Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wayback Machine

Wayback Machine (с англ. — «Заман мешина») — "Интернет архивни" коммерциалыкъсыз китабханасыны тёлеусюз онлайн-архивиди. Wayback Machine излеу роботланы болушлукълары бла "ачыкъ интернетни" асламысынархивирует хар ким джетиширча этеди.

Сервис 1996 ишлеб башлагъанды, алай а хар кимге да джетиширча 2001-чи джыл болгъанды
# Джыл

**Джыл** — Джерни Кюнню тёгерегине айланыу бла байламлы заман биримди.

Биз бусагъатда хайырланнган григориан орузламагъа кёре орузлама джыл 12 айгъа (365 суткагъа, артыкъ джыллада 366 суткагъа) тенгди.

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Джыл**. |
# Джер

*Бу атны (неда терминни) башха магъаналары да барды, къарагъыз: Джер (магъаналары)*.
Джерни Аполлон-17 этген сураты

**Джер** (символ: ) — Кюн системаны Кюнден ючюнчю планетасыды.

## Джерни тарихи

Джер да къалгъан планеталары да Кюн системаны 4,54 млрд джыл алгъа букъу бла газдан болгъанды, Кюн къуралгъандан къалгъан протопланетар дискден къуралгъандыла. Алгъа Джерни юсю эриген масса болгъанды. Атмосферада суу джыйылыб башлагъанында, планетаны юсю да суууб, къаты болуб башлагъанды.

## Чорху эмда бурулууу

Джерни бурулуууДжерге 23 сагъат бла 56 минут эмда 4.091 такъыйкъа (джуздуз сутка) керекди, бир кере кесини тёгерегине бурулурча. Планета кюнчыгъышдан кюнбатышха тёгерек бурулуууну терклиги 15 градус сагъатха болады (неда 1 градус 4 минутха, неда 15' минутха). Ол Кюн бла Айны кёрюннген диаметрлери хар эки минут чакълы бир болады (кёрюннген уллулукълары Кюн бла Айны бирчаракъдыла).

Джерни бурулууу хаманда бирчалай турмайды. Уллу заманда - акъырыныракъ бола барады. Хар джюз джылда Джер 0s,0014 секундха акъырын бурулады аллындагъы джюз джылдан.

Джер Кюнню тёгерегидне эллипс орбита бла 150 млн километрге джууукъ узакълыкъда, 29,765 км/сек терклик бла джюрюйдю. Джер Кюнню тёгерегине 365,2564 суткагъа (бир джыл) айланыб чыгъады.

Кюн да саулай Кюн система да Къой Джол (орус. *Млечный путь*) галактикада 220 км/c терклик бла тёгерек орбитада буруладыла.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Джер**. |
# Баш кюн

*Бу атны (неда терминни) башха магъаналары да барды, къарагъыз: Баш кюн (магъаналары)*.
Баш кюнню эртдени (Ганс Балушек, 1898 джыл)
**Баш кюн** — ыйых кюн бла гюрге кюнню арасында ыйыкъны кюнюдю.

## Этимологиясы

Баш кюнню аты кёб тилледе Айны (кёкдеги затны эмда тейрини) аты бла аталгъанды
Къарачай-малкъар тилде баш кюннге, ыйыкъны биринчи («баш») кюню болгъаны ючюн, алай аталгъанды.

Тюрк тилде баш кюннге *pazartesi* дейдиле, муну магъанасы уа «ыйых кюнден сора кюндю» (*pazar* — «ыйых кюн», *pazartesi* — «пазарны артысы»).

Алай а эрмен (Երկուշաբթի — *йеркушабти́*), гюрджю (ორშაბათი — *орша́бати*) эм таджик (*душанбе*) тилледе баш кюнню аты «шабат кюнден сора эки (кюн)» деб кёчюрюледи.

Буруннгу римлиле баш кюнню Айгъа атагъандыла (фр. *lundi*).

