Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Маджар

Маджар Республика

Magyar Köztársaság

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  Гимн | *Himnusz* |

Административ билги| Оноу формасы | Парламент республика |
| Президет Премьер-министр | Каталин Новак Виктор Орбан |
| Ара шахары | Будапешт |

География билги| Уллу шахар(лар)ы | Будапешт, Дебрецен, Мишкольц, Сегед, Дьёр, Кечкемет, Секешфехервар |
| Бютеу территориясы | 93 030 км2 (дунияда 109-чу) |
| Сууну юсю | 0,74 % |
| Сагъат бёлгеси |  +1 |

Тарих билги| Эркинлиги | 17 октябрь 1918 |

Демография билги| Бютеу халкъы (2008) | 9 930 915 адам (дунияда 79-чу) |
| Къалынлыгъы | 108 адам/км2 |

Экономика билги| БИП (номинал) (2005) | $ 109 483 млн (46-чы) |
| БИП (ном.) адам башына | $ 11 218 |
| Валютасы | Маджар форинт (HUF, 348) |

Башха билги| Домен(лер)и | .hu |
| Телефон коду | +36 |

**Маджар Респблика** (мадж. *Magyar Köztársaság*; къысхасыча — Magyarország, «Маджар кърал») — Ара Европада орналгъан къралды. Австрия, Словакия, Украина, Румыния, Сербия, Хорватия эм Словения бла чеклери барды. Къралгъа ат маджар миллети аты бла аталгъанды.

## Тарихи

## Политика системасы

## Административ бёлюмлери

## Географиясы

## Экономика бла политикасы

## Халкъы

## Культурасы

## Дини

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Ара-Африкан Республика

Ара-Африкан Республика

фр. *Republique Centrafricaine*
санго Ködörösêse tî Bêafrîka

|  |  |
| --- | --- |
|  ААР-ны байрагъы
 |  ААР-ны гербы
 |

 | Девиз | *Unité, Dignité, Travail* («Бирлик, Сыйлыкъ, Урунуу.») |
|  Гимн | *La Renaissance* |

*Продолжительность: 1 минута и 10 секунд.1:10*

Административ билги| Оноу формасы | президент республика |
| Президент | Фостен-Арканж Туадера |
| Биринчи-министр | Феликс Молуа |
| Тил(лер)и | Француз тил и санго тил |
| Ара шахары | Банги4.366667, 18.5833334°22′ N 18°35′ E﻿ / ﻿4.366667° N 18.583333° E   |

География билги| Уллу шахар(лар)ы | Банги, Бимбо, Мбаики,Берберати |
| Бютеу территориясы | 622 984 км2 (дунияда 46) |
| Сууну юсю | 0 % |
| Сагъат бёлгеси |  +1 (WAT) |

Тарих билги| Эркинлиги | Франциядан |
|  | 1960 джылда 13 августа |

Демография билги| Бютеу халкъы (2023) | 5 522 228 адам (дунияда 118) |
| Къалынлыгъы | 8,8 адам/км2 |

Экономика билги| БИП (номинал) (2020) | $ 2.32 млрд (162) |
| БИП (ном.) адам башына (2020) | $ 480 (187) |
| ААИ (2020) | 0,397 (алаша) (188) |
| Валютасы | Ара-африканы франкы CFA |

Башха билги| ISO 3166-1 коду | CF |
| Домен(лер)и | .cf |
| Телефон коду | +236 |

**Ара-Африкан Республика** (къысха **ААР**) (фр. *Republique Centrafricaine* (*RCA*) [ʁe.py.bˈlik sɑ̃tʁafʁiˈkɛn]; санго *Ködörösêse tî Bêafrîka* [kōdōrōsésè tí bé.àfríkà], **Ара Африка** деб да айтылады**)** — Африканы арасында орналгъан, тенгизге чыкъмагъан кърал.

Ара шахары — Банги.

