Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Бруней

Бруней-Даруссала́м Кърал

малайча Negara Brunei Darussalam / نڬارا بروني دارالسلام

|  |  |
| --- | --- |
|  Брунейны байрагъы
 |  Брунейны герби
 |

 | Девиз | *الدائمون المحسنون بالهدى Sentiasa membuat kebajikan dengan petunjuk Allah* |
|  Гимн | *Allah Peliharakan Sultan* («Аллах султангъа разы бол») |

Административ билги| Оноу формасы | Абсолют монархия |
| Султан | Хассанал Болкиах |
| Тил(лер)и | Малай тил |
| Ара шахары | Бандар-Сери-Бегаван4.890283, 114.9422174°53′ N 114°56′ E﻿ / ﻿4.890283° N 114.942217° E   |

География билги| Уллу шахар(лар)ы | Бандар-Сери-Бегаван, Куала-Белайт |
| Бютеу территориясы | 5765 км2 (дунияда 173) |
| Сууну юсю | 8,7 % |

Тарих билги| Эркинлиги | Уллу Британиядан |
|  | 1984 джылны 1 январьда |

Демография билги| Бютеу халкъы (2020) | 464 478 адам (дунияда 174) |
| Къалынлыгъы | 80,57 адам/км2 |

Экономика билги| БИП (номинал) (2024) | $ 15,783 млрд доллар (122) |
| БИП (ном.) адам башына (2024) | $ 35 813 (23) |
| ААИ (2022) | 0,823 (бек мийик) (55) |
| Валютасы | брунейны доллары (BND) |

Башха билги| ISO 3166-1 коду | BN |
| Домен(лер)и | .bn |
| Телефон коду | +673 |

**Бруней** (малай. *Brunei* / بروني), толу официал аты — **Бруней-Даруссала́мКърал** (малай. *Brunei Darussalam* / نڬارا بروني دارالسلام,) — Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияда, Калимантан айрымканны шимал-кюнбатыш джагъасында орналгъан кърал. Куру Малайзия бла чеклешеди. Къыбыла-Къытай тенгиз бла джууулады.

Бютеулей Брунейны территориясы — 5,8 тыс. км², суу джагъасы - 161 км. Адам саны 2023 джылда — 452 524 адам.

Ара шахары — Бандар-Сери-Бегаван.

## Белгиле
# Чех тил

| Чех тил *čeština, český jazyk* |
| --- |
|  |
| **Къралла**: | Чехия Словакия, Австрия, Хорватия; Росей; АБШ, Канада, Аргентина; Австралия |
| **Официал статусу**: |  Чехия
 Европа |
| **Бютеу сёлешгенле**: | 10,62 млн |
| **Рейтинги**: |
| **Джазыу системасы**: | Латин алфавит |
| **Категориясы**: | Индоевропа тилле |
| **Генетика классификациясы** |
| * Индоевропа юйюрю
	+ Славян бутагъы
		- Кюнбатыш славян группа
			* Чех-словак тюбгруппа
 |
| **Тил кодлары** |
| **ISO 639-1** | cs |
| **ISO 639-2** | ces/cze |
| **Википедияда** |
| **Бёлюмю**: |  |
| тюрлендириу  |

**Чех тил** (кеси аты: *čeština*, *český jazyk*) — индоевропа тиллени славян бутагъыны кюнбатыш славян группагъа кирген чех халкъны тили. Чехияны официал тили, Европа бирликни официал тилледен бириси. Словак тилге эм къысха джуукъту, аны бла чех-словак тюб группаны къуралады.

Кюб юсю Чехияда джайылады, гитче группала Словакияда, Австрияда, Росейде, Хорватияда эмда башха Кюнбатыш Европада, АБШ-де, Канадада эмда башха къраллада джашайдыла.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, тилни юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Шанхай

*Бу атны (неда терминни) башха магъаналары да барды, къарагъыз: Шанхай (магъаналары)*.

| **Шанхай** къыт. 上海 |
| --- |
|  |
| Орналгъаны |
| Координатлары: | 31.166667, 121.46666731°10′00″ N 121°28′00″ E﻿ / ﻿31.166667° N 121.466667° E
 |
| Тенгизден мийиклиги: | 4 метр т. м. |
| Сагъат бёлгеси: | UTC+8:00 |
| Къралы: |  КъХР |
| Картада кёрюнюмю:

|  |
| --- |
| Шанхай (Къытай) |

 |
| Къуралгъанды: | 1292 джылда |
| Шахар болгъанды: | 1927 джылны 7 июльда |
| Статистика билгиле |
| Майданы: | 6341 км² |
| Халкъыны саны: | 24 874 500 (2023) |
| Басыннганы: | 3923 адам/км² |
| Миллет къурамы: | ханецле (99 %), дунганла (0,4 %) |
| Административ билгиле |
| Башчысы: | Гун Чжэн
 |
| Официал сайты: |
 |
| Телефон коду: | 21 |
| Почта индекси: | 2000 00– 2021 00 |
| тюрлендириу  |

**Шанха́й** (Шаблон:Къытай; у 上海 [zãhe], Zånhae) - Къытайны эм уллу шахары эм джерни бек кеп адамы болгъан шахарларындан бири. Къытайны терт ортакъ оноуда тургъан шахарларындан бири, уллу магъаналы финанс ортакъ, джер башында бек уллу тенгиз лиман.

XXI ёмюрге Шанхай Къытайны эм магъаналы шахарларындан бири болгъанды, уллу теркликде айнып башлагъанды, кюнчыгъышны эм битеу джерни финанс ортагъы болгъанды.

## Сурат галерея

*
*
*
*
*
*
*
*

## Белгиле
# Къыбыла-Къытай тенгиз

|  |
| --- |
| Къыбыла-Къытай тенгиз |
|  |
| Узунлугъу |
3300 км
 |
| Кенглиги |
1600 км
 |
| Майданы |
3 537 000 км²
 |
| Къалынлыгъы |
3 623 000 км³
 |
| Джагъаны къыйырыны узунлугъу |
12 000 км
 |
| Эм терени |
5560 м
 |
| Орта теренлиги |
1024 м
 |
| Къошулгъан суула |
Меконг, Сицзян, Хонгха, Чаупхрая (Менам), Капуас, Батамбанг
 |
|  Викигёзенде категория |

**Къыбыла-Къытай тенгиз** малай. *Laut China Selatan*, тай. *ทะเลจีนใต้*, кхмер. *សមុទ្រចិនខាងត្បូង*, вьетн. *Biển Đông*, къыт. 南海, ингил. *South China Sea*, порт. *Mar da China Meridional*, тагал. *Dagat Luzon*, индон. Laut Cina Selatan, филипп. *Kanlurang Dagat ng Pilipinas*, филипп. *Karagatang Kanlurang Pilipinas*) — Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияны джагъасыны къатында, Малакка джарымайрымкан бла Калимантан, Палаван, Лусон эмда Тайвань айрымканланы арасында орналгъан, Шош океанны джарым джабылгъан, къыйыр тенгизи.

## Белгиле
# Белорус

Белорус Республика

Рэспубліка Беларусь

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  Гимн | *Дзяржаўны гімн Рэспублікі Беларусь* |

Административ билги| Оноу формасы | Президент республика |
| Президент Премьер-министр | Александр Лукашенко Михаил Мясникович |
| Ара шахары | Минск |

География билги| Уллу шахар(лар)ы | Минск, Гомель, Могилёв, Витебск, Гродно, Брест |
| Бютеу территориясы | 207 600 км2 (дунияда 82-чи) |
| Сагъат бёлгеси |  +3 |

Тарих билги| Эркинлиги | 27 июль 1990 |

Демография билги| Бютеу халкъы (2009) | 9 663 500 адам (дунияда 79-чи) |
| Къалынлыгъы | 49 адам/км2 |

Экономика билги| БИП (номинал) (2008) | $ 114.1 млрд. (62-чи) |
| БИП (ном.) адам башына | $ 11,800 |
| Валютасы | Белорус рубль (BYR, код 974) |

Башха билги| Домен(лер)и | .by |
| Телефон коду | +375 |

**Белорус** (белор. Рэспубліка Беларусь) — Кюнчыгъыш Европада кърал, 1991 джылгъа дери — Белорус Совет Социалистик Республика (белор. Белорусская Советская Социалистическая Республика). Къралны аты бурунгуорус «белая» («акъ», башха магъанасы сёзню – «эркин») дегеннге «Русь» этноним къошулуб андан келеди.

Белорусияны 5 кърал бла чеклери барды, аладан: Россия бла кюнчыгъышда эм шымалда, Литва эмда Латвия бла шымалда эм шымал-кюнбатышда, Польша бла кюнбатышда, Украина бла къыблада.

Белоруссия — унитар республикады, 6 областьха бёлюнеди, аланы тышындада ара шахар — Минск. Президенти — Александр Лукашенко.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, Белоруссияны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Министр

| Толтуруучу власть  |
| --- |
| * Толтуруучу власть
* Къралны башчысы
	+ Диктатор
	+ Монарх
	+ Президент
* Правительство
	+ Правительствону башчысы
		- Канцлер
		- Толтуруучу властны башчысы
		- Биринчи-министр
	+ Министрлени кабинети
	+ Министрлик
	+ Министр
	+ Кърал оноуну системасы
		- Кърал оноуну президент системасы
		- Кърал оноуну джарым президент системасы
		- Кърал оноуну парламент системасы
	+ Парламент демократия
	+ Парламент монархия
	+ Парламент республика
	+ Къатыш кърал оноу система
	+ Кърал оноуну Вестминстер системасы
* Тизимле
	+ Президентлени тизими
	+ Кърал башчыланы тизими
	+ Правительстволаны тизими
* Губернатор
* Мэр
 |
| кёр • сюз • тюр. |

**Мини́стр** (лат. *minister* — «джумушчу») — правительствону члениди. Асламысы бла — министрликни башчысыды. Кёбюсюне министр — кърал къуллукъчуду эмда кърал неда регионал правительствода къуллукъ орун алады.

## Сёзню тарихи

Министр (фр. *ministre*, лат. *minister* — «джумушчу») — кърал оноу джюртюуню эм магъаналы органларыны — правительствогъа кирген министрликлени — башчыларыны орун атыды. АБШ-да, Уллу Британияда, Мексикада эмда талай башха къралда министрлени барысы неда бир кексеги кърал секретарь атны джюрютедиле, Уллу Британияда уа бир къауум министрлеге канцлер деб айтылады (Казначейликни канцлери, Ланкастер герцоглукъну канцлери д. а. к.).

## Статусу эмда оруннга салыныуу

Кёб къралда министрлени энчи категориягъа юлешген адет барды, сёз ючюн, Уллу Британияда:

1. Санагъат министрликлеге башчылыкъ этген министрле;
2. Портфелсиз министр — правительствону члени, алай а министрликге башчылыкъ этмей, премьер-министрни айры джумушларын тындыргъан эмда правительствону олтурууларында чёб атар хакъы болгъан министрди;
3. Кърал министрле, де-факто министрликлени башчыларыны орунбасарларыдыла;
4. Кичи министрле — парламент секретарла, министрлени парламент бла байламларын баджарадыла.

Министрлени тюрлю-тюрлю къраллада конституцион-хакъ статуслары башха болургъа болады. Сёз ючюн, бусагъатдагъы къралла конституцион хакъында министрни къуллукъ орунуну депутат мандат бла бирден алыугъа юч къарам барды.

Биринчи къауумда, артыкъсыз да Вестминстер системаны хайырланнган къраллада (Уллу Британия, Ирландия, Канада, Австралия), быллай бирлешиу керекди, экинчиде (ГФР, Италия, Австрия, Польша) — алай этерге болады, ючюнчюде уа (РФ, Болгария, Литва, Норвегия, Нидерландла) — джасакълыды. Министрлени кертилик роллары да айры болады, парламент къраллада министр орунну кёбюсюне профессионал политикачыла, президент республикалада уа профессионал администраторла аладыла.

