Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Испан тил

| Испан тил *español, castellano* |
| --- |
|  |
| **Къралла**: | Испания, Латин эмда Ара Американы къраллары, Кариб бассейны къраллары, джартысы Шимал Американы къраллары. |
| **Официал статусу**: |  Аргентина  Боливия  Венесуэла  Гватемала  Гондурас  Доминикан Республика  Испания  Колумбия  Коста-Рика  Куба  Мексика  Никарагуа  Панама  Парагвай  Перу  Пуэрто-Рико  Сальвадор  Уругвай  Чили  Эквадор  Экваториал Гвинея |
| **Бютеу сёлешгенле**: | 600 млн (2023) |
| **Рейтинги**: | 2 |
| **Джазыу системасы**: | Латин алфавит |
| **Категориясы**: | Индоевропа тилле |
| **Генетика классификациясы** |
|
{{{классификациясы}}} |
| **Тил кодлары** |
| **ISO 639-1** | es |
| **ISO 639-2** | spa |
| **Википедияда** |
| **Бёлюмю**: |  |
| тюрлендириу  |

**Испан тил** неда **кастил тил** (исп. *español, castellano*) — роман тилледен бириди, орта ёмюрледе Кастилия патчахлыкъда (королевствода) къуралгъан.

Индоевропа тил юйюрге къошулады (роман группа, ибер-роман тюбгруппа). Джазмалыкъ — латин алфавитни юсю бла къуралгъанды.

358 миллион адамгъа туугъан тил болады. Экинчи тил орнуна билген адамла да саналсала, испан тилде 430-450 миллион адам сёлешедиле.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, тилни юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Алабама

|  |
| --- |
| АБШ-ны штаты |
| **Алабама** ингил. *State of Alabama*
Алабама Штат |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Алабаманы байрагъы | Алабаманы мухуру |

 |
| Алабама штат АБШ-ны картасында |
| **Штатны девизи** | лат. *Audemus jura nostra defendere* |
| Штатны джыры: Alabama |
| **Штатны чам аты** | *«Диксины джюреги», «Мамукъ штат»* |
| **Демография билги** |
| **Ара шахар** | Монтгомери |
| **Эм уллу шахар** | Хантсвилл |
| **Уллу шахарла** | Бирмингем, Мобайл, Таскалуса |
| **Халкъы** | 5 024 279 (2020 джыл) АБШ-да 24 орун |
| басыннганы  | 38,4 адам/км² АБШ-да 27 орун |
| **География билги** |
| **Майдан** | 30 орун |
| • бютеулей  | 135 765 км²  |
| • суу юсю  | 131,426 км²(3,20 %) |
| кенглик  | 30°11' ш. к. 35°00' кёре ш.к., 305 км  |
| узунлукъ | 30°11' кб. к. 35°00' кёре кб.к., 531 км  |  |
| **Тенгиз дараджагъа кёре мийиклик** |  |
| • эм уллу | 735,5 м  |
| • орта | 150 м  |
| • эм гитче  | 0 м |  |
| **Тарих билги** |
| **Штат статусну алыуу** | 1819 14 декабрь
22 штат |
| бусагъатдагъы статусуна дери  | Алабама Территория |  |
| **Политика билги** |
| **Губернатор** | Кэй Айви |
| **Вице-губернатор** | Уилл Эйнсуорт |
| **Закончыгъарыучу орган** | Алабаманы Легислатурасы |
| • огъары палата | Алабаманы Сенаты  |
| • тёбен палата | Алабаманы Келечилени палатасы |  |
| **Сенаторла** | Кэти Бритт (Р) Томми Табервилл (Р) |
| **Башха билги** |
| **Сагъат бёлге** | Шош океанны заманы:-6/-5 |
| **Къысхартыу** | AL |
| **Официал сайт** |  |

**Алаба́ма** (ингил. *Alabama*, американ айтыу: [,ælə'bæmə]) — АБШ-ны къыбыла-кюнчыгъышда орналгъан штат. 1819 джылдан сора штат статусу барды. Алабама майданы бла 30-чи, адам саны бла 24-чю АБШ-ны штатланы ичинде.

Ара шахары - Монтгомери.

## Географиясы

Бютеулей Алабаманы территориясы - 135 765 км². Алабама бла кюнчыгъышда Джорджия, кюнбатышда Миссисипи, шималда Теннесси, къыбылада Флорида штатла чеклешедиле. Къыбылада Мексикан богъаз бла джууулады. Штатны тёртен юч кесеки Мексикан богъазгъа эмда Миссисипи суугъа тюшкен тюз джер орналады. Шимал-кюнчыгъыш штатны кесегинде Апалачи тауланы тау джетекле орналадыла, блайда да Алабаманы эм мийик тау Чиха (735 м) турады. 67% штатны территориясы чегетле бла джабылады.

