Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Сьерра-Леоне

Сьерра-Леоне Республика

ингил. *Republic of Sierra Leone*
 крио *Ripɔblik fɔ Siera Liɔn*

|  |  |
| --- | --- |
|  Сьерра-Леонены байрагъы
 |  Сьерра-Леонены герби
 |

 | Девиз | *Unity, Freedom, Justice* («Бирлик, Азатлыкъ, Джан басмау.») |
|  Гимн | *High We Exalt Thee, Realm of the Free* |

Административ билги| Оноу формасы | президент республика |
| Президент | Джулиус Маада Био |
| Вице-президент | Мохамед Джульдех Джаллох |
| Баш министр | Дэвид Сенге |
| Тил(лер)и | Ингилиз тил, крио тил |
| Ара шахары | Фритаун8.5, -12.18°30′00″ N 12°06′00″ W﻿ / ﻿8.5° N 12.1° W   |

География билги| Уллу шахар(лар)ы | Фритаун, Кенема, Бо |
| Бютеу территориясы | 71 740 км2 (дунияда 117) |
| Сууну юсю | 1,1 % |
| Сагъат бёлгеси |  UTC±0:00 |

Тарих билги| Эркинлиги | Уллу Британиядан |
|  | 1961 джылны 27 апрельде |

Демография билги| Бютеу халкъы (2024) | ▲8 642 022 адам (дунияда 100) |
| Къалынлыгъы | 120,46 адам/км2 |

Экономика билги| БИП (номинал) (2025) | $ ▲8.39 млрд (153) |
| БИП (ном.) адам башына (2025) | $ ▲916 (176) |
| ААИ (2023) | ▲0,467
 (**алаша**) (182) |
| Валютасы | леоне (SLE) |

Башха билги| ISO 3166-1 коду | SL |
| Домен(лер)и | .sl |
| Телефон коду | +232 |

**Сье́рра-Лео́не** (/siˌɛrə liˈoʊn(i)/, ингил. *Sierra Leone*, крио *Salone*), официал аты — **Сьерра-Леоне Республика** (ингил. *Republic of Sierra Leone*, крио *Ripɔblik fɔ Siera Liɔn*) — Кюнбатыш Африкада, Атлантика океанны джагъасында орналгъан кърал. Сьерра-Леонены майданы — 73 252 км².

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Фритаун.

## Белгиле
# Сёлешгенлени санына кёре тиллени тизмеси

Ethnologue сайтны болумуна кёре сёлешгенлени санына кёре тиллени тизмеси

50 мл артыкъ адамлагъа ана тил эмда биринчи болгъан тилле| № | Язык | Тилни джюрютген адам саны (млн адам) | Тил юйюрю |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Шимал Къытай тил | 941 | Сино-тибет |
| 2 | Испан тил | 486 | Индия-Европа |
| 3 | Ингилиз тил | 380 | Индия-Европа |
| 4 | Хинди | 345 | Индия-Европа |
| 5 | Бенгал тил | 237 | Индия-Европа |
| 6 | Португал тил | 236 | Индия-Европа |
| 7 | Орус тил | 148 | Индия-Европа |
| 8 | Япон тил | 123 | Японо-рюкю |
| 9 | Юэ тил | 86 | Сино-тибет |
| 10 | Вьетнам тил | 85 | Австралия-Азия |
| 11 | Тюрк тил | 84 | Тюрк |
| 12 | У тил | 83 | Сино-тибет |
| 13 | Маратхи тил | 83 | Индия-Европа |
| 14 | Телугу тил | 83 | Дравид |
| 15 | Панджаби тил | 82 | Индия-Европа |
| 16 | Корей тил | 81 | Корей |
| 17 | Тамил тил | 79 | Дравид |
| 18 | Мисир араб тил | 78 | Афразия |
| 19 | Немец тил | 76 | Индия-Европа |
| 20 | Француз тил | 74 | Индия-Европа |
| 21 | Урду тил | 70 | Индия-Европа |
| 22 | Яван тил | 68 | Австронезия |
| 23 | Итальян тил | 64 | Индия-Европа |
| 24 | Къаджар тил | 62 | Индия-Европа |
| 25 | Гуджарати тил | 58 | Индия-Европа |
| 26 | Хауса тил | 54 | Афразия |
| 27 | Бходжпури тил | 53 | Индия-Европа |
| 28 | Сиро-палестин араб тил | 51 | Афразийская |
| 29 | Къыбыла минь | 51 | Сино-тибет |