## Белгиле
# Арал тенгиз

|  |
| --- |
| Арал тенгиз |
|
Арал тенгиз 1989 джылда (сол джанында) эмда 2014 джылда (он джанында) |
| Майданы |
7297—8303 км²
 |
| Къалынлыгъы |
22 км³
 |
| Орта теренлиги |
Уллу Арал 15 м , Гитче Арал 8,7 м
 |
| Къошулгъан суула |
Сырдарья, Амударья
 |
|  Викигёзенде категория |

**Арал тенгиз** (**Арал**; каз. *Арал теңізі / Aral teñızı*, юзб. *Orol dengizi / Орол денгизи*, къаракъалп. *Aral teńizi / Арал теңизи*) — Ара Азияда, Къазакъстан бла Юзбекистанны чекинде орналгъан, алгъыннгы болгъан уллу саркъыусуз тузлу кёл.

Амударьядан эмда Сырдарьядан сугъарыугъа сууну алыргъан ючюн 1960-лы джылладан сора тенгизни мийиклиги дженгил тюшеди. 1989 джылда тенгиз экиге бёлюнгенди: Шимал (Гитче) эмда Къыбыла (Уллу) Арал тенгизге.

2014 джылда Къыбыла (Уллу) Аралны кюнбатыш кесеги бютеулей къуруду.

Бу сагъатда Арал тенгизни кёб юсю территориясын Аралкъум къум джер орналады.

Таркъайыугъа дери Арал тенгиз дуньяда тёртюнчю кёл болгъъанед (66000 км² 1960 джылда).

## Белгиле
# Арабия тенгиз

|  |
| --- |
| Арабия тенгиз |
|  |
| Майданы |
3 862 000 км²
 |
| Эм терени |
5803 м
 |
|  Викигёзенде категория |

**Арабия тенгиз** (араб. اَلْبَحرْ ٱلْعَرَبِيُّ‎, къаджар. دریای عرب, урду بحیرہ عرب‎, хинди अरब सागर, конкани *अरब सागर*, гудж. *અરબી સમુદ્ર*, малаял. *അറബിക്കടൽ*, мальд. ޢަރަބި ކަނޑު, маратхи *अरबी समुद्र*, синг. අරාබි මුහුද, сомал. *Bada Carbeed*, там. *அரபிக்கடல்*, ингил. *Arabian Sea*) — Индий океанны шималында орналгъан къыйыр тенгизледен бириси. Кюнбатышда Арабия эмда кюнчыгъышда Индостан джарымайрымканла бла тыйылады.

Тенгизни бютеулей майданы — 3 862 000 км², эм терени — 5803 м. Эм уллу тенгизге кошулгъан суу — Инд.

Арабия тенгизни джагаъсында орналгъан къралла: Сомали, Джибути, Йемен, Оман, Иран, Пакистан, Индия эмда Мальдивле.

## Белгиле
# Индонезия

Индонезия Республика

индон. Republik Indonesia

|  |  |
| --- | --- |
|  Индонезияны байрагъы
 |  Индонезияны гербы
 |

 | Девиз | *Bhinneka Tunggal Ika* |
|  Гимн | *"Indonesia the Great"* |

Административ билги| Оноу формасы | Президент республика |
| Президент | Прабово Субианто |
| Вице-президент | Гибран Ракабуминг Рака |
| Тил(лер)и | Индонезия тил |
| Ара шахары | \*Джакарта
* Нусантара (планда)
 |

География билги| Уллу шахар(лар)ы | Джакарта, Сурабая, Бандунг, Бекаси, Медан, Тангеранг, Депок, Семаранг, Палембанг, Макасар, Тангеранг-Селатан, Маланг, Суракарта |
| Бютеу территориясы | 1 904 569 км2 (дунияда 14) |
| Сууну юсю | 4,85 % |
| Сагъат бёлгеси |  UTC+7 — UTC+9 |

Демография билги| Бютеу халкъы (2022) | 270 203 917 адам (дунияда 4) |
| Къалынлыгъы | 143 адам/км2 |

Экономика билги| БИП (номинал) (2024) | $ 1,402 трлн (16) |
| БИП (ном.) адам башына (2024) | $ 4980 (118) |
| ААИ (2022) | 0,713 (мийик) (112) |
| Валютасы | индонезияни рупиясы (IDR, код 360) |

Башха билги| ISO 3166-1 коду | ID |
| Домен(лер)и | .id |
| Телефон коду | +62 |

**Индонезия** (индон.. *Indonesia* [ɪndoˈnesia]), официал аты— Индоне́зия Республика (индон. Republik Indonesia [reˈpublik ɪndoˈnesia]) — Къыбыла-Кюнчыгыш Азияда тургъан айрымкан кърал. Индий эмда Шош океан бла джууалады.