### Климаты

Алабаманы мыллы океан субтропик климаты барды (Кёппен схемасында *Cfa*). Джылгъа орта темературасы 18 °C. Къышла джумушакъла, штатны шималында январны орта температурасы 5°С, эм къыбылада Мексикан богъазны джагъасында 12°С. Джай иссиди, бир джерледе орта температурасы 32 °С атлайды. Джылгъа джауум - 1400 мм. Оклахома эмда Айова бла бирге Алабамада эм кёб F5 категория джеткен торнадо болады.

### Суулары

Алабаманы эм уллу суу - Алабама Ривер, шимал-кюнчыгъышдан къбыла-кюбатышха барыб Мобил шахарны къатында Мексикан богъазгъа тюшеди. Штатны шималында Огайо сууну эм уллу къошулгъан суу - Теннесси барады. Алабаманы Джорджияны чеки Чаттахучи суу бла барады.

## Тарихи

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, АБШ-ны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Экинчи Къытайлы-Джапон къазаууат

**Экинчи Къытайлы-Джапон къазаууат** – Кюнчыкъхан Азияда къазаууат. 1937 джылде башланды, 1945 джылде къыйыр болду. Джапон империяны империаллыкъ ючюн Къытайгъа къазаууатны ачгъандыла, Марко Поло кёпюрде илинмек болгъан сора.
# Конституция

```Конститу́ция```(Латын тилинен```constitution— «жарашдыруу»)—[Кърал къралда] неда федерацияны кърал-территория къуралышында, аланы политика, хакъ эмда экономика тамалларын, адамны хакъ статусун бекиткен, баш юрист кючю болгон норматив-хакъ актды.

Конституцияланы, *энчи, джазылгъан* эмда *джазылмагъа*н конституциялагъа юлешиучендиле.

Джазылгъан конституцияла бирикген норматив актды (къралланы кёбюсюнде барды), неда талай конституциялыкъ неда органлыкъ законладан къуралады (сёз ючюн, Швецияны конституциясы, Испанияны конституциясы, Финляндияны конституциясы).

Джазылмагъан конституцияла тюрлю-тюрлю актлагъа чачылгъан конституция шекилли нормаладан эмда конституциялыкъ едатледен къуралады ( ингилиз-саксон хакъ юйюрде (АБШ-ны тышында) болуучанды, Уллу Британияны конституциясы).

Конституцияны къабыл этиуню эркинлиги къураучу джыйылыугъа (сёз ючюн, Италияны конституциясы, Индияны конституциясы), референдумну болушлугъу бла къуралгъан сайлау къауумлагъа (Францияны конституциясы, Тюркню конституциясы) неда къралны башчысына бериледи (Иранны конституциясы, Афганистанны конституциясы). Ахыр категория «саугъагъа берилген» конституция атны джюрютеди.

Конституциялада тюрлендириуле бла тюзетиулени джорукъларыда белгиленеди, аннга кёре:

* **Къаты конституция** тюрлендириуу къыйын болгъан, неда бир къауум бёлгелерин тюрлендирге болмагъан конституцияды (Тюркню конституциясы);
* **Джумушакъ конституция** хар бёлгеси, статьясы тюрлендирир мадар барды;

## Дунияда биринчи конституция

Бусагъатдагъы Иракда 1877 джыл къазыулада эм эртдеги кодексни шагъатлыгъы табылгъанды, ол шумер патчах Уруинимгина бизни эрагъа дери 2300 джылда Лагаш шахарда джашагъанлагъа эркинликле бергенди.

Ол заманладан бери кёб правительствола энчи джазылгъан кодекслени тамалларында оноу этгендиле къраллагъа. Эм эски джазылгъан кодекс болуб Ур-Наммуну кодекси табылгъанды, ол бизни эрагъа дери 2050 джылда Ур шахарда чыгъарылгъанды.

Эм эски ишлеген конституция болуб, бусагъатда Сан-Марино баш законуду, ол 1600 джыл къабыл этилгенди, кеси уа 1300 джыл къабыл этилген шахар уставдан къуралгъанды.

Аты конститутция болуб биринчи 1780 джыл къабыл этилген Массачусетсни конституциясыды.

## Дагъыда къара

* СССР-ни Конституциясы
* Эресейни Конституциясы
* Украинаны Конституциясы
* АБШ-ны Конституциясы
# 1871 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **1871 джыл**. |
# Сауутлу кючле

Австрияда гвардия