Ингилизча *Monday* («баш кюн») ат 1000 джылдан 1200 джылгъа дери буруннгу ингилиз тилден къуралгъанды, туура магъанасы уа — «айны кюню». Бу кюнню ингилиз аты башха герман тилледегилеге джууукъду, аланы ичинде эскифризча *mōnadeig*, ортатёбеннемецча эм ортаголландча *mānendach* (бусагъатдагъы голландча *Maandag*), эскимийикнемецча *mānetag* (бусагъатдагъы нем. *Mon(d)tag*), эм буруннгуисландча: *mánadagr* (шведча эм нюнорскча: *måndag*, исландча: *mánudagur*, датча эм букмолча: *mandag*).

Индияны адет тиллерини кёбюсюнде «баш кюнню» белгилеген сёз санскритча *Sōmavāra* сёзден къуралгъанды. *Сома* — индуизмде Айны тейрисини башха бир атыды. Индияны бир-бир тиллеринде баш кюннге *Chandravāra* да дейдиле: *Chandra* санскритча «Айды». Таиландда бу кюннге «Ван Джан» дейдиле, магъанасы уа — «ай тейриси Чандраны кюню».

Япон (げつようび — *getsuyobi*) эм корей (월요일 — *wol-yoil*) тилле баш кюнню атын къытай тилден (月曜日 — *yuèyàorì*) алгъандыла, къытайча сёзню магъанасы уа — «айны кюню».

## Баш кюнню орузламада оруну

ISO 8601 стандартха кёре баш кюнню иш ыйыкъны биринчи кюнюне саналады.

Бу кюн тамадала ишлерине баргъанлары себебли, сабийле уа школлагъа къайтханлары себебли бусагъатдагъы кюнбатыш культурада баш кюннге иш ыйыкъны башланнган кюнюнеча къарайдыла. Сирий тилден баш кюнню аты «биринчи кюн» деб кёчюрюледе.

## Халкъ культурада баш кюн бла байламлы ийнаныула

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Дуния баш кюн джаратылгъанды. |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ишни баш кюн башласанг, заманында тамам болур. |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Юй ишлеб башла; джолгъа чыкъ; уугъа бар; джортууулгъа атлан; келечиле ий; кийим тик; сабийни бешикге сал. |  |

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Баш кюн**. |
# Гюрге кюн

**Гюрге кюн** неда **геуюрге кюн** — баш кюн бла барас кюнню арасында ыйыкъны бир кюнюдю. Халкъла арасы ISO 8601 стандартха кёре бу — ыйыкъны экинчи кюнюдю, алай а бир-бир адетледе ючюнчю кюннге саналады. Къарачай-малкъар тилде бу кюнню аты христиан шыйых Сыйлы Георгийни (*Гюрге/Геуюрге*) атындан келеди.

## Халкъ культурада гюрге кюн бла байламлы ийнаныула

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Геуюрге кюн — къызгъанч кюн. |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Геуюрге кюн иш башлама, джолгъа чыкъма, терек салма, сабаннга чыкъма, къонакъгъа барма. |  |

## Гюрге кюн бла байламлы болуула

1929 джылны 9 октябрына АБШ-да *Къара гюрге кюн* деб атагъандыла, ол кюн фондла базарда уллу паника башланнганды, Уллу депрессияны башланнганы болгъан *Къара орта кюнден* сора биринчи гюрге кюн болгъанды.

Хар айны экинчи гюрге кюнюнде Microsoft компания кесини программаларына джангыртыула (патчла) чыгъарады. Бир-бир система администраторла да бу кюннге чам халда *Къара гюрге кюн* дейдиле.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Гюрге кюн**. |
# Барас кюн

**Барас кюн** — гюрге кюн бла орта кюнню арасында ыйыкъны бир кюнюдю.

Халкъла арасы ISO 8601 стандартха кёре барас кюн — ыйыкъны ючюнчю кюнюдю, алай а бир-бир адетледе (ибрахимли динле) тёртюнчю кюнюдю.

