Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Территория

**Террито́рия** (лат. *territorius*) — джер джюзюню, белгиленнген чеклери бла, бир бёлеги.

Территория деб эм башда къралны неда аны ичинде административ къуралышны (территория къуралышны) юрисдикциясы джайылгъан джерге айтадыла.

## Кърал территория

### Тарих

Биринчи кърал къуралышлада, белгили кърал территория къраллыкъны баш ышаны болмагъанды. Алай а кечирек ол халгъа келгенди. Алгъы бурун халкъла, къауумла бир джерде орналмай кёчген джашауну бардырыгъанлары себебли, къраллыкълада бир джерде турмагъандыла. Джерге орнала башлагъанларында белгили бир кърал территория бегий башлагъанды. Артдан территория къралны къуралыууну эм баш тамалы болгъанды.

### Бусагъатдагъы болум

Кесини территориясында кърал кесини законларыны башлыгъын орнатады. Къралны чеклери, баш кърал властны эмда аны чыгъаргъан нормаланы джайылыууну да чеги болады.

Кърал территорияны къурамы:

* къургъакъ джер — кърал чеклени ичинде къургъакъ джер территорияды
* ич суула эмда территориал суула
* хауа кенгли (тропосфера, стратосфера, ионосфера, дагъыда аныда башындагъы кенглик) къургъакъ джер, ич сууланы эмда территориал сууланы чеклеринде
* къургъакъ джерни эмда суу территорияны тюбюнде джетер теренликде къайнакъла.

Бусагъатда халкъла арасы хакъ бла башха къралланы территориясыны зорлукъ бла сыйырыу, кърал чеклени бузуу, аланы разылыкълары болмагъанлай территорияларын хайырлындырыу джасакъды. Дагъыда къралланы территория бютеулюклерини эмда тийилмезликлерини принципи бегитилгенди.

Халкъла арасы хакъ кърал территорияланы чеклерини тюрлендириуню законлу:

* Кърал территорияны чеклерини, миллетлини кеслерини джолларын сайлау принципни тамалында болса,
* Къралланы араларында шохлукъну, мамырлыкъны бегитир ючюн ауушдуруу, бериу неда къоюу болса, санайды.
# 15 июль

|  |
| --- |
| ← **Июль** → |
| Бш | Гр | Бз | Ор | Бм | Шб | Ых |
|   |   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |   |
| 2026 дж. |

**15 июль** — григориан орузламада джылны 196-чы кюнюдю (високос джыллада — 197-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 169 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **15 июль**. |
# Европа бирлик

Европа Бирлик 2007 джылны январына. Кёк бетли къралла — членлери, джашил бетлиле (Хорватия, Шимал Македония эм Туркия) — кандидатла
Европа Бирлик дунияда (2008)
**Европа Бирлик** — Маастрихт кесаматха къол салгъан, Европаны 27 къралыны биригиуюдю. Европа Бирлик — уникал халкъла арасы къуралышды: ол халкъла арасы организацияны эм къралны белгилерине иеди, алай а аладан бири да тюйюлдю.

### Европа Бирликни къраллары

1. Австрия
2. Бельгия
3. Болгария
4. Венгрия
5. Германия
6. Греция
7. Дания
8. Ирландия
9. Испания
10. Италия
11. Кипр
12. Латвия
13. Литва
14. Люксембург
15. Мальта
16. Нидерландла
17. Польша
18. Португалия
19. Румыния
20. Словакия
21. Словения
22. Финляндия
23. Франция
24. Хорватия
25. Чехия
26. Швеция
27. Эстония

European Commission
## Башха статьяла

* Европа Бирликни тиллери

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Сомали

Сомали

сомал. *Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya*
араб. جمهورية الصومال الفيدرالية‎

|  |  |
| --- | --- |
|  Сомалины байрагъы
 |  Сомалины герби
 |

 |  Гимн | *Qolobaa Calankeed* («Ата джуртгъа махтау салыгъыз») |

*Продолжительность: 1 минута и 6 секунд.1:06*

Административ билги

География билги

Демография билги

Экономика билги

Башха билги

**Сомали** (сомал. *Soomaaliya*, араб. الصومال‎ *эс-Сумаль*), официал толу аты — **Сомали Федератив Республика** (сомал. *Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya*, араб. جمهورية الصومال الفيدرالية‎) — Африка мюйюзде, контитент Африканы эм кюнчыгъыш кесегинде орналгъан кърал. Сомалины Африканы къралладан эм узун тенгиз джагъасы барды.

Ара шахары — Могадишо. Кърал тилле — сомали тил эмда араб тил.

## Белгиле
# Халкъ

Голландияда темир джол станцияда адамла
**Халкъ** — кёб тюрлю магъанасы болгъан терминди.

Халкъ деб — тили, культурасы (маданияты), джери, дини, тарихи д. а. к. затлары бир болгъан адам къауумгъа айтадыла. Ол магъанада, «халкъ» деген сёзню «этнос» деген терминни орнун тутады. Халкъны эм магъаналы белгилерини бири тил болгъанлыкъгъа, къуру ол тюлдю халкъны халкъ этген — бир тилде сёлешген эки-юч тюрлю халкъ болургъа да боллукъду. Сёз ючюн, шотландлыла, ирландлыла, валлийлиле къуру ингилиз тилде сёлешгенни орнундадыла, алай а ингилизлилеге кеслерин бир да санамайдыла.