Сёлешгенлени санына кёре тизилген списогу тиллени — дунияда джашагъанладан ана тил халда джюрютгенлени санына тизилген списогду. Информация 2009 джыл чыгъарылгъан Encarta энциклопедияданды.

| № | Тил | Ана тил (млн адам) Encarta-ны версиясы бла |
| --- | --- | --- |
| 1 | Къытай тил | 1 213 |
| 2 | Араб тил | 422 |
| 3 | Хинди | 366 |
| 4 | Ингилиз тил | 341 |
| 5 | Испан тил | 322 |
| 6 | Бенгал тил | 207 |
| 7 | Португал тил | 176 |
| 8 | Орус тил | 167 |
| 9 | Япон тил | 125 |
| 10 | Немча тил | 100 |
| 11 | Француз тил | 78 |
| 12 | Корей тил | 78 |
| 13 | Ява тил | 76 |
| 14 | Телугу | 70 |
| 15 | Маратхи | 68 |
| 16 | Вьетнам тил | 68 |
| 17 | Тамил тил | 66 |
| 18 | Итальян тил | 62 |
| 19 | Тюрк тил | 61 |
| 20 | Урду | 60 |
| 21 | Пенджаб тил | 57 |
| 22 | Украин тил | 47 |
| 23 | Гуджарати | 46 |
| 24 | Тай тил | 46 |
| 25 | Поляк тил | 44 |
| 26 | Малаялам | 36 |
| 27 | Каннада | 35 |
| 28 | Ория | 32 |
| 29 | Бирма тил | 32 |
| 30 | Азербайджан тил | 31 |
| 31 | Фарс тил | 31 |
| 32 | Сундан тил | 27 |
| 33 | Пушту | 27 |
| 34 | Румын тил | 26 |
| 35 | Бходжпури | 26 |

## Белгиле

## Дагъыда къарагъыз

* Дунияны халкълары
# Бетховен, Людвиг ван

«Бетховен» соруу да бу бетге келтиреди; башха магъаналарына да къарагъыз: Бетховен (магъаналары).

|  |
| --- |
| Людвиг ван Бетховен Ludwig van Beethoven |
| Людвиг ван Бетховен, Карл Штилерни 1820 джыл этген портретинде |
| Людвиг ван Бетховен, Карл Штилерни 1820 джыл этген портретинде |
|

---

 |
| Туугъаны | 16 декабрь 1770 Бонн, Вестфалия, Сыйлы Рим империя |
| Ёлгени | 26 март 1827 (56 джылда) Вена, Австрия эрцгерцогство, Сыйлы Рим империя |
| Этген иш(лер)и | композитор, пианист, дирижёр |
| **Дагъыда** |
| Къол салгъаны |

**Людвиг ван Бетховен** (нем. *Ludwig van Beethoven*  [ˈluːt.vɪç fan ˈbeːt.hoːfən]; 16 декабрь 1770, Бонн, Вестфалия — 26 март 1827, Вена, Австрия) — немец композитор, дирижёр эмда пианистди, «веначы классиклени» ючюсюнден бириди.

Бетховен дуния культурада симфония деген музыка жанрны эм айтылгъан устасыды. Аламат музыкант, дирижёр да болгъанды. Закийлени да закийи Бетховенни чыгъармаларында уллу революциялы талпыныу, адамны ниет кючю кёргюзтюледиле: «Жигитлик симфониясы», «Къууанчлыкъ одасы», тюрлю-тюрлю увертюралары.

Бетховен музыкада соната жанрны да уллу устасы болгъанды. Дунияда эм белгили, эм сыйлы сонатагъа аны «Аппассионатасы» саналады. Ол чыгъармада композитор адамны таркъаймаз кючюн, аны къадар бла тенглешин кёргюзтеди. Жашауу уллу къыйынлыкълада ётген, ахырында сангырау болгъан композитор закийлик кючюн ахыр ууахтысына дери ташламагъанды, таукелликни къажымаулукъну.

## Музыкасыны фрагментлери

* |  |
| --- |
| (аудио) |
| Къууанчлыкъ ода |
|  |
* |  |
| --- |
| (аудио) |
| Ай соната |
|  |
* |  |
| --- |
| (аудио) |
| 4-1 концерт |
|  |

## Бетховеннге эсгертмеле

* Прагада эсгертме къанга
* Венада эсгертме къанга
* Боннда эсгертме
* Венада (Австрия) къабыры

## Джибериуле

* Полное собрание сочинений Л. В. Бетховена онлайн (орус.)
* Бетховен Людвиг ван — Ноты произведений (орус.)
* Бетховен Людвиг ван — Жизнь и творчество (орус.)
* Все концерты и сонаты для фортепиано Бетховена в исполнении мастеров (орус.)
* Краткое содержание (синопсис) оперы «Фиделио» на сайте «100 опер» (орус.)
* От чего умер Бетховен? (орус.)
* Музей Бетховена в Бонне (орус.)
* Людвиг ван Бетховен: Чыгъармаларыны ноталары International Music Score Library Project сайтда

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Бетховен, Людвиг ван**. |

|  |
| --- |
|   Бу, белгили адамны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Вануату

Вануатуну республикасы

Ripablik blong Vanuatu
ингил. *Republic of Vanuatu*
фр. *République de Vanuatu*

|  |  |
| --- | --- |
|  Вануату байрагъы
 |  Вануату гербы
 |

 | Девиз | *«Long God Yumi Stanap»*
«Nous nous tenons devant Dieu» |
|  Гимн | '**Yumi, Yumi, Yumi («Биз, биз, биз.»)** |

Административ билги| Президент | Никенике Вуробараву |
| Биринчи-министр | Шарлот Салвай |
| Тил(лер)и | ингилиз тил, француз тил, бислама тил |
| Ара шахары | Порт-Вилла |

География билги| Уллу шахар(лар)ы | Порт-Вилла |
| Бютеу территориясы | 12 190 км² км2 (дунияда 161) |
| Сагъат бёлгеси |  +11 |

Демография билги| Этник къауумлары | Ни вануату |
| Бютеу халкъы (2023) | 335 908 адам (дунияда 188) |
| Къалынлыгъы | 19,20 адам/км2 |

Экономика билги| БИП (номинал) (2018) | $ 930 млн доллар (175) |
| БИП (ном.) адам башына (2018) | $ 3252 доллар (127) |
| ААИ (2018) | 0,603 (орта) (138) |
| Валютасы | Вату (VUV) |

Башха билги| ISO 3166-1 коду | VU |
| Домен(лер)и | .vu |
| Телефон коду | +678 |

**Вануа́ту** (бисл. *Vanuatu*, франц. *Vanuatu*, ингилиз. *Vanuatu*; /vænˈwɑːtuː/), официал аты — **Вануа́ту Респу́бликасы.** — Шош океанда къыбыла кесегинде, Меланезияда турган айрымкан кърал. Шималда суу бла Соломонну айрымканлары бла чеклешеди, кюнбатышда Австралия бла, къыбыла-кюнбатышда Джангы Каледония бла, кюнчыгъышда Фиджи бла. Вануату республикасы Джангы Гибридле деген архипелагта 83 айрымканлада къуралгъанды. Вануату территориясы - 12 190 км², суу джагасы - 2528 км. Вануатуда 2018 джылда 292 680 адам джашай эди.

Ара шахары - Порт-Вилла.

## Географиясы

Вануату къралгъа башиндар къарасанг, аны айрымканланы тизгини Y- харифхе ушагъан этедиле. Вануату архипелагы шималдан къыбылагъа 1176 км созулады. 14 уллу бла 60 гитче адам джашаган бла 9 адамсыз айрымканладан Вануату къуралады. Вануату уллу магъаналы айрымканла: Эфате, Эспириту-Санто, Танна бла Малекула. Эспириту-Санто айрымкан Вануатада эм уллуданды. Эм шимал Вануату айрымканы - Хиу айрымкан, эм къыбыла - Анейтьюм айрымкан.

### Рельеф

Эспириту-Сантода къралны эм уллу тау Табвемасана (1879 м) турады. Кёб юсю айрымканлада тау рельефы барды. Кёб айрымканлада джертюбю дорбунла бардыла. Аллай эм айтылгъан дорбун Эфате айрымканда тургъан — Сивири.

### Климаты

Вануатуда мылы тропик климаты барды, экватор климатха джуукъ. Январдан мартха дери джангур сезон барады. Эм джангурлу ай - февралды. Къургъакъ сезону июлдан сентябргъа дери болады. Циклонла декабрь-мартда кёб боладыла.

### Топуракълары

Вануату топуракълары вулкан магъадандан къуралыргъандыла. Алада кёб юсню, кёб вулкан учхун тутадыла. Вануатаны топуракълары климатха къара 3 баш къауум барды: ферал топуракъла, ферсиаллит топуракъла бла андик топуракъла.

## Тарихи

Вануатаны эртдеден тарихи аз тинтилгенди. 3000 джыл мындан алгъа айрымканлада адам джашагъанды деб бизге Вануатада археологияны табханла айтадыла. Испан суу джолоучу Педро Фернандес Кирос 1606 джылда Эспириту-Санто айрымканына тюшюб Вануатада биринчи европачы болгъанды.

## Белгиле
# Гималайла

|  |
| --- |
| Гималайла |
|  |
| Гималайла космосдан |
| **Эм мийик джери** | Эверест тау (8848 м) |
| **Тургъан джери** | Индия, Непал, Къытай, Пакистан, Бутан |
| **Узунлугъу** | 2900 км |
| **Кенглиги** | 350 км |
| **Майданы** |  |
| **Къуралгъан заманы** |  |
|  |
| тюрлендириу  |

**Гималайла** (санскр. हिमालय, «къарланы джери», хин. हिमालय, непал. हिमालय, къыт. 喜馬拉雅山脈) — эм мийик тау система Джерде. Гималайла Тибет таула (шималад) бла Инд-Ганг (къыбылада) тюзню орталарында орналыбды. Гималайла къаты белгиленнген климат эм табийгъат ырджыдыла Орта Азияны тау къум тюзлери бла Къыбыла Азияны тропик ландшафтыны орталарында.

Гималайла Индияны, Непалны, Къытайны (Тибетни), Пакистанны, Бутанны территорияларында джайылыбды.

Гималай системаны узунлугъу 2400 км-ден кёб, кенглиги 350 км-ден. Орта мийиклиги къаяланы — 6000 м, максимал мийиклик 8848 м — Джомолунгма (Эверест). 10 тау баш барды мийиклиги 8000 м-ден кёб болгъан.

Имаул — буруннгу грекле бла римлиледе аты. Хималайя (санскрит тилде — «къарны джери») — Инд сууну ёзенинде джашагъанла минг джылла мындан алгъа берген атды.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Гималайла**. |
# Висконсин

|  |
| --- |
| АБШ-ны штаты |
| **Висконсин** ингил. *State of Wisconsin*
Висконсин Штат |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Висконсинны байрагъы | Висконсинны мухуру |

 |
| Висконсин штат АБШ-ны картасында |
| **Штатны девизи** | «Алгъа» |
| Штатны джыры: «Алгъа, Висконсин!» |
| **Штатны чам аты** | *«Борсукъланы штаты»* |
| **Демография билги** |
| **Ара шахар** | Мадисон |
| **Эм уллу шахар** | Милуоки |
| **Уллу шахарла** | Мадисон, Грин-Бей, Кеноша, Расин, Аплтон |
| **Халкъы** | 5 893 718 (2020 джыл) АБШ-да 20 орун |
| басыннганы  | 40,6 адам/км² АБШ-да 23 орун |
| **География билги** |
| **Майдан** | 23 орун |
| • бютеулей  | 169 636 км²  |
| • суу юсю  | 4472 км²(17,32 %) |
| кенглик  | 420 км  |
| узунлукъ | 500 км  |  |
| **Тенгиз дараджагъа кёре мийиклик** |  |
| • эм уллу | 595 м  |
| • орта | 320 м  |
| • эм гитче  | 176 м |  |
| **Тарих билги** |
| **Штат статусну алыуу** | 1848 джылны 29 май
30 штат |
| бусагъатдагъы статусуна дери  | Висконсин Территория |  |
| **Политика билги** |
| **Губернатор** | Тони Иверс (Д) |
| **Вице-губернатор** | Мандела Барнс (Д) |
| **Закончыгъарыучу орган** | Висконсинны Легислатурасы |
| • огъары палата | Висконсинны Сенаты  |
| • тёбен палата | Висконсинны Закончыгъарыучу джыйылыу |  |
| **Сенаторла** | Тэмми Болдуин (Д) Рон Джонсон (Р) |
| **Башха билги** |
| **Сагъат бёлге** | UTC−6/-5 |
| **Къысхартыу** | WI |
| **Официал сайт** | www.wisconsin.gov |

**Виско́нсин** (ингил. *Wisconsin*, американ айтыу: [wᵻˈskɒnsᵻn]) — АБШ-ны орта кесегини шималында орналгъан штат. Бютеулей Висконсинны территориясы - 169 636 км² (АБШ-ны штатланы ичинде 23-чюдю).

Ара шахары — Мадисон, эм уллу шахары — Милуоки.

## Географиясы

Висконсинны шималда Огъары кёл джуулады, аны бла эмда кёлде орналгъан Апосл айрымканла бла штатны чеки барады, кюнчыгъышда Мичиган кёл бла джуулады. Висконсин бла шимал-кюнбатышда Мичиган штат, къыбылада Иллинойс, кюнбатышда Айова эм Миннесота чеклешедиле.

Висконсин беш география районлагъа бёлюнеди. Къыбылагъа акъырын**-**акъырын къобъан кюрюч-къайын чегетле бла джабылгъан тюз джер Огъары кёл бла барады. Андан къыбылагъа катыш чегет бла джабылгъан Шимал таулула орналадыла. Блайда штатны эм мийик джер - Тимс-Хилл тау (595 м) орналады. Штатны орта кесегинде орналгъан Ара тюз джер бла Висконсин суу барады. Бу адам аз болгъан алай а штатны эм битимли джерди. Штатны кюнчыгъыш кесеги тюз джерле эки параллель баргъан дуппурчукъланы тизгини тёгерегине басыныу бла къуралады. Бу джерде штатны кёбюсю халкъы джашайды. Висконсинны кюнбатышда чунгурлу-дуппурлу джер болгъан, адам аз джашагъан Кюнбатыш сыртлыкъ орналады.

## Белгиле
# Гондурас

Гондурас Республика

исп. *República de Honduras*

|  |  |
| --- | --- |
|  Гондурасны байрагъы
 |  Гондурасны герби
 |

Гондурас эки Американы картасында

 | Девиз | *Libre, Soberana e Independiente* |
|  Гимн | *Tu bandera es un lampo de cielo* («Сени байрагъынг кёкню джарыгъы») |

Административ билги| Оноу формасы | Президент республика |
| Президент | Насри Асфура |
| Вице-президент | Мария Антониэта Мехиа |
| Тил(лер)и | Испан тил |
| Ара шахары | Тегусигальпа14.1, -87.21666714°06′ N 87°13′ W﻿ / ﻿14.1° N 87.216667° W   |

География билги| Уллу шахар(лар)ы | Тегусигальпа, Сан-Педро-Сула, Чолома, Ла-Сейба, Эль-Прогресо |
| Бютеу территориясы | 112 090 км2 (дунияда 101) |
| Сууну юсю | 2.52 % |
| Сагъат бёлгеси |  −6 |

Тарих билги| Эркинлиги | Испаниядан |
|  | 1821 джылны 15 сентябрында |

Демография билги| Бютеу халкъы (2024) | 9 876 514 адам (дунияда 90) |
| Къалынлыгъы | 87,57 адам/км2 |

Экономика билги| БИП (номинал) (2024) | $ 36,755 млрд доллар (87) |
| БИП (ном.) адам башына (2023) | $ 3 245 (135) |
| ААИ (2022) | 0,624 (**орта**) (138) |
| Валютасы | Лемпира |

Башха билги| ISO 3166-1 коду | HN |
| Домен(лер)и | .hn |
| Телефон коду | +504 |
| Халкъла арасы организациялары | БМО, ККъА, КБ, ЛАККъБ |

**Гондурас** (исп. *Honduras* [onˈduɾas]), официал аты — **Гондурас Республика** (исп. *República de Honduras* [reˈpuβlika ðe onˈduɾas]) — Ара Америкада орналгъан унитар кърал. Къыбыла-кюнчыгъышда Никарагуа бла, къыбыла-кюнбатышда Сальвадор бла, кюнбатышда Гватемала бла чеклешеди. Шималда Кариб тенгиз бла къыбылада Шош океан бла (Фонсека богъаз) джуулады. Майданы бла эмда адам саны бла Ара Америкада Никарагуа эм Гватемаладан сора экинчи къралды.

Бютеулей Гондурасны территориясы - 112 090 км², суу джагъасы - 823 км. Гондурасны 2024 джылда халкъыны саны — 9 876 514 адам.

Ара шахары - Тегусигальпа. Официал тили - испан тил.

## Белгиле