Алай, португал тилде барас кюннге *quarta-feira* («тёртюнчю кюн») дейдиле, перс тилде да (چهارشنبه — *chahar-shanbeh*) барас кюн «тёртюнчю кюндю». Грек тилде барас кюннге *Τετάρτη* (*Tetárti̱*) дейдиле, магъанасы — «тёртюнчю». Туура аллай магъанасы араб (أربعاء — *al-arba‘aa’*) эм чууут (רביעי — *ревии*) атланы да барды. Эрменча (Չորեքշաբթի — *чорекшабти́*), гюрджюча (ოთხშაბათი — *отхшабати*) эм таджикча (*чоршанбе*) барас кюнню аты туура «шабат кюнден сора тёрт (кюн)» деб кёчюрюледи.

Ыйых кюн ыйыкъны биринчи кюнюне саналса, барас кюн ыйыкъны ортасына тюшеди, аны себебли орус тилде (*среда*) эм славян тиллени кёбюсюнде (болгарча: *сряда*, хорватча: *srijeda*, чехча: *středa*, македонча: *среда*, полякча: *środa*, сербча: *среда* неда *сриједа*, словакча: *streda*, словенча: *sreda*, украинча: *середа*) бу кюнню аты «орта» магъаналы сёзден къуралгъанды.

Къарачай-малкъар тилге «барас» сёз христиан динден келгенди эмда христиан шыйых тиширыу *Сыйлы Параскева*ны атыды. Бу шыйых тиширыуну аты грек тилден туура «байрым кюн» деб кёчюрюледи (ол тиширыуну атасы-анасы, ол кюн Исса файгъамбар къачда керилгенди деб ийнаннганлары себебли, байрым кюнню сыйын бек кёргендиле, аны ючюн сабийлерине алай атагъандыла), алай а къарачай-малкъар тилде эм черкес тилде (*бэрэжьей/бэрэжъый*) ыйыкъны ючюнчю кюнюн — барас кюнню — атыды. Гюрджю (პარასკევი — *paraskevi*), юнгюш (*пIаьраска*) эм чечен (*пӀераска*) тилледе эсе уа, бу тамыр бла байламлы сёз — (грек тилдеча) байрым кюнню атыды.

## Халкъ культурада барас кюн бла байламлы ийнаныула

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Къурман кюню — барас кюн. |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Барас кюнде къош кёчюрме. |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Барас кюнде къайгъы аш юлеш. |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Джангы юйде от этсенг — барас кюн. |  |

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Барас кюн**. |
# Орта кюн

«Орта кюн (тамбла байрым кюндю)», Садлер, 1880 дж.
**Орта кюн** неда **байрым ингир** — барас кюн бла байрым кюнню арасында ыйыкъны бир кюнюдю.

Къарачай-малкъар тилде орта кюннге алай, ыйыкъны (баш кюнден саналса) ортасында болгъаны ючюн аталгъанды. Байрым ингир деген да – байрым кюнню аллындагъы кюн болгъаны ючюн аталгъанды.

Орта кюнню орус тилде аты (*четверг*), (орта кюн, барас кюнден сора баргъан тёртюнчю кюн болгъаны себебли) «тёрт» тархдан келеди. Бу кюннге ат атауда бу орта принцип башха славян тилледе да хайырланады (словакча — *štvrtok*, чехча — *čtvrtek*, хорватча эм боснякча — *četvrtak*, полякча — *czwartek*, болгарча — *четвъртък*, сербча — *четвртак*, украинча — *четвер,* белорусча*— чацвер*). Маджар тилге да славян ат кёчгенди — *csütörtök*.

Буруннгугрекледе орта кюн Зевсге аталыб болгъанды, ол а уа римлиледеги Юпитерге келишгенди (итал. Giovedì), скандинавладагъы — Торгъа (ингил. *Thursday*), континентал германлыладагъы — Доннаргъа (нем. *Donnerstag*).