Халкъ деб къайсы болса да бир къралда бютеу джашагъан адамлагъа да айтадыла, миллетлерин айырмай. Сёз ючюн, оруслула, татарлыла, таулула, къалгъанла да бирге — Россияны халкъы боладыла.

## Дагъыда къарагъыз

* Правительство
* Дунияны миллетлери
* Миллет
* Этнос
* Цивилизация
* Джамагъат
* Адам улу

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Халкъ**. |

|  |
| --- |
|   Бу, социологияны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Сун Чжэ-ги

| **Сун Чжэ-ги** |
| --- |
| Хангыль | 성재기 |
| Маккьюн — Райшауэр | Sung Jae-ki |
| Джангы романизация | Song Jae-gi |

**Сун Чжэ-ги** (кор. 성재기 成在基, туугъ. 11 сентябрь 1967, Тэгу, Корея Республика — ёлг. 26 июль 2013, Мапхогу, Сеул, Корея Республика) — къыбылакореялы уллу джамагъат къуллукъчу, адам хакъланы джакъчысы, граждан активист, философ-либералист эмда антифеминист болгъанды. 2008 джылда *Корей эркишилени ассоциациясы*н (кор. 남성연대, 男性連帶) къурагъанды эм джашаууну ахырына дери аны тамадасы болгъанды.

Тэгу шахарда туугъанды, баш билим экономикадан алгъандан; университетни тамамлагъанындан сора 1992 джылдан 2000 джылгъа дери къоркъуусуз этиу агент болуб ишлегенди, андан сора 2006 джылгъа дери *Thomas Mcfly Consulting & Headhunting Company* (토마스 맥플라이 컨설팅 & 헤드헌팅사) деген компанияда менеджер болуб ишлегенди. Джамагъат къуллукъ бла 1999 джылдан кюрешиб башлагъанды, 2006 джылда феминизмге къаршчы кюрешиу ассоциацияны тамалын салгъанды. $200 миллион чакълы бир джыйылгъан борчларын тёлеелмегенден, 2013 джылда Сеулдагъы Мапо кёпюрден чынгаб кеси кесин ёлтюргенди.

## Дагъыда къарагъыз

* Феминизм
* Либерализм
* Дискриминация

## Джибериуле

* Suicide performance and journalist ethics News Dongah (ингил.)
* Police continue search for missing men’s rights activist yonhapnews 2013.07.27 (ингил.)
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 (ингил.)
* Seoul ‘Bridge of Life’ Attracts More Suicide Attempts korearealtime 2013.11.08 (ингил.)
* South Korean channel films suicide (ингил.)
* In memoriam 2013:Sung Jae-ki (фран.)
* Activist’s 'suicide' causes huge stir Koreatimes 2013.07.26 (ингил.)
* Gender Equality Is Equality For Whom? Hanyangcom 2013.09.30 (ингил.)
* [Opinion] Now Showing Suicidal Performance! WHAT?! — humanrights moniter Southkorea (ингил.)
* MHRA Sung Jae-gi dead A-Voice of Man (ингил.)

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# 1674 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **1674 джыл**. |
# 1632 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **1632 джыл**. |
# 1573 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **1573 джыл**. |
# 1787 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **1787 джыл**. |
# Непал

Федератив Демократ Республика Непал

непал. संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल
(Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl)

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  Гимн | *непал. सयौँ थुँगा फूलका* («Непалны миллет гимни») |

Административ билги| Оноу формасы | Республика |
| Президент | Рам Чандра Паудел |
| Вице-президент | Рам Сахая Ядав |
| Биринчи-министр | Сушила Карки |
| Тил(лер)и | непали |
| Ара шахары | Катманду28.166667, 84.2528°10′ N 84°15′ E﻿ / ﻿28.166667° N 84.25° E   |

География билги| Уллу шахар(лар)ы | Катманду, Покхара, Лалитпур, Биратнагар |
| Бютеу территориясы | 140 800 км2 (дунияда 94-чю) |
| Сууну юсю | 2,8 % |
| Сагъат бёлгеси |  +5:45  |

Тарих билги| Къуралгъаны | 1768 джыл |

Демография билги| Бютеу халкъы (2009) | 29 331 000 адам (дунияда 40-чы) |
| Къалынлыгъы | 199 адам/км2 |

Экономика билги| БИП (номинал) (2008) | $ 31,634 млрд (83-чю) |
| БИП (ном.) адам башына | $ 1144 |
| Валютасы | Непал рупия |

Башха билги| Домен(лер)и | .np |
| Телефон коду | +977 |

**Непа́л** (непал. नेपाल [neˈpaːl]), **Федерати́в Демокра́т Респу́блика Непа́л** — Къыбыла Азияда Гималайлада орналгъан къралды. Индия бла къыбылада эмда Къытай бла шималда чеклешеди.