Бютеулей Индонезианы территориясы - 1 904 569 км², суу джагъасы - 54 716 км.

Индонезияны 2020 джылда халкъны саны — 270 203 917 адам.

Ара шахары - Джакарта.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Соломонну Айрымканлары

Соломонну Айрымканлары

ингил. *Solomon Islands*
пиджин *Solomon Aelan*

|  |  |
| --- | --- |
|  Соломонну Айрымканларыны байрагы
 |  Соломонну Айрымканларыны гербы
 |

 | Девиз | *To Lead is to Serve* |
|  Гимн | *God Save Solomon Islands* |

Административ билги| Оноу формасы | Конституциялы монархия |
| Король | III Чарльз |
| Генерал-губернатор | Дэвид Тива Капу |
| Биринчи-министр | Джереми Манеле |
| Тил(лер)и | ингилиз тил |
| Ара шахары | Хониара9°25′55″к.ш. 159°57′20″ к.д. |

География билги| Бютеу территориясы | 28 896 км2 (дунияда 139) |
| Сууну юсю | 3.2% % |
| Сагъат бёлгеси |  +11 |

Тарих билги| Эркинлиги | Уллу Британиядан |
|  | 7 июлда 1978 джилда |

Демография билги| Бютеу халкъы (2023) | 734,887 адам (дунияда 167) |
| Къалынлыгъы | 24,2 адам/км2 |

Экономика билги| БИП (номинал) (2019) | $ 1,598 млрд доллар (170) |
| БИП (ном.) адам башына (2018) | $ 2494 (139) |
| ААИ (2022) | 0.562 (**орта**) (156) |
| Валютасы | Соломонну Айрымканларыны доллары |

Башха билги| ISO 3166-1 коду | SB |
| Домен(лер)и | .sb |
| Телефон коду | +677 |

**Соломонну Айрымканлары** (ингил. *Solomon Islands* [ˈsɒləmən ˈaɪlənds]) — Шош океанны къыбыла-кюнбатыш кесегинде Меланезияда тургъан айрымкан кърал. Соломонну Айрымканларыны кёбюсю Соломонну Айрымканларыны архипелагда орналгъанды. Эм джуукъ тургъан кърал Папуа — Джангы Гвинея.

Бютеулей Соломонну Айрымканларыны территориясы - 28 896 км², суу джагъасы - 5313 км. Соломонну Айрымканларыны 2023 джылгъа халкъны саны — 734 887 адам.

Ара шахары - Хониара. 1978-чи джылны 7-чи июлунда "1978 джыл Соломонну Айрымканларыны юсюнден закону" бла Соломонну Айрымканла Уллу Британияны колониясы болуудан чыгъыб, доминиону болгъанды.

## Белгиле
# Фиджи

Фиджини Республикасы

ингил. *Republic of Fiji*
фид. Matanitu Tugalala o Viti
 фид. хинд. Fidźi Ganaradźja

|  |  |
| --- | --- |
|  Фиджины байрагъы
 |  Фиджи гербы
 |

 | Девиз | *Rerevaka na Kalou ka Doka na Tui* |
|  Гимн | *God Bless Fiji Продолжительность: 1 минута и 27 секунд.1:27* |

Административ билги| Оноу формасы | Парламент республика |
| Президент | Уильям Катонивере |
| Биринчи-министр | Ситивени Рабука |
| Тил(лер)и | фиджи тил, ингилиз тил, фиджи хинди тил |
| Ара шахары | Сува |

География билги| Уллу шахар(лар)ы | Сува, Лаутока |
| Бютеу территориясы | 18 274 км2 (дунияда 157) |
| Сагъат бёлгеси |  +12 |