**Сауутлу кючле** (СК) неда **аскер** — къралны эркинлигин эм территория бютеулюгюн, къазауат неда агрессия болса, джакълагъан сауутлу къуралышды. Политика властны къолунда бек магъаналы сауутду, дайым бла резерв компонентледен къуралыучанды.

Сауутлу кючлени къуралыуу, къурамы, аскерчилени юретиу — джамагъатны, къралны халисине кёре, кърал политикагъа кёре, къралны уллулугъуна, аны география турмушуна кёре, тарих, социал эмда культура адетлерине кёре болады. Алай а эм уллу магъана — къралны экономикасы бла власты аладыла.

Къралланы сауутлу кючлери саны бла, къуралыу принциплери бла, тындыргъан функциялары бла бир-бирлеринден айрыдыла.

Айныгъан къралланы сауутлу кючлерини бир-бирлерине ушагъан ышанлары барды:

* кёбчюлюк (мамыр заманда кёбюсюне сауутлу кючлени саны къралны адам санындан 1 % чакълы бир болады;

* кючлю мадарла къолларында болуу (ядролу, химия, биология сауутла);

* мийик дараджада да хазырлыкъ;

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Сауутлу кючле**. |

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Къаджар богъаз

|  |
| --- |
| Къаджар богъаз |
|  |
| Узунлугъу |
926 км
 |
| Кенглиги |
180—320 км
 |
| Майданы |
239 000 км²
 |
| Къалынлыгъы |
9100 км³
 |
| Джагъаны къыйырыны узунлугъу |
5500 км
 |
| Эм терени |
102 м
 |
| Орта теренлиги |
36 м
 |
| Суу джыйыууну майданы |
1 400 000 км²
 |
| Къошулгъан суула |
Шатт-эль-Араб
 |
|  Викигёзенде категория |

**Къаджар богъаз** (къадж. خلیج فارس‎ (Халидж-е-Фарс); араб къраллада — араб. اَلْخَلِيْجُ ٱلْعَرَبِيُّ‎ (Эль-халидж-эль-Араби) — *Араб богъаз*) — Индий океанда, Иран бла Арабия джарымайрымканны арасында орналгъан богъаз. Ормуз ачыкъ богъаз бла Оман богъаз бла, Арабия тенгиз бла эмда Индий океан бла джалгъанады.

Араб къралла Къаджар богъазгъа Араб богъаз дейдиле. Богъаз бла джуулгъан къралла: Оман, Бирлешген Араб Эмиратла, Сауд Арабия, Катар, Бахрейн, Кувейт, Иракъ эмда Иран

Къаджар богъазни майданы — 239 000 км², орта терени — 36 м, эм терени — 102 м. Богъазни суу юсю орта температурасы: +35—40**°**С джайда, +22—24°С къышда. Тузлугъу 38-41‰.

Эм уллу айрымканла: Кешм, Бубиян, Бахрейн.

## Белгиле
# Итил

| Итил |
| --- |
|  Ульяновскну къатында Итилни кёрюнюмю |
| Характеристикасы |
| Узунлугъу | 3 530 км |
| Бассейнини майданы | 1 361 000 км² |
| Бассейни | Каспий тенгиз |
| Сууну джоюлгъаны | 8060 м³/с |
| Баргъан суу |
| Башы | Валдай мийиклик |
|  · Мийиклиги | 228 м |
| Аягъы | Астрахань ш. |
|  · Мийиклиги | −28 м |
| Сууну эниши | 0,07 м/км |
| Орналгъаны |
|  Итилни бассейни |
|  Итил Викигёзенде |

**Итил** неда **Волга** (орус. *Волга*, мар. Юл, тат. *Идел*, чуваш. *Атăл*, эрз. Рав, къаз. Едiл) — Россияны Европадагъы кесегинде саркъгъан сууду. Европаны эм узун сууду эмда Джерни эм узун сууларындан бириди. Эски аты — **Эдилди**. Узунлугъу 3500 км болгъан Волга, Москва бла Санкт-Петербургну арасындагъы Валдай мийикликде тууады. Тенгиз дараджасындан 28 м алаша болгъан Каспий тенгизге агъады. Валдай дуппурладагъы кёб кёл бла мырдыладан чыкъгъан сууланы бир джерге джыйылыб къуралгъан Волга, Ржев шахардан башлаб улоугъа джараулу болады. Москва илипин бла бирлешгенинден сора кенглиги 230 метр болады. Андан ары сууда кемечилик тохтаусузду. Итилни юсюнде беш плотина ишленибди.

Дон суугъа 72 километрге джууукълашхан джеринде эки сууну арасында канал къазылгъанды, ол каналны кючю бла Азау тенгиз бла Каспий тенгизлени арасында байлам болады. Каспий тенгизге 50 км джетгинчи Итиль, 200-ден артыкъ дженнге юлешинеди. Бу дельтаны кенглиги 100 километрден кенгди.