Халкъла арасы ISO 8601 стандартха кёре орта кюн — ыйыкъны тёртюнчю кюнюдю эм ыйыкъланы нумерациясын бегитген кюндю: джылны биринчи ыйыгъы — джылны биринчи орта кюню болгъан ыйыкъды. Орта кюннге «тёртюнчю» деб къытай (星期四 *xīngqísì*) эм эстон тилледе (*neljapäev*) айтылады.

Иудей эм христиан адетде орта кюн ыйыкъны бешинчи кюнюне саналады, алай бла грекча орта кюнню аты: *Πέμπτη* («пемпти») — «бешинчи» болады, чууутча да: *יום חמישי* («йом хамиши») — «бешинчи кюн» болады. Португал тилде да, башха роман тиллеге ушамай, *quinta-feira* — «ыйыкъны бешинчи кюню» деген термин хайырланады.

«Бешинчи кюн» деб орта кюннге исланд, араб эм индонезий тилледе да айталла.

Эрмен (Հինգշաբթի — *hингшабти́*), гюрджю (ხუთშაბათი — *хутшабати*) эм таджик (*панҷшанбе*) тилледе орта кюнню аты туура «шабат кюнден сора беш (кюн)» деб кёчюрюледи.

## Халкъ культурада орта кюн бла байламлы ийнаныула

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Джауум тилек — орта кюн. |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Байрым кече кёрген тюшюнг керти болур. |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Байрым ингир — джауумлу. (Ол ингирде бютеу юйюр, джууунуб, баш джюлютюб, солуу кюннге хазырлана эди.) |  |

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Орта кюн**. |
# Шабат кюн

«Ренганеши» (Нью-Йоркда ресторан) шабат кюнню ингиринде, Джон Слоанны сураты , 1912 дж.
**Шабат кюн** (ивр. ‏שַׁבָּת *шабба́т*‏‎‎‎) — байрым кюн бла ыйых кюнню арасында ыйыкъны бир кюнюдю.

## Этимологиясы

Чууутча **шабба́т** сёз — *швт* «солургъа», «бошалыргъа», «кесинги тыяргъа» деген тамырдан къуралгъанды; иудейликде — шабат кюн ыйыкъны джетинчи кюнюдю, бу кюн Тора (*Таурат*) чууутлулагъа кеслерин ишден сакъларгъа буйрукъ береди.

Иудейликден келген адетге кёре шабат кюн — ыйыкъны ахыр кюнюдю. Бу адет АБШ-да, Канадада эм Израилде сакъланады, алай а Европада шабат кюнню ыйыкъны ахыргъы кюнюню аллындагъы кюннге санайдыла, ыйых кюнню уа — ахыр кюннге. Бусагъатдагъы европалы ангылам халкъла арасы ISO 8601 стандартда да бегитилгенди.

Араб эм муслиман къралланы кёбюсюнде шабат кюн — *Sabt* — ыйыкъны биринчи кюнюне саналады.

Шабат кюн — дунияны къралларыны кёбюсюнде бош кюндю (*къарагъыз: иш ыйыкъ*).

## Халкъ культурада шабат кюн бла байламлы ийнаныула

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Шабат кюнюнг — экили. |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Хоншунга да от берме (ырысхы таркъаяды); сабийинге ат ата; мал кесме. |  |

## Дагъыда къарагъыз

* Субботник
* Шабат кюн христианлыкъда
* Шабатчыла (*субботники*) — христиан динде бир джол
* Шаббат — иудей динде шабат кюнню байрамлау адет

## Белгиле

## Джибериуле

* М. С. Красовицкая. *Суббота в Богослужебном Круге*(орус.)
* Шаббат — еврейская суббота: Обзор статей(орус.)

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Шабат кюн**. |
# Ыйых кюн

«Ыйых кюн», А. П. Рябушкинни картинасы, 1889 джыл
**Ыйых кюн** — шабат кюн бла баш кюнню арасында ыйыкъны кюнюдю. Тарихчи Шаманланы Ибрагимни айтханына кёре, къарачай-малкъар тилде *ыйых* сёз — буруннгутюркча *ыйык/ыдык* («сыйлы, шыйых») сёзден къуралгъанды.

## Ыйых кюн халкъ культурада

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ыйых кюн — Тейри кюн. |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Союм этсенг — ыйых кюн. |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Ыйых кюн сабий тууса, къолан тууар союлур. (Ол кюн огъуна.) |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Сабийине ат атарыкъ ыйых кюнню сакъласын. |  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Суу сугъарсанг, дарман хане джыйсанг — ыйых кюн. |  |

## Ыйых кюнню орузламада оруну

Библиягъа таяннган иудей эм христиан орузламагъа кёре ыйых кюн, ыйыкъны биринчи, «джетинчи кюнню» (шабат кюнню) ызындан баргъан, кюнюне саналады. 321 джылда Рим империяда биринчи христиан император Константин, ыйых кюнню ыйыкъны биринчи кюню эмда солуу бла табыныуну кюню этгенди.

Бизни заманда Европаны къралларында ыйых кюн ыйыкъны ахыр кюнюне саналады. Халкъла арасы ISO 8601 стандартха кёре ыйыкъны биринчи кюнюне баш кюн саналады, ыйых кюн а уа — ахыр кюнюне. Алай а ыйых кюн официал халда АБШ-да, Израилде, Канадада эм талай африкан къралда ыйыкъны биринчи кюнюне саналады. СССР-де ыйых кюн, ыйыкъны ахыр кюнюне саналгъанды. Европаны талай тиллеринде (славян тилледе, немец тилде, фин тилде, исланд тилде) *барас кюн*ню аты, барас кюн бусагъатда европалы къралладача ыйыкъны 3-чю кюню болмай алгъы бурун ыйыкъны 4-чю кюню болгъанын билдиреди.

## Белгиле

## Литература

орус тилде
* *Бронзов А. А.* Воскресного дня провождение // Православная богословская энциклопедия. — СПб.: Издание Петроград. Приложение к духовному журналу «Странник», 1902. — Т. 3. — Стб. 979
* *Миклашевский А. Н.* Воскресный отдых // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* *Петровский А. В.* Воскресный день (в христианстве) // Православная богословская энциклопедия. — СПб.: Издание Петроград. Приложение к духовному журналу «Странник», 1902. — Т. 3. — Стб. 956

башха тилледе
* *Barnhart, Robert K.* The Barnhart Concise Dictionary of Etymology. Harper Collins, 1995. ISBN 0-06-270084-7

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Ыйых кюн**. |
# Ыйыкъ

**Ыйыкъ** — кюнден уллу, айдан гитче заман биримди. *Ыйыкъ* деген сёз, ыйыкъны джетинчи кюню «ыйых кюнден» къуралгъанды. Къарачай-малкъар тилге 7 кюнлюк ыйыкъ бла кюнлени атлары христиан заманладан келгенди, кюнлени атларыны джарымы христиан тамырлыды, сёз ючюн, байрым кюн — Сыйлы Марияны (Мариямны, Байрымны) кюню, гюрге кюн — Сыйлы Георгийни (Гюргени/Геуюргени) кюню, бараз кюн — Параскеваны (Баразны) кюню.

**Ыйыкъны кюнлери: Баш кюн
* Гюрге/Геуюрге кюн
* Бараз кюн
* Орта кюн
* Байрым кюн
* Шабат кюн
* Ыйых кюн

Бир-бир къраллада (АБШ, Израиль, Канада) ыйыкъны ал кюнюне ыйых кюн саналады.

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Ыйыкъ**. |

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Секунд

**Секу́нд** (белгилеую: **с**, **s**) — заманны ёлчелеу бирими ЁС-ни тамал биримлерини бириди.

Бир секунд — таякълауну 9 192 631 770 кёзюую чакълы бир заман интервалды. Ол цезий-133-ню атомуну рахатлыкъда, бек джукъа эки дараджасыны арасында 0 К температурада, тыш къырладан рахатсызлыкъ болмай, кёзюуге тенгди. Бу ангылам 1967 джыл алыннганды (температура бла рахатлыкъны юсюнден билим 1997 джыл къошулгъанды)

## Керели эмда юлюшлю биримле

«Секунда» бирим бла ЁС-ни юлюш префикслерин хайырланадыла (деци-, санти- тышында) Заманны уллу аралыкъларын ёлчелер ючюн такъикъа, сагъат кибик биримле хайырланадыла.

| Къат | Юлюш |
| --- | --- |
| ёлчеми | аты | белгилениую | ёлчеми | аты | белгилениую |
| 101 с | декасекунд | дас | das | 10−1 с | децисекунд | дс | ds |
| 102 с | гектосекунд | гс | hs | 10−2 с | сантисекунд | сс | cs |
| 103 с | килосекунд | кс | ks | 10−3 с | миллисекунд | мс | ms |
| 106 с | мегасекунд | Мс | Ms | 10−6 с | микросекунд | мкс | µs |
| 109 с | гигасекунд | Гс | Gs | 10−9 с | наносекунд | нс | ns |
| 1012 с | терасекунд | Тс | Ts | 10−12 с | пикосекунд | пс | ps |
| 1015 с | петасекунд | Пс | Ps | 10−15 с | фемтосекунд | фс | fs |
| 1018 с | эксасекунд | Эс | Es | 10−18 с | аттосекунд | ас | as |
| 1021 с | зеттасекунд | Зс | Zs | 10−21 с | зептосекунд | зс | zs |
| 1024 с | йоттасекунд | Ис | Ys | 10−24 с | йоктосекунд | ис | ys |
|      хайырланыргъы рекомендация берилмейди      хайырланмайдыла неда практикада аз хайырланадыла |
# Ай (заман)

*Бу атны (неда терминни) башха магъаналары да барды, къарагъыз: Ай (магъаналары)*.
**Ай** (ингил. *Month*, орус. *Месяц*) — орузламада хайырланнган Айны Джерни тёгерегине бурулгъан кёзюуге тенг заман биримди.
# Кюн

*Бу атны (неда терминни) башха магъаналары да барды, къарагъыз: Кюн (магъаналары)*.
Кюн
**Кюн** (символ: ) — Кюн низамны орта эмда джангыз джулдузуду, бу системаны къалгъан объектлери: планетала бла аланы дженгерлери, шылаб планетала бла аланы дженгерлери, астероидле, къуйрукълу джулдузла, учхан джулдузла эмда алам букъу аны тёгереги бла айланадыла. Кюнню ауурлугъу, Кюн системаны бютеу ауурлугъундан 99,866 % чакълы бирди. Кюнню нюрю, Джерде джашауну юзмей турады (фотонла, фотосинтезни барыууну ал кёзюулерине амалсыз керекди), климатха уллу себеб болады.

## Джибериуле

* Кюнню энциклопедиясы. *Тесис*.(орус.)
* Кюн. *Астронет*.(орус.)
* Кюн эмда Джерни джашауу(орус.)
* Кюн. Кюн система. Орта астрономия(орус.)
* Кюнню ортасындан джолучулукъ. *Популяр механика*.(орус.)
* Кюн. *Физика энциклопедия*.(орус.)

|  |
| --- |
| **Къайнакъла:** |

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Кюн**. |

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Орузлама

Хинди орузлама 1791-92 дж.
**Орузлама** — социал, сатыу-алыу, дин неда башха амалла бла заманны узун аралыкъларын хыйсаблагъан системады. Орузламаны къуралышы заманны кесеклеге бёледи (кюн, ай, ыйыкъ, джыл кибик).

Орузламада кёзюуле Кюнню эмда Айны бурулууу кибик астрономия болуула бла байламлыдыла. Сёз ючюн Кюн орузлама — Кюн бла, Ай орузлама Айгъа къаты байламлыды.

Дунияда эм кёб Григориан орузлама бла Хиджраны орузламасы хайырланады. Григориан Иссаны туугъанындан башланады, Хиджра орузлама уа Мухаммедни Меккядан Мединагъа кёчюуюнден башланады.

## Тарих

Ай бла Кюнден башха астрономия объектлени тамалгъа салгъан орузламалада бардыла, сёз ючюн буруннгу мисир орузламада джыл Сириусну эки чыгъыууну арасындагъы заманды. Алай а быллай орузламала алай бек джаыйлгъанладан тюлдюле.

Хар халкъ заманны кесича хыйсаблашдыргъанды. Бирлери дунияны къуралыуундан башлагъандыла: чууутлула б. э. д. 3761 джылдан башлагъандыла, александрия хронология б. э. д. 5493 джылны [[25-чи май]ын санагъадыла тамалгъа. Римчиле хыйсабны Римни къуралыуундан башлагъандыла (б. э. д. 753). Парфянлыла, вифинянлыла эмда селевкилиле санауну тахтагъа биринчи патчахны олтуруундан башлагъандыла, мысырлыла — хар династияны башланнганындан. Хар дуния дин кесини орузламасыны къурагъанды (исламда Хиджраны 1430 джылы, буддист орузлама бла бусагъатда Нирвана эраны 2549 джылы барады).

Бир джыл хыйсаблашыудан башхагъа кёчюу джылны узунлугъу эмда башланыуу башха болгъаны ючюн, бир кесек табсызлыкъла келтиредиП. 1-чи январдан джылны башланнганы биринчи кере Римде Юлий Цезарь б. э. д. 45 джылда киргизгенди. 325 джыла Византияда юлиан орузлама къабыл этиледи.

Григорий XIII папа бардыргъан орузлама реформа католик къралланы барысы блада къабыл этилгенди. Заманны санауда халатланы тюзетгенди бу орузлама: юлиан орузламаны кириунден XVI ёмюрге дери кюн джылгъа кёре 10 кюн атыкъ болгъанды. Бусагъатдагъы орузлама папаны аты бла григориан орузлама атха ие болгъанды, эмда 1582 джылны 4-чю сентябрында юлиан орузламаны орнуна официал халда киргенди. .

Эресейде Пётр I 1700 джылны 1-чи январындан башлаб юлиан орузламаны официал халда киргизгенди. Бизни къралда григориан орузлама Совет властны заманында киргизилгенди 1918 джылны 14-чю февралындан башлаб.

## Белгиле

## Джибериуле

* Часто задаваемые вопросы о календарях
* Юлианский и Григорианский календари: по какому России жить?
* Сайт о календарях
* Исторический календарь
* Календарь праздников
* Календарь как произведение концептуального искусства (автор художник-концептуалист Линор Линза)
*  История календаря и хронология. С. И. Селешников

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Орузлама**. |
# Джашау

**Джашау** — кёб магъаналы термин, тюрлю-тюрлю контекстледе хайырландырылгъын, ала:

* джашау биологиялы — организмни туруу, тууу бла ёлюмню арасында. Джашауу болгъан затладан эм биринчи, эм бош зат — клеткады.
* адамны джашауу, биологиялы джашауну бир тюрлюсю. (*джашауну магъанасы*)
* джашау — адамны таб турууу. (*джашауну сакълау*)
* джашау — метафора, сау организмлени свойствалары джашамагъан затлагъа джазылса. (*ёлюмден сора джашау, миллетни джашауу*)

|  |
| --- |
|   Бу, саулукъну юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Джылны чакълары