Тарих билги| Эркинлиги | Уллу Британиядан |
|  | 10 октябр 1970 джилда |

Демография билги| Бютеу халкъы (2020) | 935 974 адам (дунияда 156) |
| Къалынлыгъы | 51,2 адам/км2 |

Экономика билги| БИП (номинал) (2018) | $ 5,537 млрд доллар (147) |
| БИП (ном.) адам башына (2018) | $ 6223 (98) |
| ААИ (2019) | 0,724 (мийик) (98) |
| Валютасы | фиджины доллар (FJD) |

Башха билги| Домен(лер)и | .fj |
| Телефон коду | +679 |

**Фи́джи** (ингил. Fiji, фидж. Viti, фидж. хинди Fidźi / फ़िजी), официал аты — **Фиджини Республикасы.** — Океанияда, кюнчыгъыш Меланезияда Фиджи архипелагта тургъан бойсунмагъан айрымкан кърал.

Ара шахары - Сува. Официал тилле - фиджи тил, ингилиз тил, фиджи хинди тил.

## Географиясы

Фиджи вулкан бла корал айрымканлада, шош океанны къыбла-кюнбатышда турган кърал. Бютеулей джер территориясы — 18 274 км². Фиджи 332 айрымканлада орналгъанды, аладан 30% адам джашамайды. Эм уллу айрымканла Вити-Леву (10 429 км²) бла Вануа-Леву (5556 км²).

## Белгиле
# Тонга

То́нганы Короллугъу

 тонг. Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga,
ингил. *Kingdom of Tonga*

|  |  |
| --- | --- |
|  Тонганы байрагъы
 |  Тонганы гербы
 |

 | Девиз | *Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa* |
|  Гимн | *Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga (Song of the King of the Tongan Islands)*  («Тонга айрымканланы короллугуну джыры.») |

Административ билги| Оноу формасы | Конституциялы монархия |
| Король | Тупоу VI |
| Биринчи-министр | Сиаоси Офакивахафолау Совалени |
| Тил(лер)и | тонган тил и ингилиз тил |
| Ара шахары | Нукуалофа |

География билги| Уллу шахар(лар)ы | Нукуалофа, Неиафу |
| Бютеу территориясы | 748 км2 (дунияда 172) |
| Сууну юсю | 4 % |
| Сагъат бёлгеси |  +13 |

Тарих билги| Эркинлиги | Уллу Британиядан |
|  | 4 июнда 1970 джилда |

Демография билги| Бютеу халкъы (2021) | 100 209 адам (дунияда 199) |
| Къалынлыгъы | 139 адам/км2 |

Экономика билги| БИП (номинал) (2019) | $ 517 млн доллар (179) |
| БИП (ном.) адам башына (2019) | $ 5151 доллар (108) |
| ААИ (2019) | 0,717 (мийик) (105) |
| Валютасы | паанга |

Башха билги| ISO 3166-1 коду | TO |
| Домен(лер)и | .to |
| Телефон коду | +676 |

**То́нга** (тонг. бла ингил. *Tonga* [ˈtoŋa]), официал аты — **То́нганыКороллугъу** (тонг. *Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga*, ингил. *Kingdom of Tonga*) — Шош океанда, Полинезияда тургъан айрымкан кърал. Суу бла шималда Самоа бла, кюнчыгъышда Ниуэ бла, кюнбатышда Фиджи бла чеклешеди.

Бютеулей Тонга территориясы - 748 км², суу джагасы - 419 км. Тонганы 2021 джылда халкъны саны — 100 209 адам.

Ара шахары - Нукуалофа. Кърал тили - тонга тил.
# Сиэтл

| **Сиэтл** ингил. *Seattle* |
| --- |
|
Сиэтлны арасы |
|

|  |
| --- |
|  Герби |

 |
| Орналгъаны |
| Координатлары: | 47.605, -122.3347°36′18″ N 122°19′48″ W﻿ / ﻿47.605° N 122.33° W
 |
| Тенгизден мийиклиги: | 0–158 метр т. м. |
| Сагъат бёлгеси: | UTC−08:00
UTC−07:00 Джай заман |
| Къралы: |  АБШ |
| Штаты: |  Вашингтон (штат)
 |
| Округу: | Кинг округ |
| Картада кёрюнюмю:

|  |
| --- |
| Сиэтл (АБШ) |

 |
| Къуралгъанды: | 1851 джылны 13 ноябрда |
| Статистика билгиле |
| Майданы: | 367 км² |
| Халкъыны саны: | 737 015 (2020) |
| Басыннганы: | 3 591,59 адам/км² |
| Агломерациясы: | 4 018 762 |
| Административ билгиле |
| Статусу: | Округну административ арасы |
| Башчысы: | Кэти Уилсон |
| Официал сайты: |
 |
| Телефон коду: | +1 206 |
| Почта индекси: | 98101, 98102, 98103, 98104, 98105, 98106, 98107, 98108, 98109, 98111, 98112, 98113, 98114, 98115, 98116, 98117, 98118, 98119, 98121, 98122, 98124, 98125, 98126, 98127, 98129, 98131, 98133, 98134, 98136, 98138, 98139, 98141, 98144, 98145, 98146, 98148, 98154, 98155, 98158, 98160, 98161, 98164, 98165, 98166, 98168, 98170, 98174, 98175, 98177, 98178, 98181, 98185, 98188, 98190, 98191, 98194, 98195, 98198 и 98199 |
| **Викигёзенде  Медиафайлла** |
| тюрлендириу  |

**Сиэтл** (ингил. *Seattle* [siˈætəl] ) — АБШ-ны шимал-кюнбатыш кесегинде, Вашнгтон штатны Шош океанны джагъасында, Пьюджет-Саунд богъаз эм Вашингтон кёл бла арасында орналгъан, Кинг округну административ арасы болгъан шахар.

2020 джылда шахарны адам саны 737 015 адам болгъанды (АБШ-де 18-чи шахар), Сиэтлны агломерациясы уа - 4,02 млн джеткенди (АБШ-де 15-чи). Адам саны бла Сиэтл Вашингтон штатны эмда АБШ-ны шимал-кюнбатыш кесегинде эм уллу шахарды.

## Белгиле
# Ванкувер

| **Ванкувер** ингил. *Vancouver* |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Герби |  Байрагъы |

 |
| Орналгъаны |
| Тенгизден мийиклиги: | 2 метр т. м. |
| Сагъат бёлгеси: | UTC−8:00
UTC−7:00 (Джай заман) |
| Къралы: |  Канада |
| Провинция: |  Британ Колумбия
 |
| Регион: |  Тюб Мейнленд
 |
| Къуралгъанды: | 1886 джылда |
| Шахар болгъанды: | 1886 джылда |
| Статистика билгиле |
| Майданы: | 115,18 км² |
| Халкъыны саны: | 662 248 (2021) |
| Басыннганы: | 5749,9 адам/км² |
| Агломерациясы: | 2 642 825 |
| Административ билгиле |
| Башчысы: | Кен Сим |
| Официал сайты: |
 |
| Телефон коду: | 604, 778, 236 |
| Почта индекси: | V5K |
| тюрлендириу  |

**Ванку́вер** (ингил. *Vancouver*) — Канаданы кюнбатыш джагъасында орналгъан Британ Колумбия провинцияны адам саны бла эм уллу, бютеулеу Канаданы ючюнчю шахары.

Ванкувер шахарны 2021 джылда адам саны — 662 248 адам, агломерацияда Уллу Ванкувер 2642,8 минг адам.

## Шохлукъ джюрютген шахарла

* Одесса, Украина (1944)
* Иокогама, Япония (1965)
* Эдинбург, Уллу Британия (1978)
* Гуанчжоу, Къытай (1985)
* Лос-Анджелес, АБШ (1986)

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, Канаданы юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Сан-Франциско

*Бу атны (неда терминни) башха магъаналары да барды, къарагъыз: Сан-Франциско (магъаналары)*.

| **Сан-Франциско** ингил. *San Francisco* исп. *San Francisco* |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Герби |  Байрагъы |

 |
| Орналгъаны |
| Координатлары: | 37.766667, -122.43333337°46′00″ N 122°26′00″ W﻿ / ﻿37.766667° N 122.433333° W
 |
| Тенгизден мийиклиги: | 16 метр т. м. |
| Сагъат бёлгеси: | UTC-8, джай UTC-7 |
| Къралы: |  АБШ |
| Штаты: |  Калифорния
 |
| Округу: | Сан-Франциско
 |
| Тамалы салыннганды: | 1776 |
| Картада кёрюнюмю:

|  |
| --- |
| Сан-Франциско (АБШ) |

 |
| Статистика билгиле |
| Майданы: | 122 км² |
| Халкъыны саны: | 815 358 (2010) |
| Басыннганы: | 6688 адам/км² |
| Агломерациясы: | 7,5 |
| Административ билгиле |
| Башчысы: | Эдвин М. Ли (Демократ партия)
 |
| Официал сайты: | www.sfgov.org
 |
| Телефон коду: | 415 |
| Почта индекси: | 94101-94112, 94114-94147, 94150-94170, 94172, 94175, 94177 |
| тюрлендириу  |

**Сан-Франциско** (ингил. *San Francisco*, исп. *San Francisco*) — АБШ-ны Калифорния штатында, католик клисаны сыйлысы (исп. *San*) Ассизчи Францискге аталгъан шахарды эмда округду. 2010 джылда шахарда 815 358 адам джашагъанды, халкъыны саны бла бу Калифорнияны тёртюнчю шахарыды, АБШ-ны эсе — онекинчисиди. Сан-Франциско шахар, Сан-Франциско джарымайрымканны шимал къыйырында орналады. Тарихини кёбюсюнде бу, Сан-Франциско богъазны бёлгесини эм кёб адам джашагъан эмда эм магъанлы шахары болгъанлай тургъанды.

1776 джылда испанлыла, Алтын Къабакъ ачыкъ богъазны къатында форт ишлеб эмда Ассизчи Францискге аталгъан миссияны тамалын салыб, Шош океанны джагъасында орналгъандыла. Миссияны къатында къуралгъан гитче шахарчыкъгъа Йерба-Буэна (исп. *Yerba Buena*) деб ат берилгенди. 1848 джылдагъы калифорний алтын безгек себебли шахар терк ёсюб башлагъанды. Ол джылда огъуна атына Сан-Франциско аталгъанды. 1906 джылда халеклик салгъан джер тебрениу бла ёртенден сора шахар къысха заманны ичинде бютеулей джангыдан ишленнгенди.

Сан-Франциско дуния туризм аралыкъды, сууукъ джайгъы тубанлары бла, тик дуппурлары бла, эмда викториан бла модерн архитектураланы бирден болууу бла белгилиди. Айтылгъан джерлерини санына киредиле: «Алтын Къабакъ» кёпюр, Алькатрас айрымкан, канат трамвайланы системасы, Койт къала эмда чайна-таун.

## Галерея

* Чайна-таун
* Лиджин-оф-Онор къала
* Опера театрны мекямы
* Бизнес аралыкъ
* Алькатрасха хар джыл сайын 1 миллиондан артыкъ турист келеди
* Ратуша

Кечеги шахар

AT&T парк

## Дагъыда къарагъыз

* Ливай Страусс
* «Алтын Къабакъ» кёпюр
* Сан-Францискону халкъла арасы аэропорту
* Император I Нортон
* Сан-Франциско богъазны бёлгеси
* Силикон ёзен

|  |
| --- |
| **Къайнакъла:** |

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **San Francisco**. |

|  |
| --- |
|   Бу, АБШ-ны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Чукот тил

| Чукот тил *ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ* |
| --- |
|  |
| **Къралла**: | Росей |
| **Официал статусу**: |  Россия
* Чукот автоном округ
* Саха (Якутия) Республика
 |
| **Бютеу сёлешгенле**: | 5095 (2010) |
| **Рейтинги**: |
| **Джазыу системасы**: | Кириллица |
| **Категориясы**: | Полеоазия тилле |
| **Генетика классификациясы** |
| * Чукот-камчатка юйюрю
	+ Чукот-коряк тилле
		- Чукот тил
 |
| **Тил кодлары** |
| **ISO 639-1** | — |
| **ISO 639-2** | — |
| **Википедияда** |
| **Бёлюмю**: | Инкубаторда |
| тюрлендириу  |

**Чукот тил** (кеси айтыу: *ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ* [ɬǝɣˀoraβetɬˀɛn jiɬǝjiɬ]) — чукот-камчатка юйюрюге кирген, чукча халкъны тили. Чукотка автоном округда официал тил болуб 33 школда чукот тилге окъуталла. Кесини къурулушу бла инкорпорация тилди.

