Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Джапония

Джапония

яп. 日本国

|  |  |
| --- | --- |
|  Джапонияны байрагъы
 |  Японияны император мухуру
 |

 |  Гимн | *君が代* («Императорны патчахлыкъ») |

Административ билги| Оноу формасы | Конституциялы монархия |
| Император (тенно) | Нарухито |
| Биринчи-министр | Санаэ Такаити |
| Тил(лер)и | Джапон тил |
| Ара шахары | Токийо35.683333, 139.76666735°41′ N 139°46′ E﻿ / ﻿35.683333° N 139.766667° E   |

География билги| Уллу шахар(лар)ы | Токийо, Йокохама, Осака |
| Бютеу территориясы | 377 835 км2 (дунияда 60-чы) |
| Сууну юсю | 0,8 % |
| Сагъат бёлгеси |  +9 |

Тарих билги| Къуралгъаны | 660 дж. б. э. дери |

Демография билги| Бютеу халкъы (2020) | 126,146,099 адам (дунияда 11-чу) |
| Къалынлыгъы | 330 адам/км2 |

Экономика билги| БИП (номинал) (2008) | $ 4,866 трлн. (2-чи) |
| БИП (ном.) адам башына | $ 38 095 |
| ААИ (2023) | ▲ 0.925 (**бек мийик**) (23) |
| Валютасы | Иена (JPY) |

Башха билги| ISO 3166-1 коду | JP |
| Домен(лер)и | .jp |
| Телефон коду | +81 |

**Джапония** (яп. 日本 *Нихонг, Ниппонг*), официал аты — «Нихонг коку», «Ниппонг коку» (яп. 日本国), архаика аты «Яшима» (яп. 八洲 *Яшима*) — Кюнчыгъыш Азияда, Къытайдан эмда эки Кореядан кюнчыгъышда орналгъан айрымкъан кърал. Шош океан кюнчыгъышда, Япон тенгиз кюнбатышда, Охот тенгиз шималда, Кюнчыгъыш-Къытай тенгиз къыбылада Джапон айрымканланы джууладыла.

Ара шахары - Токио. Официал тили - япон тил.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Мэйдзи реставрация

Мэйдзи император Киотодан Токиогъа джолоучулугъунда. 1868 джылны ахыры.
**Мэйдзи реставрация** (яп. 明治維新 *Мэйдзи Исин*), дагъыда **Мэйдзи Исин** неда **Мэйдзи Революция**  кибик белгилиди, — Японияны социал эмда политикалыкъ системасында терен тюрлениулеге келтирген, бир-бири ызындан «сынджыр» халда келген болуулагъа айтылады. Тёртджыллыкъ кёзюуню баргъанды — 1866-1869 джыллада, ол кёзюуге Эдо кёзюуню ахыр джыллары бла Мэйдзи кёзюуню ал джыллары киргенди. Мэйдзи реставрация Японияны кюнбатыш къраллагъа ачылыуундан сора болгъанды.

1866 джыл Сацума бийликни башчысы Сайго Такамори бла Тёсю бийликни башчысы Кидо Такаёсини арасында альянс къуралады, андан башланады Мэйдзи реставрация. Бу эки алчы император джанлы болгъандыла. Алгъын бу эки бийлик бир-бирине къаршчы болгъанды. Аланы альянслары Сакамото Рёманы болушлугъу бла къуралгъанды, баш нюзюрю Токугава сёгунатны (бакуфу) аудуруу эмда императорлукъ властны орнуна салыу болгъанды.

Бакуфу правительствону оноуда турууу официал болуб 1867 джылны 9-чу ноябрында бошалгъанды. Ол заманда Токугава тукъумдан 15-чи сёгун, Токугава Ёсинобу, «кесини оноу хакъларын Императоргъа бергенди» 10 кюнден кеси да отставкагъа кетгенди. Ёсинобуда власть къалса да, буду «реставрацияны» тамыры.

Кёб турмай, 1868 джылны январында Босин къазауат башланнганды. Тоба-Фусимиде сермешиуде Сацума бла Тёсю бийликлени аскери алгъыннгы сёгунну аскерин дженгеди, бу хорлам, императоргъа Ёсинобудан бютеу властны сыйырыргъа мадар береди. Къазауат 1869 джылны майында бошалгъанды. Аны бла бирге Мэйдзи реставрацияны кёзюую да бошалады.

Мэйдзи реставрацияны алчылары аланы болушлукълары бла Японияда имераторлукъ оноуну орунуна келиуюн баямлагъандыла. Алай а кертиликде алай болмагъанды — власть Токугава сёгунатны правительствосундан, аланы хорлагъан дайме олигархланы къолларына тюшгенди. Бу олигархла асламысы бла Сацума (Окубо Тосимити) эмда Тёсю провинцияладан болгъандыла.

## Мэйдзи реставрацияны алчылары

Мэйдзи реставрация Японияда императорлукъ оноуну орунуна келтиргенди, аны башчыларыны талайы кечирек Япониягъа премьер-министр болгъандыла.

* Окубо Тосимити (1830—1878)
* Кидо Такаёси (1833—1877)
* Сайго Такамори (1827—1877)
* Ивакура Томоми (1825—1883)
* Ито Хиробуми (1841—1909)
* Курода Киётака (1840—1900)
* Мацуката Масаёси (1835—1924)
* Ояма Ивао (1842—1916)
* Сайго Цугумити (1843—1902)
* Ямагата Аритомо (1838—1922)
* Иноуэ Каору (1835—1915)
* Сайондзи Киммоти (1849—1940)

## Эсеблери

Мэйдзи реставрация Японияны индустриализациясын къызыулашдыргъанды, 1905 джылда Япония дунияны деу къралларыны бири болгъанды.

## Литература

* Beasley, W. G. *The Rise of Modern Japan: Political, Economic and Social Change Since 1850.* St. Martin’s Press, New York 1995.

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Мэйдзи эра**. |
# Къара таныу

Дунияны къралларына кёре къара таныу (октябрь 2008 джыл)
**Къара таныу** — адамны ана тилинде джаза эмда окъуй билиуюню дараджасыды.
Статистикада **къара таныу** деб адамны тюз джашауу бла байламлы къыйын болмагъан текстни окъургъа, ангыларгъа эмда джазаргъа билимиди. **Уллу адамланы къара таныууну дараджасы** — 15 джылдан тамадаланы ичинде къара таныгъанланы юлюшюдю. Халкъны **къара таныууну индекси** деб джамагъатны адамларыны бютеуюне къара таныгъанланы илишкисине айтадыла. Бу илишки процентледе белгиленеди. Къара таныуну процентлери толу кёргюзмесе да ал башланнган окъууну дараджасын ангылатады. Къара таныу, адамны андан ары айныууну тамалыды. Китабдан билим алыргъа мадар табхан адам, адам улуну бютеу хазнасына ачхыч алады.

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Къара таныу**. |
# Къытай Халкъ Республика

*Бу атны (неда терминни) башха магъаналары да барды, къарагъыз: Къытай (магъаналары)*.

Къытай Халкъ Республика

中華人民共和國

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |  Гимн | *義勇軍進行曲* («Волонтёрланы маршы») |

Административ билги| Оноу формасы | Република. |
| КъХР-ну Башчысы | Си Цзиньпин |
| Председательни заместители | Хань Чжэн |
| Кърал Советни Башчысы | Ли Цян |
| Тил(лер)и | Къытай тил  |
| Ара шахары | Пекин. |

География билги| Уллу шахар(лар)ы | Шанхай, Пекин, Гуанджоу, Харбин. |
| Бютеу территориясы | 9 596 960 км2 (дунияда 3-чю) |
| Сууну юсю | 2,8 % |
| Сагъат бёлгеси |  +8 |

Тарих билги| Эркинлиги | 1 октябрьда 1949 |

Демография билги| Бютеу халкъы (2008) | 1 317 000 000 адам (дунияда 1-чи) |
| Къалынлыгъы | 140 адам/км2 |

Экономика билги| БИП (номинал) (2008) | $ 3,942 трлн. (3-чю) |
| БИП (ном.) адам башына | $ 2 968 |
| Валютасы | Юань (CNY, код 156) |

Башха билги| Домен(лер)и | .cn |
| Телефон коду | +86 |

**Къытай Халкъ Республика** (къысхасыча **КъХР**), неда къуру **Къытай** (къыт. 中國|中国, *Джунго*, кёчюрмеси: «орта кърал») — Кюнчыгъыш Азияда орналгъан къарл. Халкъыны саны бла эм уллу кърал дунияда (1,3 млрд кёб, кёбюсюне — этникалы къытайлыла, кеси атлары — *хань*); территориясы бла ючюнчю орун алады джерде, Россия бла Канаданы алгъа ийиб.

1949 джыл Къытай Халкъ Республика баямланнгандан бери оноу этген партия Къытайны Коммунист партиясыды. Дагъыда тогъуз политика партия бардыла.

КъХР 14 кърал бла чеклешеди, ала: Афганистан, Бутан, Мьянма, Индия, Къазакъстан, Къыргъызстан, Лаос, Монголия, Непал, Пакистан (даулу Кашмир регионда), КХДР, Россия, Таджикистан эм Вьетнам.

КъХР конституциясына кёре, аннга Тайвань бла аны къатындагъы айрымканла киредиле, де-факто джарым танылгъан Къытай Республика контрольда тутханлыкъгъа.

## Сурат галерея

* Пекин
* Къытайны Уллу хунасы
* Dazu, Baoding Shan
* Ли суу
* Яншо
* Лоян, Лунмэнь
* Циан, Терракот аскер
* Шанхай

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |

## Джибериуле
# Ат

**Ат** (орус. *существительное*) — затланы белгилеген сёз.
Талай къауумгъа юлешинеди. Кёзюнг бла кёрюрге, къолунг бла къатылыргъа болгъан затланы атларына (кюрек, таш, адам, бёрю) *кёрюмдюлю атла* дейдиле. Атланы бирси къаууму белгилеген затланы уа кёрюрге болмайды: ахшылыкъ, къарангылыкъ, белгисизлик д. б., быллай атлагъа *кёрюмдюсюз атла* дейдиле.

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Этим

**Этим** джашауда бола тургъан не да болгъан ишни, къымылдауну, ёсюуню, болумну, халны юсюнден анг берген тил кесекди. *Не этеди?, не этгенди?* соруулагъа джаууаб береди не. Къарачай-малкъар тилде этимле ишни, къымылдауну, болумну кёргюзтюуню тюрлю-тюрлю джоллары бла кёб шекеллидиле зм джашауда керти болгъан затланы джюрюшлерин
(динамика) танытадыла. Алай бла ол тюрлю танытыу джашауда бола тургъанны тюз сураты болуб къалмайды, адамны мыйысында джарашдырылыб, затланы ишлерини, къымылдауларыны, ёсюулерини, болушларыны, халларыны юсюнден акъылдагъы, эсдеги анг болады.
Этимле, къуралыулары на кёре былай юлешинедиле:

* **къуралмагъанла** (ич, ал, юз, ёт, бар, эт д. б.);
* **къуралгъанла** (аша, къысхар, башла, эртделе, юйюрсюн д. б.);
* **бош этимле** (джырла, бишир, кёргюз, келтир д. б.);
* **къош этимле** (разы эт, кир бол, зыраф бол, сагъыш эт, сызыб ий, окъуб чыкъ

д. б.);

* **толу магъаналы** (айт, чал, олтур д. б.)
* **болушлукъчу** (бол, эт, тур, ий, къой д. б.)
* **кёчюучю** (газет окъу, письмо джаз, врачны чакъыр д. б.)
* **кёчмеучю** этимле (бар, ауру, солу д. б.).

Магъана джаны бла аланы быллай баш къауумлагъа
юлеширге боллукъду:

1. ишни этимлери: ишле, тик, сурат эт, бишир д. б.;
2. адамны неда башха затны халын кёргюзтген этимле: олтур, джукъла, ачыулан,къууан, джат д. б.;
3. сёлешиуню кёргюзтген этимле: сёлеш, къычыр, шыбырда, мюнгюре, макъыр д. б.;
4. сагъышны, оюмну кёргюзтген этимле: сагъышлан, ойла, ангыла д. б.;
5. ышанны кёрюнюую эм аны тюрлениую бла байламлы этимле: джылы бол, агъар, къартай, къарал д. б.;
6. кёрюу бла байламлы этимле: кёр, эсле, къара д. б.