Джаз
 Джай
 Къач
 Къыш

**Джылны чакълары** — джылны юлдешген терт заман кёзюудю.
Талай тюрлюсю болады:

* *Орузламалыкъ* джыл чакъла — къралланы асламысында джыл ючюшер айдан къуралгъан тёрт сезоннга юлешинеди.
* *Астрономялыкъ* джыл чакъла кюнню къайтыууну нохтасындан (джай, къыш) эмда Кече бла кюн тенгликден (джаз, къач) саналады.
* Фенология хар джылны **климат** сезонуну узунлугъун эмда хар бирини башланыууну болджалын айгъакълайды, аны табигъат болуула бла байлайды (сезон ангыламны хайырланады). Хар сезонну энчи кюн хал эмда температур шартлары болады.

Сентябргъа дери шимал джарымтоб, Кюннге бегирек бурулубду эмда кюн джанындан асламыракъ джылытылады. Бу болум23-чю сентябрь - 21-чи март кёзюуде тюрленеди. Былай бла шимал джарымтобдагъы чакъла быллай атлагъа ие боладыла: **Джаз** (21-чи март -22-чи июнь), **джай** (22-чи июнь - 23-чю сентябрь), **къач** (23-чю сентябрь -22-чи декабрь), **къыш** (22-чи декабрь - 21-чи март). Къыбыла джарымтобда бу чакъ тизим тамам терсине болады, анда джаз 23-чю сентябрда башланады.
Джылны чакълары Джерни кесини бурулууу бла Кюнню тёгерегине бурулууну бир теркликде болгъаны бла байламлыды. Былай бла джер джюзюнден кёкге къаралса, Кюн джерни башха джерлеринде башха мийикликде болады. Шимал къышны кёзюуюнде, Джерни Къыбыла джарымтобу Кюннге бурулубду, эмда аслам джылыу алады, ШИмал джарымтоб эсе уа джалыу алгъанны азайтады. Алай бла бир джарымтобда сууукъ чакъ башланса, башхада джылы чакъ башланады.

## Орузламада джыл чакъла

Орузламада джыл чакъла табигъат чакъла бла орта кенгликледе келишмейдиле, алай а джыл санауну тенг этер ючюн формал халда болсада бирча болады. Джыл чакъланы Шимал джарымтобда кёзюулери былай болады:

* **Джаз** - 1-чи март -31-чи май
* **Джай** - 1-чи июнь -31-чи август
* **Къач** - 1-чи сентябрь -30-чу ноябрь
* **Къыш** — 1-чи декабрь - февралны ахыр кюню

Къыбыла джарымтобда:

* **Джаз** - 1-чи сентябрь -30-чу ноябрь
* **Джай** - 1-чи декабрь - февралны ахыр кюню
* **Къач** - 1-чи март -31-чи май
* **Къыш** — 1-чи июнь - 31-чи август

**Чакъланы тизилиую**| Шимал джарымтоб | Ай | Къыбыла джарымтоб |
| --- | --- | --- |
| Орузламада | Климат | Астрономиялыкъ | Климат | Астрономиялыкъ |
| Къыш | Къыш | Къыш | Башил ай (Январь) | Джай | Джай |
| Джаз | Байрым ай (Февраль) |
| Джаз | Тотурну ал айы (Март) | Къач |
| Джаз | Тотурну арт айы (Апрель) | Къач |
| Джай | Хычауман ай (Май) |
| Джаз | Луккул ай (Июнь) | Къыш |
| Джай | Элия ай (Июль) | Къыш |
| Къач | Къыркъар ай (Август) |
| Къач | Къыркъаууз ай (Сентябрь) | Джаз |
| Къач | Кюзню арт айы (Октябрь) | Джаз |
| Къыш | Абыстол ай (Ноябрь) |
| Къыш | Эндреуюк ай (Декабрь) | Джай |

## Белгиле