Итилни бассеини — 1 360 000 км² чакълы бирди. Россияны халкъыны уллу бёлюмю бу бассейнде джашайды.

Итил къышны юч айында бузлайды. Итилни джагъаларында Россияны бек магъаналы портлары бла сатыу-алыу аралыкълары орналгъанды. Аладан эм белгилиле: Тёбен Новгород, Къазан, Самара эм Волгоград. Орта ёмюрледен бери саудюгер джол болгъан Итил, бюгюн да улоу джолду.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, географияны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Кюнчыгъыш-Сибирь тенгиз

|  |
| --- |
| Кюнчыгъыш-Сибирь тенгиз |
|  |
| Майданы |
944 600 км²
 |
| Къалынлыгъы |
60 700 км³
 |
| Джагъаны къыйырыны узунлугъу |
4700 км
 |
| Эм терени |
915 м
 |
| Орта теренлиги |
66 м
 |
| Къошулгъан суула |
Колыма, Индигирка, Алазея, Хрома, Раучуа, Уллу Чукочья
 |
|  Викигёзенде категория |

**Кюнчыгъыш-Сибирь тенгиз** (якут. *Илин Сибиирдээҕи байҕал*) — Новосибирск айрымканланы бла Врангель айрымканны арасында орналгъан Шимал Бузлауукъ океанны къыйыр тенгизи. Тенгиз Якутияны эмда Чукотканы джуулады.

Кюнчыгъыш-Сибирь тенгизни майданы — 944 600 км².

## Белгиле
# Миллетлени Лигасы

Женевада Миллетлени Къаласы, Лиганы 1938 джылдан штаб-фатары
1920—1945 джыллада Миллетлени Лигасыны къралларын кёргюзген дунияны картасы
**Миллетлени Лигасы** (ингил. *League of Nations*, фр. *Société des Nations*, исп. *Sociedad de Naciones*) — 1919—1920 джыллада Версаль келишиуню Версаль-Вашингтон системасыны эсебинде къуралгъан, халкъла арасы организацияды. 1934 джылны 28 сентябрындан 1935 джылны 23 февралына дери кёзюуде Миллетлени Лигасына 58 кърал киргенди. Миллетлени Лигасыны нюзюрлери была болгъандыла: сауутсузланыу, къазауат ишлени тыйыу, коллектив къоркъуусузлукъну баджарыу, къралланы арасында дауланы дипломат сёлешиулени юсю бла джарашдырыу, эмда планетада джашауну агъачын иги этиу. 1946 джылда хакъларын Бирлешген Миллетлени Организациясына бериб джокъ болгъанды.

## Дагъыда къарагъыз

* Биринчи дуния къазауат
* Бирлешген Миллетлени Организациясы
* Экинчи дуния къазауат
* Атлантика хартия
* Интербеллум
* Миллетлени Къаласы
* Санитар кордон

## Джибериуле

* Миллетлени Лигасыны Уставы(орус.)
* Миллетлени Лигасыны кесаматлары(ингил.)
# Къазакъстан

|  |
| --- |
|   Бу, Къазакъстанны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |

Къазакъстан Республика

Қазақстан, Қазақстан Республикасы

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  Гимн | *Менің Қазақстаным* |

Административ билги| Оноу формасы | Президент республика |
| Президент | Къасым-Жомарт Токаев |
| Биринчи-министр | Аскар Мамин |
| Тил(лер)и | Къазах тил, Орус тил |
| Ара шахары | Астана |

География билги| Уллу шахар(лар)ы | Астана, Алматы, Шымкент |
| Бютеу территориясы | 2 724 902 км2 (дунияда 9-чу) |
| Сууну юсю | 1,50 % |
| Сагъат бёлгеси |  +5, +6 |

Тарих билги| Эркинлиги | 16 декабрь 1991 |
| Къуралгъаны | 1465 джыл |

Демография билги| Бютеу халкъы (2015) | 17 498 145 адам (дунияда 63-чю) |
| Къалынлыгъы | 6,3 адам/км2 |

Экономика билги| БИП (номинал) (2013) | $ 225.6 млрд. (44-чю) |
| БИП (ном.) адам башына | $ 13,236 |
| Валютасы | Тенге (KZT) |

Башха билги| Домен(лер)и | .kz, .қаз |
| Телефон коду | +7 |

**Къазакъстан** (къаз. Қазақстан), официал аты **Къазакъстан Республика** (къаз. Қазақстан Республикасы) — Орта Азияда эм Европада орналгъан кърал.

## Географиясы

## Халкъы

## Тарихи

## Политикасы

## Административ бёлюннгени

## Экономикасы