## Белгиле
# Балтика тийреси

*Бусагъатдагъы Балтика тийреси*: Калининград область, Литва, Латвия, Эстония
**Балтика тийреси** — Шимал Европада, бусагъатдагъы Литваны, Латвияны, Эстонияны эмда алгъыннгы Кюнчыгъыш Пруссияны территориялары келишген (аны ичинде Россияны Калининград областы да) джерди. Кюнбатышда, Балтиканы джагъасында болгъан башха тарих регион бла чеклешеди — Поморье бла (кашубча *Pòmòrskô*, поморча *Pòmòrzé*, лат. *Pomerania*, нем. эмда швед. *Pommern*).

**Балтика тийреси** (XIX ёмюрню ахыр тёртюнчю кесегине дери — **Остзей**) **къралла** (**республикала, губернияла, провинцияла** д.а.к.) — Балтика тенгизни кюнчыгъыш джагъасында суверен къралла неда административ-территориал къуралышладыла. Россия империяны бир къауум губернияларыны биргелей атыны тарих вариантлары — **Остзей край** неда **Балтика тийреси край** болгъанды.

1991 джылда Латвия, Литва эмда Эстония СССР-ни къурамындан чыкъгъандан сора, «*балтика тийреси къралла*» деб алгъыннгы СССР-де «*балтика тийреси республикала*» делиннген миллет къраллыкълагъа айтадыла. Бир-бирде, тыш къраллада да, бу кърал къауумгъа «республикала» да дейдиле (кърал оноуну формасын белгилеб).

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, географияны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# 1978 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **1978 джыл**. |
# Билл Клинтон

**Уильям Джефферсон (Билл) Клинтон** (ингил. *William Jefferson "Bill" Clinton*), туугъан аты — **IIIУильям Джефферсон Блайт** (ингил. *William Jefferson Blythe III*; туугъан 1946 джылны 19 августда, Хоп, Арканзас, АБШ) — американ кърал эм политика къуллукъчу, Демократ партиядан АБШ-ны 42-чи президенти (1993—2001). 2016 джылда АБШ-ны президентлеге кандидат болгъанны эмда кърал секретарни Хиллари (Родэм) Клинтонну эри. Праваны доктору (1973).

## Белгиле
# Къой джол

**Къой жол** неда **Галактика** — бизни Жер, Кюн система эм башха кёз бла кёрюннген жулдузла болгъан галактикады. Къой жол — Андромеда галактика (М31) бла, Ючкюлню галактикасы (М33) бла, эм башха 40 гитчерек жёнгер-галактикала бла Жууукъ галактика къауумну къурайды, ол а Жууукъ галактика жыйылыуну (Къызны жыйылыуун) къурайды.

## Кёрюмю

Галактиканы дингил кенглиги 30 минг парсекди (100 000 жарыкълыкъ жыл чакълы), къалынлыгъы уа — 1000 жарыкълыкъ жыл. Галактиканы санында, бек аздан санагъанда, 200 миллиард жулдуз барды. жулдузланы кебюсю жалгъа ушагъан тюрсюнде жыйышыпдыла. Галактиканы ауурлугъу Кюннюкюча 5e чакълыды. Галактика ауурлукъну кёбюсю жулдузлада тюйюлдю, ол жарымагъан къара жынгылдады.

## Жал

Галактика аралыгъы болгъан бургъуч болгъаны жангыз 1980 жыллыда белгили болгъанды. Ол акъыл 2005 жыл *Лайман Спитцерни атын жюрютгены космос телескоп*ну болушлугъу бла бегитилгенди. Галактиканы жалыны бурулгъан терклиги тюрлю-тюрлюдю, жокъдан (ортасында) 200-240 км/с (ортадан 2 минг жарыкълыкъ жыл узакълыкъда) жетеди. Андан ары тынчайып, жангыдан ол теркликге жетеди, ол ёлчемден уллу башхалыкъгъа кетмейди. Аны бурулгъанын тинтиу жалны ауурлугъу Кюннюкюнден 5e кереге кёп болгъанын кёргюзтгенди.

