Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Кёбчюлюк информацияны мадарлары

**Кёбчюлюк информацияны мадарлары** (къысхасыча **«КИМ»**, неда — **масс-медиа**) — кёбчюлюк коммуникцияны нюзюр этиб, сёз, сыфат эмда музыкалыкъ информацияны къуралыууну, кёзюулю бериуюню эмда тиражланыууну баджаргъан къуралыш-техника комплексди.

Заманы озгъаны бла масс-медиа «билгилендирген» форматдан бусагъатда «къурагъан», «кёз ачхан» эмда башха эпитетле къуралгъандыла. Къайтарыу байламны механизми айныгъаны бла, ол демек тынгылаучуланы, къараучуланы эмда окъуучуланы кеслерини оюмларыны билдирир мадарлары болуу бла, масс-медиа бир джанлы коммуникациядан чыгъады. Ол себебден КИМ социологияда **кёбчюлюк коммуникацияны мадарлары** деген атны джюрютеди.

Масс-медианы биринчи тинтиучюлерине социологла Пол Лазарсфельд бла Роберт Мертон саналадыла.

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Кёбчюлюк информацияны мадарлары**. |
# Технология

Технология
**Технология** — Джерни юсюнден хапар джыйгъан талай илмуду, кёбюсюне география илмуладыла, геосфераланы (биосфера, атмосфера, литосфера, гидросфера, топуракъ джабыу) тинтеди, дагъыда геосистемаланы тинтеди (джер юсю, табигъат зонала, биогеоценозла…)
# Тил

**Тил** — адамланы арасында ангылашыуну сакълагъан бир белги системады, кесине кёре джорукълары болгъан, эмда ол джорукъланы ичинде айныгъан, ёсген джаны болгъан бир барлыкъды. Тауушладан къуралгъан, магъананы берген бир къуралышды.

Тилни талай типин таныйдыла :

* адам тиллени (лингвистика тинтеди):
	+ табигъатдан адам тилле,
	+ Адамланы бир-бирлерин ангылар ючюн артдан къуралгъан тилле (юлгюге — эсперанто),
	+ Сангырауланы бармакъ тиллери ,
* формал тилле
	+ компьютер тилле (сёз ючюн, Алгол, SQL),
* Джаныуарланы тиллериeng

Тиллени лингвистика тинтеди. Белги системаланы семиотика тинтеди.Тилни структурасыны адамны ангысына эмда къылыгъына эткиси бла психолингвистика кюрешеди.

## Тиллени тенглешдириу

Дунияны бютеу тиллери, бир-бирлерине бек ушамасалада, бирикген структурагъа иедиле. Тиллени классификациясыны талай мадары барды:

* маданият-тарих ареалла бла - ареал (джайылгъан джерине кёре);
* типли; сёз ючюн, грамматика магъанасыны ангылатыу мадарына кёре тиллени аналитика,джаякълаучу, синтетика и полисинтетика тиллеге юлешедиле;
* генетика, джаратылыууна кёре эмда тиллени джууукълукъларына кёре. Тилле къауумлагъа джыйыладыла; алада - юйюрлеге. Бир-бир юйюрлени андан мийик дараджа таксоннга - макроюйюрге джыядыла. Тиллиени генетика ышанларыны тамалында тинтиу бла тил систематика кюрешеди.

## Дунияда тил динамика

Джерде 5 мингден артыкъ тил бардыКоммуникацияланы айныуу бла сау тилледни эки ыйыкъгъа 1 тил терклиги бла саны азая барады.

40 эм бек хайырланнган тилледе дунияны халкъыны 2/3 сёлешеди. Эм кёб къытай, испан, хинди, ингилиз, орус, португал эмда араб тилледе сёлешедиле. Француз тилда бек джайылыбды, алай а аны ана тилине санагъанланы саны алай кёб тюлдю. Эки неда андан кёб тилде сёлшеген адамланы санлары кёбден кёб болуб барады. Сёз ючюн индий сохталаны уллу бёлюмю ингилиз тилни ана тиллеринден эсе иги биледиле.

Тил сакъланыр ючюн 100 минг адам чакълы бир болургъа керекди халкъны саны. Бусагъатда 400 тил чакълы бир джокъ болур халгъа келиб турадыла.

