Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Азия

Азия Джерни картасында
**Азия** — дунияны кесеклеринден эм уллусу. Европа бла бирге Евразия материкни къурайды. Джер ёлчеми — 43,4 млн км² чакълы бир. Халкъы — 3981 млн адам (2007).

|  |
| --- |
|   Бу, географияны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Норвег тенгиз

|  |
| --- |
| Норвег тенгиз |
|  |
| Майданы |
1 340 000 км²
 |
| Къалынлыгъы |
2 325 000 км³
 |
| Джагъаны къыйырыны узунлугъу |
25 148 км
 |
| Эм терени |
3970 м
 |
| Орта теренлиги |
1735 м
 |
| Къошулгъан суула |
Гломма, Нидэльва, Оркла, Намсен, Мольсэльва, Алтаэльв, Вефсна, Рёума, Селау, Йёкюльсау-ау-Даль
 |
|  Викигёзенде категория |

**Норвег тенгиз** (норв. Norskehavet; исл. Noregshaf; фарер. *Norskahavið*) — Скандинав джарымайрымкан бла Исландия эмда Ян-Майен айрымканланы арасында орналгъан, Шимал Бузлауукъ океанны къыйыр тенгизи.

Бютеулей Норвег тенгизни майданы — 1340 минг км². Тузлугъу — 35 ‰. Тенгизни эм терени — 3970 м.

## Белгиле
# Балтика тенгиз

|  |
| --- |
| Балтика тенгиз |
|  |
| Орналыуу |
Атлантика океан
 |
| Узунлугъу |
1601 км
 |
| Кенглиги |
193 км
 |
| Майданы |
419 000 км²
 |
| Къалынлыгъы |
21 500 км³
 |
| Джагъаны къыйырыны узунлугъу |
8000 км
 |
| Эм терени |
470 м
 |
| Орта теренлиги |
51 м
 |
| Суу джыйыууну майданы |
1 641 650 км²
 |
| Къошулгъан суула |
Нарва, Даугава (Кюнбатыш Двина), Неман, Преголя, Висла, Одер, Вента, Нева.
 |
|  Викигёзенде категория |

**Балтика тенгиз** (пол. *Morze Bałtyckie*, нем. *Ostsee*, тюб-нем. *Oostsee*, швед. *Östersjön*, дат. *Østersøen*, фин. *Itämeri*, эст. *Läänemeri*, латыш. *Baltijas jūra*, лит. *Baltijos jūra*) — Шимал Европада орналгъан, Атлантика океанны бассейнге кирген, Евразияны материк арасы тенгиз.

Балтика тенгизни эм шимал джери Шимал Полюс тёгерегини къатында орналады (65°40' с. ш.), эм къыбыла джери — Висмар шахарны къатында (53°45' с. ш.).

Тенгизни эм кюнбатыш джери Фленсбургну къатында турады (9°10' в. д.), эм кюнчыгъыш — Санкт-Петербургну районда орналады (30°15' в. д.).

Айрымкансыз суу башины майданы — 419 минг км². Тенгизни сууну къалынлыгъы — 21,5 минг км³.

## Белгиле
# Къытай (тарих регион)

*Бу атны (неда терминни) башха магъаналары да барды, къарагъыз: Къытай (магъаналары)*.
Тарихде династиялагъа кёре Къытайны территориясыны тюрлениую
**Къытай** (къыт. адет. 中國, тынч. 中国, пиньинь *Zhōngguó*, палл. *Чжунго*, «ара кърал», «орта кърал») — Кюнчыгъыш Азияда орналгъан культуралы регионду эм буруннгу цивилизацияды. Къытай, 4 минг джылны ичинде кёб санда къралла бла культурала къурагъан эм буруннгу цивилизацияладан бириди. Экинчи дуния къазауат бошалгъандан сора граждан къазауатны эсеби бла бу регион де-факто эки къралгъа бёлюннгенди, ала — материкдеги террторияны алгъан Къытай Халкъ Республика эм Тайвань айрымкан бла аны къатындагъы айрымканланы алгъан Къытай Республика.

Къытайны узун эмда юзюлмей баргъан тарихи барды, дагъыда эм буруннгуладан эмда эм къыйынладан болгъан джазыу системасы (*къытай джазма*) барды. XIX ёмюрге дери Къытай алчы къралладан бири болгъанды эмда Кюнчыгъыш Азияны баш культура аралыгъы болгъанды. Къытайны хоншу къраллагъа эткиси бусагъат заманда да уллуду. Къытай, ойлаб чыгъарылгъан кёб затны джуртуду, ол затланы ичинде — къагъыт, къыбылама, шкок от эм китаб басмалау.