## Башха

* Дипломатияда министр — посолдан рангы бла алаша болгъан келечиди.

## Дагъыда къарагъыз

* Министрлик
* Министрлени кабинети
# Эдисон, Томас Альфа

|  |
| --- |
| Томас Эдисон |
| Эдисон 1915 джылда |
| Эдисон 1915 джылда |
|

---

 |
| Туугъан аты | ингил. *Thomas Alva Edison* |
| Туугъаны | 11 февраль 1847 Майлан, Огайо, АБШ |
| Ёлгени | 18 октябрь 1931 Вест Оранж, Нью-Джерси |
| Гражданлыгъы |  АБШ |
| Этген иш(лер)и | ойлаб чыгъарыучу |

Шаблон:En *A Day with Thomas Edison* (1922)
**То́мас А́лва Э́дисон** (ингил. *Thomas Alva Edison*; 11 февраль 1847, Майлан, Огайо штат — 18 октябрь 1931, Вест Оранж, Нью-Джерси штат) — бютеу дунияда белгили американ джаратыучу (ойлаб чыгъарыучу) эмда саудюгерди. Эдисон, АБШ-да 1893 патент эмда башха къраллада 3 мингнге джууукъ патент алгъанды . Ол, телеграфны, телефонну, киноаппаратураны игилендиргенди, электрика лампаны эм биринчи, коммерция джетишимли вариантларындан бирин къурагъанды, биринчи электрика локомотивлени ишлегенди, электрониканы тамалын салгъанды, фонографны къурагъанды.

Телефон ушакъны «алло» сёз бла башлай турургъа да ол теджегенди.

## Белгиле

## Джибериуле

* Томас Эдисон в кинохронике начала XX века (орус.)
* Краткая биография Томаса Эдисона (орус.)
* Биография Томаса Эдисона (орус.)
* Menlo Park Museum and Edison Memorial Tower (ингил.)
* Thomas Edison National Historical Park (National Park Service) (ингил.)
* Edison exhibit and Menlo Park Laboratory at Henry Ford Museum (ингил.)
* Edison Museum (ингил.)
* Edison Depot Museum (ингил.)
* Edison Birthplace Museum (ингил.)
* Thomas Edison House (ингил.)

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Эдисон, Томас Альфа**. |

|  |
| --- |
|   Бу, белгили адамны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Литва латиницаны джасакълау

**Литва латиницаны джасакълау** 1863—1864 джыллада поляк къозгъалыудан сора бегитилгенди. 1865 джылны 6-чы (18) сентябрында, Шимал-Кюнбатыш крайны генерал-губернатору эмда Вильно аскер округну аскерлерини башчысы болгъан К. П. Кауфман литва басма чыгъармаланы «латин-поляк харифле» бла бамаланыуун джасакълагъанды. Бу властлагъа къаршчы баргъан книгнешлени аякъланыуу къуралыууна себеб болады.

1904 джылны 7-чи майында орус правительство литва басманы латин алфавитде чыгъарыргъа джасакъны къоратыргъа керек болады (бусагъатда бу кюн **Басманы, тилни эмда китабны къайтарыу кюню** атлы байрамды— лит. Spaudos atgavimo, kalbos ir knygos diena).

1889 джылдан 1904 джылгъа дери кёзюуде хоншу Пруссиядан келтирилген эмда литва тилде басмаланнган 234 минг экземпляр сыйырылгъанды. Джасакъланыуну бузгъаны ючюн 3047 адам тутулгъанды, аланы бир къаууму талай кере. 160 адамдан артыгъы тутулуб тышына ашырылгъанды, аладан бир-бирлери Сибирге тутмакъгъа ашырырлгъанды. 40 адам чакълы бир тюрмеге олтуртулгъанды.

## Дагъыда къарагъыз

* Литвада книгнешле

## Джибериуле

* Книгнешле
* Литва басманы джасакълау