Ара шахары — Катманду.

## Сурат галерея

* Непал
* Непалны топография картасы
* Непалны картасы
* Катманду
* Pashupatinath
* Bhaktapur
* Changu Narayan
* Patan
* Himalaya
* Himalaya
* Mustang
* Mustang

## Белгиле

## Джибериуле

* Путешествие по затерянной Долине Мустанга (орус.)
* Буддизм Непала (орус.)
* Русский путеводитель по Непалу (орус.)

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Низам

Низам - бирликни къурап, бир-бирге тийимлик этген кеп затланы жыйымы.
Низам деген сезню, бек аздан, он тюрлю магъанасы барды. Бу сезню хапарны магъанасына кере тюрлю-тюрлю ангылатыргъа боллукъду.

* Низам - бир-бирге тийимлик этген затла.
* Низам - затланы бир бирге эм тегерекде халгъа тийимлик этген жыйымы.
* Низам - кеп, бирликни тутхан, тегерекде халдан башха болгъан, эм аны бла ишле бардыргъан затла.
* Низам - бир-бирге тийимлик этген, бир, не да талай муратха жетер ючюн къуралгъан жыйым.

## Кызыклы фактлар:

АФК Система Россия инвестиция компаниясе. Баш офис Мәскәү шәһәрендә Моховая урамы, 13 нче йорт адресы буенча урнашкан. Компания 2013 елда Fortune Global 500 исемлегендә 308 нче урында тора.
# 2 сентябрь

|  |
| --- |
| ← **Сентябрь** → |
| Бш | Гр | Бз | Ор | Бм | Шб | Ых |
|   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |   |   |   |   |
| 2026 дж. |

**2 сентябрь** — григориан орузламада джылны 245-чи кюнюдю (високос джыллада — 246-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 120 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **2 сентябрь**. |
# Налог

**Нало́г** — кърал властны тюрлю-тюрлю дараджалы органларыны, къралны эмда (неда) муниципал къурулушну финансла джанындан баджарыр ючюн, адамладан эмда организацияладан зорунлу, энчи эмда алайлайгъа этилген тёлеудю.
Налогланы джыйыудан (пошлинадан) айры кёрюрге керекди, пошлинала алайлайгъа тюл, тёлеучюле джууабына бир зат алыр ючюн тёленедиле.

Налог системе — дене палемдыме нормылан права системе радамлыме принцип негызым мер кылым, налог да сбор лектын дене кылым ышташ да тӱлыктымаш (вариант-влак).

Налогну джыйыуу нолог законодательство бла джарашдырылады. Салыннган налогланы, аланы принциплерини, шекиллерини эмда амалларыны, аланы къоратыуу, тюрлендириую, джыйыуу эмда конролу къралны налог системасын къурайды.

Башхасыча айтсакъ, налог деб къралны неда джерли властланы адамладан эмда организацияладан, кърал кесини функцияларын тындырыргъа керекли ачханы джыйыугъа айтабыз.

## Налогну баш функциялары

Налогла терт баш функцияны тындырадыла: фискал, тюзетиу, джанландырыу эмда контрол этиу.

### Фискал функция

тарих джанындан эм эски , алай а эм баш функциясыды: налогла кърал бюджетни эм уллу бёлегиди. Фискал фунакцияны бардырыуу налог контроль бла налог санкцияланы юсю бла тындырылады, ала белгиленнген налогланы иги джыйылуун баджарадыла, эмда налог тёлеуден къачыуну тыядыла. Къысхасыча айтылса бу къралгъа налог джыйыуду.

### Тюзетиу функция

налог тёлеучюлени хайырлары бла джоюмларыны тюзетиуню , рефинансированияны агъымларын экономиканы санагъатларыны арасында тенг джибериуню, ара эмда регионал, джерли бюджетлени арасында хайырланытаб юлешиуню баджарады. Бу функция налог ставканы тюрледириу бла баджарылады, аны ичинде прогрессив неда регрессив налог ставкала, налог джыйуланы тюрлю-тюрлю дараджа бюджетлени арасында тюрлендириу, налог джыйыуну ёлчемин тюрлендириуда барды

### Джанландырыу функция

ол деген, налогла къралда экономика ёсюмге уллу басым этедиле эмда аны не акъыртын неда къызыу этерге себеб боладыла.
Джанландырыучу функция асламысы бла налог льготаланы салыу бла, неда налог ставканы тюшюрюу бла байламлыды.

### Контроль этиу функция

къралны кесини адамларыны хайырлары бла джоюмларыны дараджасыны контроль этерге мадар береди

## Налогну классификациясы

Налогланы бу ышанла бла классификация этиучендиле:

### Территория ышан

Налогла, джыйылгъан территорияларына кёре кърал (федерал), регион эмда джерли налоглагъа бёлюнедиле.

### Бюджет ышан

Белгили бир налог налог тёлеучю бла не кърал, не регион неда джерли (муниципал) бюджетге тёленеди, неда тюрлю-тюрлю дараджалы бюджетлени арасында айры система бла (казначейство) юлешинеди.

## Белгиле