди. Францияда къабыл этилген классификациягъа кёре терт категория барды: AOC, VDQS, азыкъ чагъырла эмда джерли чагъырла. Европа классификациягъа кёре — агъачлы чагъырла регионуна кёре — VDPRD (AOC бла VDQS) эмда азыкъ чагъырла (француз классификацияны азыкъ чагъырлары бла джерли чагъырларын бирлешдиреди).

## Чагъырчылыкъны географиясы

Джюзюм дунияны кёб къралында ёседи, ол себебден чагъырда кёб къралда чыгъарылады, алай а артыкъсызда бек джылы климаты болъан къраллада. Чагъырыу чыгъырыуда эталоннга Франция саналады.

Къраллада чагъыр чыгъарыу, 2005джыл.| Оруну | Кърал  | Чыгъарыуу (тонна) |
| --- | --- | --- |
| 1 |  Франция | 5,329,449 |
| 2 |  Италия | 5,056,648 |
| 3 |  Испания | 3,934,140 |
| 4 |  АБШ | 2,232,000 |
| 5 |  Аргентина | 1,564,000 |
| 6 |  Къытай | 1,300,000 |
| 7 |  Австралия | 1,274,000 |
| 8 |  КъАР | 1,157,895 |
| 9 |  Германия | 1,014,700 |
| 10 |  Чили | 788,551 |
| 11 |  Португалия | 576,500 |

## Чагъыр этикет

* Ашарыкъны аллы бла, аператив ичилиученди: мадера, херес, вермут... ;
* Акъ азыкъ чагъырла дженгил эт эмда чабакъ хантлагъа бериледиле;
* Натурал къургъакъ, джарым къургъакъ эмда джарым татлы чагъырла бурчакъ хантлагъа таб келишеди;
* Къызыл азыкъ чагъырла этге, тишликлеге келишеди;

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Чагъыр**. |