Тилле асламысы бла джазмасы болмагъан тил болса ёледи. Дагъыда бир чуруму глобализация бла миграцияды. Адамла элледен шахарлагъа кетедиле, тиллерин унутадыла.

Бусагъатдагъы тиллени джарымы чакълы бири XXI ёмюрню ортасына хайырланыудан чыгъарыкъдыла. Тилни джюрютген андан кючлю тил система бла контактха кирсе тилге къоркъуу болады, ол себебден ал сафда гитче халкъланы тиллерине эмда къраллыкълары болмагъан халкъланы тиллерине барды. Сабийлени 70% азы окъуса ана тилин, ол тил тас болургъа къоркъууда тилге саналады. ЮНЕСКО-ну «Тас болуугъа къоркъууда дуния тиллени атласына» кёре Европада 50 тил чакълы бирге тас болуу къоркъуу барды.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Тил**. |
# Коннектикут

|  |
| --- |
| АБШ-ны штаты |
| **Коннектикут** ингил. *State of Connecticut*
Коннектикут Штат |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Коннектикутну байрагъы | Коннектикутну мухуру |

 |
| Коннектикут штат АБШ-ны картасында |
| **Штатны девизи** | Qui transtulit sustinet
("Ким орнатхан эсе ол къарарыкъды") |
| Штатны джыры: Янки-дудл Продолжительность: 1 минута и 38 секунд.1:38 |
| **Штатны чам аты** | *«Конституцияны Штаты»* |
| **Демография билги** |
| **Ара шахар** | Хартфорд |
| **Эм уллу шахар** | Бриджпорт |
| **Уллу шахарла** | Бриджпорт, Хартфорд, Нью-Хейвен, Стамфорд |
| **Халкъы** | 3 605 944 (2020 джыл) АБШ-да 29 орун |
| басыннганы  | 285 адам/км² АБШ-да 4 орун |
| **География билги** |
| **Майдан** | 48 орун |
| • бютеулей  | 14 357 км²  |
| • суу юсю  | 1 809 км²(12,6 %) |
| кенглик  | 177 км  |
| узунлукъ | 113 км  |  |
| **Тенгиз дараджагъа кёре мийиклик** |  |
| • эм уллу | 725 м  |
| • орта | 150 м  |
| • эм гитче  | 0 м |  |
| **Тарих билги** |
| **Штат статусну алыуу** | 1788 джылны 9 январь
5 штат |
| бусагъатдагъы статусуна дери  | Коннектикут колония |  |
| **Политика билги** |
| **Губернатор** | Нед Ламонт (Д) |
| **Вице-губернатор** | Сьюзан Бисиуикс (Д) |
| **Закончыгъарыучу орган** | Коннектикут штатны Баш Ассамблеясы |
| • огъары палата | Коннектикутну Сенаты  |
| • тёбен палата | Коннектикутну Келечилени Палатасы |  |
| **Сенаторла** | Ричард Блументал (Д) Кристофер Мёрфи (Д) |
| **Башха билги** |
| **Сагъат бёлге** | Шимал американы кюнчыгъыш заманы: -5/-4 |
| **Къысхартыу** | CT |
| **Официал сайт** |  |

**Коннектикут** (ингил. *Connecticut*, американ айтыу: [kəˈnɛtᵻkət]) — АБШ-ны шимал-кюнчыгышда орналгъан, Джангы Ингилиз регионгъа кирген штат. Джангы Ингилизда эм уллу Коннектикут сууну сыйы ючюн штатгъа ат атаргъандыла.

Бютеулей Коннектикутны территориясы - 14 357 км² (48-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 3 605 944 адам (29-чу АБШ-ны штатланы ичинде). Адам башына БИП бла Коннектикут АБШ-ны штаталны ичинде биринчиди.

1959 джылдан официал чам аты — «Конституцияны Штаты» (ингил. — «*Constitution State*»).

Ара шахары — Хартфорд. Эм уллу шахары — Бриджпорт.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, АБШ-ны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# 15 ноябрь

|  |
| --- |
| ← **Ноябрь** → |
| Бш | Гр | Бз | Ор | Бм | Шб | Ых |
|   |   |   |   |   |   | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 |
| 30 |   |   |   |   |   |   |
| 2026 дж. |

**15 ноябрь** — григориан орузламада джылны 319-чу кюнюдю (високос джыллада — 320-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 46 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **15 ноябрь**. |