## Сурат галерея

* Файл:Kezul'dreum'uk'.jpg
*
* Файл:The-Milky-Way-konnekctedd.jpg
*
* Файл:Milky-way-earth-location.jpg
* Файл:Iceage 300.jpg

## Жибериуле

* Галактика. Сучков Л. А. Астронет (1984).
* GLIMPSE панорама телескопа Спитцер
* Интерактивная панорама Млечного пути
* Млечный Путь — фотографии
* Млечный Путь на небе
* Карта магнитного поля Млечного Пути в мельчайших деталях
* *Astronomy Picture of the Day* The Milky Way Over Bryce Canyon (ингил.) (27 июля 2010). Тинтилгенди: 16 февраль 2014.

Видео лекцияла
* Лекция «Наша Галактика: взгляд изнутри» 14.11.2012 Засов А. В. (**видео**, лекция в Московском планетарии)

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Къой джол**. |
# Промышленность

Промышленностну аллегориясы
**Промы́шленность** неда **индустри́я** (ингил. *industry*, орус. *промы́шленность*) — предприятиелени (заводланы, фабрикаланы, магъадан оджакъланы, шахталаны, электростанцияланы) биргелей атыды. Ол кесине эмда халкъ мюлкню башха санагъатларынада урунуу амалланы чыгъарады, сырьёну, материалланы, отлукъну хазырлайды, энергияны чыгъарады, агъачны хазырлайды эмда эл мюлкню чыгъаргъанын джарашдырады. Промышленность — халкъ мюлкню эм баш санагъатыды, эмда джамагъатны чыгъарыу кючлерини айныуунда эм баш орунну алады.

Промышленность эки уллу санагъат къауумдан къуралады — табыучу эмда джарашдырыучу промышленностдан. Табыучу промышленностха тау-химиялыкъ сырьёну, магъаданны, къара эмда джылтырауукъ металланы эм магъадансыз сырьёну металлургия ючюн табхан эм чыгъаргъан, металлсыз магъаданланы, нефтни, газны, кёмюрню, торфну, сланецни, тузланы, магъадансыз къурулуш материалланы табыб чыгъаргъан предприятиеле, дагыда гидроэлектростанцияла, суу быргъыла, агъач хазырлаучу предприятиеле, чабакъ эмда башха тенгиз джаныуарланы тутуучу предприятиеле киредиле.

Джарашдырыучу промышленностха мешина ишлеуню, къара эмда джылтырауукъ металланы чыгъарыуну, прокатны, химиялыкъ эмда нефтехимиялыкъ продуктланы, мешинала бла оборудованиени, агъачдан этилген эмда къагъыт промышленностну, цементни эмда башха къурулуш материалла чыгъаргъан предприятиеле, дженгил эмда азыкъ промышленностну предприятиелери, эмда индустриял товарланы ремонтун этген предприятиеле киредиле.

## Дагъыда къарагъыз

* Экономика
* Экономиканы бёлгелери

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Промышленность**. |
# Банда тенгиз

|  |
| --- |
| Банда тенгиз |
|  |
| Узунлугъу |
1000 км
 |
| Кенглиги |
500 км
 |
| Майданы |
714 000 км²
 |
| Къалынлыгъы |
510 000 км³
 |
| Эм терени |
7440 м
 |
|  Викигёзенде категория |

**Банда тенгиз** (индон. Laut Banda) — Шош океанны кюнбатыш кесегинде, Малай архипелагны айрымканланы арасында орналгъан айрымкан арасы тенгиз. Шималда Буру эмда Серам,къыбыла-кюнбатышда Тимор, кюнчыгышда Танимбар эмда Ару айрымканла бла тыйылады.

Бютеулей Банда тенгизни майданы — 714 минг км², орта терени — 3064 м., эм терени — 7440 м (Веберни чунгуру). Баш порт — Амбон (Индонезия).

## Белгиле