## Дагъыда къарагъыз

* Къытай Халкъ Республика
* Къытай Республика
* Къытайны тарихи
* Манчжоу-го
* Менджанг
* Апиян къазауатла

## Джибериуле

* ЦРУ-ну Фактла китабы — КъХР(ингил.)
* ЦРУ-ну Фактла китабы — Тайвань(ингил.)
* Къытайны инфраструктурасыны юсюнден тинтиу(ингил.)
* Буруннгу Къытайны тарихи эм культурасы(орус.)

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Къытай (тарих регион)**. |

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Джерле арасы тенгиз

|  |
| --- |
| Джерле арасы тенгиз |
|  |
| Узунлугъу |
3700 км
 |
| Кенглиги |
1600 км
 |
| Майданы |
2 500 000 км²
 |
| Къалынлыгъы |
3 839 000 км³
 |
| Джагъаны къыйырыны узунлугъу |
46 000 км
 |
| Эм терени |
5121 м
 |
| Орта теренлиги |
1541 м
 |
| Суу джыйыууну майданы |
2,5 млн км²
 |
| Къошулгъан суула |
Нил, Рона, По, Эбро, Тибр, Лири, Эзеро, Арда, Хукар
 |
|  Викигёзенде категория |

**Джерле арасы тенгиз** — Атлантика океан бла Гибралтар ачыкъ богъаз бла байланнган материк арасы тенгиз. Чыкъгъаны бла тенгиз сууну терениндеги джалгъан абиссал шельф ичиндегини депрессиясыды.

Джерле арасы тенгиз къуралгъан тенгизде: Адриатика, Альборан, Балеар, Ион, Крит, Левантий, Ливия, Лигурия, Тиррен эмда Эгей тенгизле. Мермер, Азау, Къара тенгизле Джерле арасы тенгизге киредиле.

## Белгиле
# Тюрк

Тюрк Республика

Türkiye Cumhuriyeti

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 | Девиз | *Yurtta sulh, cihanda sulh* («Къралда мамырлыкъ, сау дунияда мамырлыкъ») |
|  Гимн | *İstiklâl Marşı* («Бойсунмауну марши») |

Административ билги| Оноу формасы | президент республика |
| Президент | Реджеб Таййиб Эрдоган |
| Вице-президент | Джевдет Йылмаз |
| Тил(лер)и | Тюрк тил |
| Ара шахары | Анкара39.916667, 32.8539°55′ N 32°51′ E﻿ / ﻿39.916667° N 32.85° E   |

География билги| Уллу шахар(лар)ы | Истанбул, Анкара, Измир, Бурса, Аданас, Газиантеп, Анталья,
 Конья, Мерсин |
| Бютеу территориясы | 783 562 км2 (дунияда 37-чи) |
| Сууну юсю | 1,3 % |
| Сагъат бёлгеси |  UTC+3 (TRT) |

Тарих билги| Эркинлиги | 1923 октябрь 29 |

Демография билги| Бютеу халкъы (2024) | 85 664 944 адам (дунияда 17-чи) |
| Къалынлыгъы | 138 адам/км2 |

Экономика билги| БИП (номинал) (2024) | $ 1,3 трлн (18-чи) |
| БИП (ном.) адам башына (2024) | $ 15 463 (71) |
| ААИ (2023) | 0.853 (**бек мийик**) (51) |
| Валютасы | тюрк лира (TRY, TL) |

Башха билги| ISO 3166-1 коду | TR |
| Домен(лер)и | .tr |
| Телефон коду | +90 |

**Тюрк**, толу официал аты **Тюрк Республикасы** (тюр. *Türkiye Cumhuriyeti, Türkiye*) — Кюнбатыш Азияда эм Европаны бир кесегинде орналгъан къралды. 1920-чы джылланы аллынды Осман патчахлыкъ чачылгъандан сора, кёбюсюне тюрк миллет джашагъан территорияда къуралгъанды. Территориясыны асламысы, Анатолия (Гитче Азия) джарымайрымканда, Къара бла Джерле арасы тенгизлени араларында орналыбды.

Ара шахары - Анкара. Официал тили - тюрк тил.

## Географиясы

Тюркню майданы (ич суу орунланыда къошуб) - 779 452 км². Асламы территориясы — 97% — Азияда орналады, эмда 3%-ти — Европада. Азияда орналгъан территориясыны аты - Анатория, европада орналгъанны - Румелия.

Тюрк республиканы шималда Къара тенгиз, къыбылада Джерле арасы тенгиз, кюнбатышда Эгей тенгиз эмда Мермер тенгиз джууладыла. Кюнчыгъышда аны бла Иран, Гюрджю, Эрмения эмда Азербайджан, къыбылада Иракъ эмда Сурия, кюнбатышда Болгария эмда Греция чеклешедиле.

