Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Терроризм

**Терроризм** — террорну сисематика халда хайырланнган политикады Бу терминни хар кимда хайырланнган юрист ангылатыуу джокъду, россия хакъда (РФ-ны УК-сы 205-чи ст.) зулмулукъну идеологиясы эмда джамагъат ангыгъа басым этиу, кърал властны органларыны, джерли органланы неда халкъла арасы къуралышланы оноуларына къоркъутууну эмда артыкълыкъны кючю бла къатышыу эмда басым этиудю АБШ-ны хакъында - адамлагъа неда объектлеге къаршчы, джамагъатны ангысына басыу этер ючюн къауумла бла неда энчи джашыртын агентле бла этилген, политика нюзюр салгъан зулмулукъду

## Терроризмни тюрлюлери

**Террорист ишлеуню субъектини халына кёре**, терроризм былай юлешинеди:

1. **Организация этилмеген неда энчи** (джангызланы терроризми) — былайда терактны неда талай террактны бир-эки адам этеди, аланы сыртларында организация джокъду (Дмитрий Каракозов, Вера Засулич э.б.);
2. **Организация этилген** — террорист ишлеуню планлагъанда, бардыргъанда организация этеди Аль-Каида, ИРА, ЭТА, кърал терроризм). Организованный терроризм — наиболее распространённый в современном мире.

**Нюзюрлерине кёре**:

1. **Миллетчи** — сепаратист неда миллет-азатланыу нюзюрлери болады;
2. **Динчи** — тюрлю-тюрлю динлени тутханланы араларында кюреш болургъа болады (индуистле бла муслиманла, муслиманла бла христианла) неда бир динни ичинде (католикле-протестантла,суннитле-шиитле), неда лаик, демократ властны къурутуб, аны орнуна дин властны салыргъа нюзюр саладыла (Исламчы терроризм);
3. **Идеологиялыкъ, социал** — къралны экономика неда политика системасын тюрлендириу, проблемагъа джамагъатны эсин ,`k.e нюзюрле этиледиле. Бир-бирде терроризмни бу тюрлюсюне революцион дейдиле. Идеология терроиримзни юлгюге анархист, эсер, фашист, сол, экологиялыкъ эмда башхаланы айтыргъа боллукъду.

## Белгиле
# Расизм

Файл:Bir afroamerikan.jpgБир афро-американлы, юсюнде «къуру къарала» деген джазыуу болгъан быргъыдан суу иче турады (АБШ), 1939)
Ахыр джыллада спорт тюбешиуледе кёрюннген расизмге къаршчы къараучуланы эмда халкъны ауазлары бекден бек чыгъа башлагъанды. Бундеслиганы Ганновер 96 — Вольфсбург матчында расизмге къаршчы протест, расизмге къаршчы къызыл карт кёргюзедиле. Картлада «*Zeig' Rassismus die Rote Karte!*» (*Расизмге къызыл карт кёргюз!*) деб джазылгъанды, 21.10.2007).
**Расизм** (фр. *racisme*) — адам расаланы бири-бирине физикалыкъ эмда психологиялыкъ джанындан тенг болмауу тамал болгъан къарамланы джыйымыды. Расизмде расала — «сыйлыла» бла «сыйсызлагъа» юлешинедиле, алагъа кёре «сыйлы» расаны келечилери дуниягъа бийлик этер ючюн джаратылгъандыла.

Башха сёзле бла айтсакъ, бу политикалы концепциягъа кёре адам расала бир-бирлери бла тенг тюлдюле, аланы башха этген бек магъаналы ышанла бардыла. Теориядан практикагъа кёчсе, расизм адамланы дискриминациягъа келтиреди.

Дунияны асламысында расизм айыбланады эмда закон бла джасакълыды.

## Терминни айгъакъланыуу

«Расизм» сёз бирични Ларуссну сёзлюгюнде 1932 джыл тюбейди, эмда «бир раса къауумну башханы аллында огъарылыгъын джакълагъан система» кибик белгилейди. Бусагъатдагъы магъанасыда андан узакъ кетмегенди, алай а политкалы дискурсда бир-бирледе кенгереди, раса огъарылыкъгъа миллет, дин неда башха ышанла къошады.

Раса дискриминацияны бютеу формаларын да къурутууну юсюнден халкъла арасы конвенцияда раса дискриминация былай айгъакъланады:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Тенг тамалда адамны хакъларыны эмда политикалы, экономикалы, социал, культуралы неда джамагъат джашауну башха бёлеклеринде эркинликлерини танылыууну, хайырландырлыууну неда тындырылыууну къурутургъа неда азайтыргъа излеб, расасыны, терисини бетини, тукъумуну, миллет неда этника джаратылыууну тамалында айырыу, чеклендириу неда сайлауду. |  |

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Расизм**. |
# Фашизм

**Фашизм** (ит. *fascismo*, *fascio* — «джоппу, биригиу» сёзден къуралгъанды) — политология терминди, къыйыр онгчу политика къымылдауланы, аланы идеологияларын эмда ала башчылыкъ этген диктатура типли политика режимлерин белгилейди.

Тар тарих магъанада фашизм деб Италияда 1920-1945 джыллада Б. Муссолини башчылыкъ этген политика къымылдаугъа айтадыла.

СССР-ни, Россияны эмда талай башха къралланы тарих илмуларында фашизм деб немец национал-социалзмге (нацизмге) да айтадыла ( дагъыда: франкизмге, Португалияда джангы къралны режимине, маджар, румын, болгар фашист къымылдаулагъа). Арт заманда тарих эмда политика бла кюрешген алимлени арасында, ингилиз тинтиучю Р. Гриффинни фашизмни айгъакълауу уллу дау джаратханды, бу айгъакълаугъа кёре фашизм «палингенетика ультрамиллетчиликди», эмда кесини мифология ёзегинде нюзюрю миллетни «айнытыуу» тюл, аны «джангыдан джаратыууду».

## Этимология

«Фашизм» деген сёз, итальян *fascio* (*фашио*) — «бирлик» деген сёзден къуралады (Б. Муссолинини радикал организациясыны аты — *Fascio di combattimento* — *«Кюрешни бирлиги»*). Бу сёз а уа кеси латинча *fascis* — «джоппу» деген сёзден къуралгъанды, бу сёз бла магистрат властны белгиси — фасцияланы белгилегендиле, ала ортасына балта сугъулгъан чыбыкъ джоппу болгъанды. Муссолинини символу да, империялыкъны тамалгъа салгъаны себебли бу символну суратын алгъанды белгиге.

## Фашизмни баш ышанлары

Фашизмни эм баш ышынлары быладыла: онгчу идеологияны, адетчиликни, радикал миллетчиликни, антикоммунизмни, этатизмни, корпоративизмни, популизмни, милитаризмни бийлиги, эмда халкъны къайсы къауумуна да таяннган политика болгъанын баям этиудю.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Фашизм**. |
# Мичиган

|  |
| --- |
| АБШ-ны штаты |
| **Мичиган** ингил. *State of Michigan*
Мичиган Штат |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Мичиганны байрагъы | Мичиганны мухуру |

 |
| Мичиган штат АБШ-ны картасында |
| **Штатны девизи** | «Si Quaeris Peninsulam Amoenam Circumspice»
(Сиз джагъымлы джарымайрымканны излеесегиз тёгерекге къарагъыз) |
| Штатны джыры: (ингил. *«My Michigan»*) |
| **Штатны чам аты** | *«Уллу кёллени штаты», «Обур суусарны штаты»* |
| **Демография билги** |
| **Ара шахар** | Лансинг |
| **Эм уллу шахар** | Детройт |
| **Уллу шахарла** | Детройт, Гранд-Рапидс, Уоррен, Стерлинг Хайтс, Энн-Арбор |
| **Халкъы** | 10084442 (2020 джыл) АБШ-да 10 орун |
| басыннганы  | 67,1 адам/км² АБШ-да 17 орун |
| **География билги** |
| **Майдан** | 11 орун |
| • бютеулей  | 250 493 км²  |
| • суу юсю  | 103 372 км²(41,3 %) |
| кенглик  | 734 км  |
| узунлукъ | 621 км  |  |
| **Тенгиз дараджагъа кёре мийиклик** |  |
| • эм уллу | 603 м  |
| • орта | 270 м  |
| • эм гитче  | 174 м |  |
| **Тарих билги** |
| **Штат статусну алыуу** | 1837 джылны 26 январь
26 штат |
| бусагъатдагъы статусуна дери  | Мичиган Территория  |  |
| **Политика билги** |
| **Губернатор** | Гретхен Уитмер |
| **Вице-губернатор** | Гарлин Гилкрайст |
| **Закончыгъарыучу орган** | Мичиганны Закончыгъарыучу джыйылыу |
| • огъары палата | Мичиганны Сенаты  |
| • тёбен палата | Мичиганны Келечилени Палатасы |  |
| **Сенаторла** | Гэри Питерс (демократ), Дебби Стабенау (демократ) |
| **Башха билги** |
| **Сагъат бёлге** | кёб юсю кесегинде: UTC−5/-4 - Айрон, Гогибик, Дикинсон, Меномини округлада: UTC−6/-5 |
| **Къысхартыу** | MI |
| **Официал сайт** |  |

**Мичига́н** (ингил. *Michigan*, американ айтыу: [ˈmɪʃᵻgən]) — АБШ-ны Орта Кюнбатышда орналгъан, суу бла Канада бла чеклешкен штат.

Бютеулей Мичиганны территориясы - 250 493 км² (АБШ-ны штатланы ичинде 11-чи), суу джагъасы (Уллу кёллени джагъасы) - 5292 км.

Эм айтылгъан штатны чам атлары - «Уллу кёллени штаты», «Обур суусарны штаты».

Ара шахары — Лансинг. Эм уллу шахары — Детройт.

## Белгиле
# Шахар

**Шахар** — эл мюлкде адамлары ишлемеген адам джашагъан джерди.

Къарачай Шахарны кёрюмю.Тюрлю тюрлю къраллада, шахарны адам саны башхады, сёз ючюн Данияда 250 адамдан аслам болса, Японияда-30 мингден.

| Джыл | Шахарчыланы саны | Джерни адам санындан шахарчыланы саны %
  |
| --- | --- | --- |
| 1900 | 220 млн | 13 %
  |
| 1950 | 736,796 млн | 29,1 %
  |
| 1960 | 996,298 млн | 32,9 %
  |
| 1970 | 1 331,783 млн | 36,0 %
  |
| 1980 | 1 740,551 млн | 39,1 %
  |
| 1990 | 2 274,554 млн | 43,0 %
  |
| 2000 | 2 853,909 млн | 46,6 %
  |
| 2005 | 3 164,635 млн | 48,6 %
  |

Тинтиучюле билдиргеннге кёре бусагъатдача шахарчыланы саны кёбейиб барса, хар 38 джыл сайын, эки къатха кёб болуб барлыкъды.

1950 джылда 1 миллиондан аслам адамы бла 83 шахар болгъанды.

2000 джыл 10 миллиондан артыкъ адам саны бла 18 шахар болгъанды, 2005 — 20 (22 шахар 5-10 млн. адамы бла, 370 — 1—5 млн, 433—500 тыс.—1 млн.). 2010 джыл 22 сакъланады.

|  | 1950 | 1960 | 1970] | 1980 | 1990 | 2000 | 2010
  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Нью-Йорк | 12.3 млн. | 14.2 млн. | 16.2 млн. | 15.6 млн. | 16.1 млн. | 16.6 млн. | 17.3 млн.
  |
| Токио |  | 11.0 млн. | 16.5 млн. | 21.9 млн. | 25.0 млн. | 27.9 млн. | 28.7 млн.
  |
| Шанхай |  |  | 11.2 млн. | 11.2 млн. | 13.5 млн. | 17.2 млн. | 21.5 млн.
  |
| Мехико |  |  |  | 13.9 млн. | 15.1 млн. | 16.4 млн. | 18.2 млн.
  |
| Сан-Паулу |  |  |  | 12.1 млн. | 14.8 млн. | 17.8 млн. | 20.1 млн.
  |
| Осака |  |  |  | 10.0 млн. | 10.5 млн. | 10.6 млн. | 10.6 млн.
  |
| Мумбаи |  |  |  |  | 12.2 млн. | 18.1 млн. | 24.3 млн.
  |
| Лос-Анджелес |  |  |  |  | 11.5 млн. | 13.1 млн. | 14.0 млн.
  |
| Пекин |  |  |  |  | 10.9 млн. | 14.2 млн. | 17.8 млн.
  |
| Калькутта |  |  |  |  | 10.7 млн. | 12.7 млн. | 15.6 млн.
  |
| Буэнос-Айрес |  |  |  |  | 10.6 млн. | 11.4 млн. | 12.0 млн.
  |
| Сеул |  |  |  |  | 10.6 млн. | 12.3 млн. | 13.0 млн.
  |
| Джакарта |  |  |  |  |  | 14.1 млн. | 19.2 млн.
  |
| Лагос |  |  |  |  |  | 13.5 млн. | 20.8 млн.
  |
| Тяньцзинь |  |  |  |  |  | 12.4 млн. | 15.6 млн.
  |
| Карачи |  |  |  |  |  | 12.1 млн. | 17.6 млн.
  |
| Нью-Дели |  |  |  |  |  | 11.7 млн. | 15.5 млн.
  |
| Манила |  |  |  |  |  | 10.8 млн. | 13.7 млн.
  |
| Каир |  |  |  |  |  | 10.7 млн. | 13.2 млн.
  |
| Москва |  |  |  |  |  | 10.5 млн. | 13.1 млн.
  |
| Рио-де-Жанейро |  |  |  |  |  | 10.2 млн. | 11.1 млн.
  |
| Дакка |  |  |  |  |  | 10.2 млн. | 16.0 млн.
  |
| Стамбул |  |  |  |  |  |  | 11.7 млн.
  |

Европада шахарчыланы 50 % уллу болмагъан шахарлада (5-10 минг адам) джашайдал, 25-ер % 10-250 минг адамы бла, эмда 250 мингден аслам адамы бла шахарлада джашайды.

Шахарла былай юлешинедиле:

* гитче шахарла (50 минге дери);
* орта шахарла (50-100 минг)
* уллу шахарла (100-250 минг)
* бек уллу шахарла (250-500 минг)
* мазаллы шахарла (500 минг - 1 миллион)
* миллионер шахарла (1 миллион адамдан аслам)

Шахар уллу болса, джолдаш-шахарлары къуралады, бир-бирде ала бирлешиб агломерация къураучандыла. Агломерацияла мегалополислеге бирлешиучендиле.

Эресейде шахар 12 мингден артыкъ адам болургъа, адамларыныда 85% эл мюлкде ишлемезге керекди. Алай а бу марда хаманда тутулмайды.
# Идеология

**Идеология** (грек. ιδεολογία, грек. ιδεα — идея; эм грек. λογος — сёз, билим) — идеяланы юсюнден билим.

Орта ангыламда **идеология** — тамамы бла белгиленнген идеяланы (асламысы бла политика, социал эмда джамагъат) структуралашхан системасыды.

Тар магъанада **идеология**  — политика оноу джюрютюуню логикалыкъ эмда психологиялыкъ тамалыды.

## Идеологияланы типлери

XIX ёмюрде 5 баш идеология тип къуралгъанды:

1. Либерал
2. Консерватив
3. социалист (Коммунист)
4. Анархиcт
5. Миллетчи

XX ёмюрде фашист идеология къуралады.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Идеология**. |
# Политика

**Поли́тика** (грек. Πολιτική — «къралны оноуун этиуню усталыгъы») неда **Сиясат** (араб. سياسة‎) — джамагъатны властны къолгъа алыуу бла, тутууу бла эмда хайырланыуу бла байламлы джашау сферасыды.
Политика процесслени тамалында, аны тындырыр ючюн мадарла бла амалладыла. Политиканы болджаллы халиси барды, ол демек тюрленирге болады. Къуралышны типине кёре: кърал политика, партияны политикасын, техника политиканы д. б. айырадыла.

Политиканы къайсы джанына бурулгъанына кёре: тыш, ич, социал эмда башха политикаланы айырадыла.

## Баш къарамла

Озгъан заманланы акъылманлары политиканы тюрлю-тюрлю ангылагъандыла: башха санатланы оноуун этген (ораторлукъ, аскер, сюдю кибик ) эм инсанланы джакълау эмда мадаргъа кёре аланы аманладан иги этиуню «патчах санатыды» (Платон); тюз эмда акъыллы оноуню юсюнден билим (Макиавелли); кърал аппаратны алчылыгъы неда бу алчылыкъгъа къатылыу (Макс Вебер), класс интереслени кюреши (Карл Маркс). Бусагъатдагъы политологла, политиканы, джамагъат излемлерини тындырыр ючюн белгили бир джамагъат къауумланы ишлемлери кибик ангылатадыла.

Бусагъатдагъы политика илмуда, политиканы ангылауда эки тамал къарам барды - консенсуслу эмда конфронтациялы.

### Консенсуслу ангылау

Консенсуслу ангылауну тамалында политиканы бир иш бирлик кибик кёрюудю. Бу ангылаугъа кёре джамагъатны игилиги ючюн, даусуз, биригиб ишлеудю политика.

### Конфронтациялы ангылау

Конфронтациялы ангылаугъа кёре (Карл Шмитт э.б.) политика адамланы арасында башха оюмланы тирелиуюнден, бир-бирлерине тикликден къуралгъанды.

## Политиканы элементлери

**Политика илишкиле** — политиканы субъектлерини байламлыкъларынны шекиллериди -политика джашаугъа къошулгъанланы арасында келишиулюк, партнерлукъ, даула, бийлик эмда бойсунмакълыкъ.

**Политика власть** — кесини оюмун башхалагъа зорлауду.

**Политика организацияла** — адамланы, къауумланы эмда джамагъатны интереселирин белгилеген кърал эмда кърал тышындагъы институталаны биригиуюдю.

**Политика культура** — халилеринде кёрюнген, политика болуулагъа къарамды.

**Политика ангы** — политика психология эмда политика идеологияды, политикагъа къатышыууну чурумлары (идеяла, сезимле, багъала...).

**Политиканы субъектлери** — кърал властны джюрютюуюне къошулгъан индивидле, социал къауумла, массала, организацияладыла.

## Политика системала бла идеологияла

Бусагъаха дери 20 политика эмда идеология система белгилиди:

* Авторитаризм
* Анархизм
* Демократия
* Диктатура
* Коммунизм

* Консерватизм
* Космополитизм
* Либерализм
* Марксизм
* Милитаризм

* Нацизм
* Национализм
* Пацифизм
* Плутократия
* Самодержавие

* Социализм
* Теократия
* Тоталитаризм
* Тимократия
* Фашизм

## Белгили политика акъылманла

* Платон
* Аристотель
* Макиавелли

* Монтескье
* Руссо
* Бенито Муссолини

* Гоббс
* Локк
* Карл Маркс

* Михаил Бакунин
* Макс Вебер
* Морис Дюверже
* Юлиус Эвола

## Дагъыда къарагъыз

* Политология
* Революция
* Политика партия
* Политика клуб
# Демократия

| Кърал оноуну формалары  |
| --- |
| * Анархия
* Аристократия
* Геронтократия
* Демократия
* + Имитация демократия
	+ Либерал демократия
	+ Келечилик демократия
	+ Туура демократия
	+ Буржуа демократия
* Деспотизм
* Джамахирия
* Диархия
* Диктатура
* + Аскер диктатура
	+ Фашист диктатура
* Клептократия
* Корпоратократия
* Меритократия
* Милитократия
* Монархия
* + Абсолют монархия
	+ Конституциялы монархия
		- Дуалист монархия
		- Парламентар монархия
	+ Къауум-келечилик монархия
* Нетократия
* Ноократия
* Бир партиялы система
* Олигархия
* Охлократия
* Плутократия
* Республика
* + Парламент республика
	+ Президент республика
	+ Къатыш республика
* Теократия
* Технократия
* Тимократия
* Тирания
 |
| кёр • сюз • тюр. |

**Демократия** (грек. δημοκρατία — «халкъны оноуу», грек. δῆμος — «халкъ» эмда грек. κράτος — «оноу», «власть») — къралда властны къайнагъы джангыз халкъ танылгъан кърал оноуну неда политика системаны тюрлюсюдю. Демократияда къралны оноуун халкъ ачыкъдан (тюз демократия), неда келечилени юсю эмда сюд оноула бла этеди (келечилик демократия). Бусагъатдагъы политика илмуда «демократия» термин бла теорияда идеал моделни да эмда бу моделге эм бек келишген керти болгъан кърал системаланы да белгиленеди.

Демократияны баш ышаны - гражданланы, закон бла баджарылгъан, властда келечиликни сайлар хакъларыды эмда оюм азчылыкъланы кёбчюлюк бла тенг хакълагъа ие болуууду.

## Тарих

Демократияны ал формасы тюз демократия болгъанды, ол форма буруннгу Грецияны гитче кърал-шахарларында джайылгъанды (Афин демократия). Демократияны хыртха уруу, аллынданда башлагъанды, Платонну къралны теориясында огъунакъда барды, ол демократияны эм джетмеген заты, кесини къоруулаялмагъаныды, андан авторитар, кючге таяннган къралланы аллында аскер джаны бла кърыусуз болгъаны. Платонну оюму бусагъатдагъы демократиялагъада келишеди, алай а техника прогресс бла бирге демократияныда джашау кючю кючленнгенди.

Алай а кърал системаны ёсюую бла, аллында сорууланы къыйынлашыуу бла тюз демократия болгъан джердеда кърал оноуну монархиялыкъ формаларына ауушдурулгъанды.

Бусагъатда демократ кърал оноу кюнбатыш европалы келечилик демократияны формасын джюрютеди, аны башха аты «либерал демократияды». Аны теориясыны тамалын салгъанланы ичинде Жан Жак Руссо (1712—1778), Джон Локк (1632—1704) эмда Монтескьёню (1689—1755) чертирге боллукъду. Кёбчюлюк информацияны амалларыны айныуу, информацияны автомат халда джаращдырылыуу, технологияланы ёсюую эмда келечилик демократияны тындырыуда табсызлыкъла себебли, арт джыллада демократияны ачыкъ, тюз формаларына адамланы интереслери ёсгенди.

## Демократияны бусагъатдагъы теорилары

* Партисипациялыкъ
* Плебисцит демократия
* Плюралист
* Сауда
* Социалист
* Полиархия
* Информацион
* Электрон демократия
* Делиберат демократия

## Дагъыда къарагъыз

* Буржуа демократия
* Либерал демократия
* Социал-демократия
* Демократизация

## Караңыз

* Кърал оноуну формасы

## Белгиле

## Джибериуле

* Демократия
* Принципы демократии
* Цитаты о демократии на www.democracy.ru

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Демократия**. |