Тюрк джети баш регионлагъа бёлюнеди: Мермер тенгиз, Эгей тенгиз, Ара Анатолия, Къара тенгиз, Кюнчыгъыш Анатолия, Къыбыла-Кюнчыгъыш Анатолия эмда Джерле арасы регион.

Кюнчыгъыш Анатолия региона Тюркню эм мийик джери - Арарат (5137 м) тау эмда къралда эм уллу кёл - Ван кёл орналады. Кюнчыгъыш Анатолияда Евфрат, Тигр эмда Аракс сууланы чыкъгъан джерлери орналадыла.

## Сурат галерея

* Истанбулда Айя София межгит
* Анкарада Коджатепе межгит
*
* Долмабахче къаланы арбаз эшиги
* Измир
* Аныткабир
* Памуккале
* Эскишехир
* Анталья
* Аланья
* Ахмет султанны межгити (Кёк межгит)
* Диярбакыр

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, Тюркню юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Нью-Йорк

*Бу атны (неда терминни) башха магъаналары да барды, къарагъыз: Нью-Йорк (магъаналары)*.

| **Нью-Йорк** New York City |
| --- |
|
Башындан солдан башлаб: Манхэттен, БМО-ну штаб-фатары, Азатлыкъны статуясы, Таймс-сквер, Квинс, Бруклин кёпюр эмда Тёбен Манхэттен бла Статен-Айленд Ферри |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Герби |  Байрагъы |

 |
| Орналгъаны |
| Координатлары: | 40.716667, -7440°43′00″ N 74°00′00″ W﻿ / ﻿40.716667° N 74° W
 |
| Тенгизден мийиклиги: | 3 метр т. м. |
| Сагъат бёлгеси: | UTC-5, джай — UTC-4 |
| Къралы: |  АБШ
 |
| Административ бёлюннгени: | 5 район: Бронкс Кингс Манхэттен Квинс Статен-Айленд |
| Къуралгъаны: | 1624 джыл |
| Картада кёрюнюмю:

|  |
| --- |
| Нью-Йорк (АБШ) |

 |
| Статистика билгиле |
| Майданы: | 1.214,4 км² |
| Халкъыны саны: | 8 336 697 (2012) |
| Басыннганы: | 7166,39 адам/км² |
| Агломерациясы: | 18 800 000 — уллу Нью-Йорк, ~ 32 500 600 — Нью-Йорк район |
| Административ билгиле |
| Башчысы: | Зохран Мамдани
 |
| Официал сайты: | www.nyc.gov/
 |
| Телефон коду: | 212, 718, 917, 347, 646 |
| Почта индекси: | 100xx-104xx, 11004-05, 111xx-114xx, 116xx |
| Чам аты: | «Уллу алма» («The Big Apple»), NYC |
| тюрлендириу  |

**Нью-Йо́рк** (къар.-малкъ. *Джангы Йорк*, ингил. *New York City*) — Американы Бирлешген Штатларыны Нью-Йорк штатында шахарды, АБШ-да эм уллу шахарды эмда дунияда эм уллу шахарладан бириди (17-чи орунда). Халкъы — 8 459 026 адамды (2010), агломирацияда — 18,8 млн. Шахар Нью-Йорк штатны къыбыла-кюнчыгъышында Атлантика океанны джагъасында орналыбды. Нью-Йоркну XVII ёмюрде голланд колонистле къурагъандыла. 1664 джылгъа дери шахарны аты «Джангы Амстердам» болгъанды.

Шахар 5 административ райондан къуралады: Бронкс, Бруклин, Квинс, Манхэттен эмда Статен-Айленд.
Эм белгили джерлери Манхэттендедиле, аланы ичинде: тарихли небоскрёбла (Эмпайр-стейт-билдинг, Крайслер-билдинг), Рокфеллер-аралыкъ, суратлау Метрополитен музей, Метрополитен-Опера, Соломон Гуггенхаймны бусагъатдагъа заманны санатыны музейи (суратлау), Табигъат тарихни американ музейи (динозаврланы сюеклери бла планетарий), белгили «Челси» отель, БМО-ну штаб-фатары, Гарлем.

## Белгиле

## Литература

* Ирвинг Вашингтон «История Нью-Йорка»
* *Эрик Хобрергер.* Нью-Йорк. История города = New York city: a cultural and literaty companion. — М.: «Эксмо», 2008. — Б. 416. — ISBN 978-5-699-25413-2.

## Джибериуле

* Шахарны официал сайты(ингил.)
* Шахарны официал турист сайты(ингил.)

Эмпайр-стейт-билдингден Манхэттенни кёрюнюмю
Нью-Йоркну горизонту
Нью-Йоркну Нью-Джерсиден (Хобокен) кёрюнюмю
Ара Манхэттенни Эмпайр-стейт-билдингден кёрюнюмю

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Нью-Йорк**. |

|  |
| --- |
|   Бу, АБШ-ны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |