Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Сутка

**Сутка** — Джерни кесини тёгерегине айланнган кёзюуге тенг заманны ёлчелеу биримиди.

Асламысы бла сутка дебастрономия ангылам **кюн сутканы** белгилейдиле. Илму тышында суткагъа **кюн** деб къоядыла.

Сутка 24 сагъатха (1440 минутха, 86400 секундха) юлешинеди эмда кюнден, ингирден, эртденден эмда кечеден къуралады.

Орузлама суткадан ыйыкъла, айла къураладыла.

## Астрономияда сутка

Джулдуз(2) эмда кюн(3) суткаланы орбитал эмда ёз табалаулары келишсе тенглешдириу
Кюн сутка (24 сагъат) бла джулдуз сутканы (23 сагъат 56 минут 4 секунд) айырадыла. Аланы тенг болмауларыны чуруму Джер Кюнню тёгерегине айланнган заманда, Джердеги сынчыкълаучугъа Кюн къымыладмагъан джулдузланы фонунда таяды.

## Интернационал система

Суткаланы ёлчеми ЁС-ге кирмейди, алай хыйсаблада хайырланыргъа болады. 1 сутканы 86 400 секундха тенг санайдыла.

Кюн суткалада секундланы саны бирча болмайды, ол себебден бир талай замандан дуния координация заманны (UTC) ортаклыкъ кюн заманбла (UT1) келишдирирге керек болады. Алай болса 30-чу июнда неда 31-чи декабрда суткагъа координацияны секунду къошулады неда алынады.

ЁС-де бир секунд — таякълауну 9 192 631 770 кёзюую чакълы бир заман интервалды. Ол цези-133-ню атомуну рахатлыкъда, бек джукъа эки дараджасыны арасында 0 К температурада, тыш поляладан рахатсызлыкъ болмай, кёзюуге тенгди. Бу ангыламны тамал алсакъ суткаланы белгилеую былай болады 794 243 384 928 000 аллай кёзюу.
# Заман

*Бу атны (неда терминни) башха магъаналары да барды, къарагъыз: Заман (магъаналары)*.

|                    Заман |
| --- |
| Символ
  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |
| Ёлчемлик
 | T  |
| Ёлчелеу бирим  |
| ЁС
 | с  |
| СГС
 | с |

Заманны марар ючюн сагъатны хайырландырадыла
**Заман** — физикалыкъ эмда психикалыкъ процесслени барыууну шекелиди, тюрлениуню болургъа боллугъуну шартыды. Философияны эмда физиканы баш ангыламларыны бириди, бютеу объектлени бар болууларыны узунлугъуну, аланы шартларыны процесследе алмашыуларыны эмда процесслени кеслерини тюрлениулерини эмда айныуларыны ёлчесиди.

Философияда — къайтарылмаз агъымды (къуру бир сюремде барады — озгъан замандан, бусагъат заманны юсю бла боллукъ заманнга).

Метрологияда — физикалыкъ уллулукъду, Халкъла арасы ёлчелеу бирим системаны баш джети уллулугъун бириди (ингил. *International System of Quantities*, фр. *Système International de grandeurs*, ISQ), заманны ёлчелеу бирими «секунд» — джети тамал биримден бириди (фр. *Le Système International d’Unités, SI*, ингил. *International System of Units, SI*).

Лингвистикада (этим) заман, этимни категорияларыны бириди.

## Хайырландырылгъан белгилеуле

Заманны белгилер ючюн асламысы бла латин алфавитни *t*  харифи хайырландырылады — чыкъгъаны лат. *tempus* («заман») неда урум алфавитни τ харифи. Математикалыкъ формулалада кёб заманда дифференциация, дифференциация этилген тюрленнгенни башында нохта бла белгиленеди (юлгюге, Лагражианны формуласында WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 анда WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  — бир халгъа келтирилген координатладыла).

### Заманны ёлчелеу биримлери

*Википедияда бу теманы юсюнден энчи статья барды: Заманны ёлчелеу биримлери.*

| Аты | Баргъаны | Белги / Юлгю |
| --- | --- | --- |
| Гигаджыл | 1 000 000 000 джыл | Кюнню эмда Джерни джашау узунлукълары 4,5 гигаджыл чакълы бир болады — 4,5 миллиард джыл |
| Мингджыллыкъ (Миллениум) | 1000 джыл | Орта ёмюрлени баргъаны — 1 мингджыллыкъ чакълы бир. |
| Ёмюр, джюзджыллыкъ | 100 джыл |  |
| Индикт | 15 джыл |  |
| Онджыллыкъ | 10 джыл |  |
| **Джыл** | ≈ 365,2425 сутка | Джерни Кюнню тёгерегине бир айланыуу |
| Квартал | 3 ай — джылны 1/4 |  |
| Ай | ≈ 3 декада  | 28-ден 31 суткагъа дери, асламысы бла 30 сутка хайырланадыла |
| Декада | 10 сутка |  |
| Ыйыкъ | 7 сутка |  |
| Алты кюнлюк | 6 сутка |  |
| Беш кюнлюк | 5 сутка |  |
| **Сутка** | ≈ джылны 1/365,2425 | Джерни кеси осуну тёгерегине бир айланыуу |
| Сагъат | сутканы 1/24 |  |
| Минут | сагъатны 1/60 |  |
| Секунд | минутну 1/60 |  |
| Терция | секундну 1/60 |  |
| Сантисекунд | секундну 10−2 |  |
| Миллисекунд | секундну 10−3 | Окъну къысха аралыкъда барыуу |
| Микросекунд | секундну 10−6 |  |
| Наносекунд | секундну 10−9 | Кристаллны юсюнде вакансияланы диффузиясы |
| Пикосекунд | секундну 10−12 |  |
| Фемтосекунд | секундну 10−15 |  |
| Аттосекунд | секундну 10−18 |  |
| Зептосекунд | секундну 10−21 | Ядролу реакцияланы динамикасы |
| Иоктосекунд | секундну 10−24 | Стабиль болмагъан элементар кесекчиклени тууулары/къуруулары |

## Белгиле
# Корея Республика

Корея Республика

кор. 대한민국 (大韓民國)

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 | Девиз | *널리 인간 세계를 이롭게 하라 (弘益人間)* («Адам улугъа игилик этерге») |
|  Гимн | *Эгукка*
кор. 애국가 |

Административ билги| Оноу формасы | Президент республика |
| Президент | Ли Чжэ Мён |
| Биринчи-министр | Ким Мин Сок |
| Тил(лер)и | корей тил |
| Ара шахары | Сеул37.55, 126.96666737°33′ N 126°58′ E﻿ / ﻿37.55° N 126.966667° E   |

География билги| Уллу шахар(лар)ы | Сеул, Пусан, Инчхон, Тэгу, Тэджон, Кванджу, Сувон, Ульсан, Чханвон, Коян, Йонъин, Соннам, Пучхон, Чхонджу, Чонджу |
| Бютеу территориясы | 99 274 км2 (дунияда 107-чи) |
| Сууну юсю | 0,3 % |
| Сагъат бёлгеси |  +9 |

Тарих билги| Эркинлиги | 15 август 1948 |

Демография билги| Бютеу халкъы (2025) | 51 684 564 адам (дунияда 28) |
| Къалынлыгъы | 515,19 адам/км2 |

Экономика билги| БИП (номинал) (2025) | $ 1,790 трлн (13-чю) |
| БИП (ном.) адам башына (2025) | $ 34 642 (28) |
| ААИ (2023) | ▲ 0,937 (бек мийик) (20) |
| Валютасы | Къыбыла корей вона (KRW, код 410) |

Башха билги| ISO 3166-1 коду | KR |
| Домен(лер)и | .kr |
| Телефон коду | +82 |

**Корея Республика** (кор. 대한민국 [tɛːhanminɡuk̚] *тэха́н мингу́к*) — Кюнчыгъыш Азияда Корей джарымайрымканны къыбыла кесегинде орналгъан къралды. Къралны официал болмагъан, прессада кёб хайырланнган, аты — **Къыбыла Кореяды**.

Корея Республика 1948 джылны 15 августунда американ оккупация зонаны территориясында баямланнганды.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (*Wikimedia Commons'*да) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **Корея Республика**. |
# Корей тил

| Корей тил *한국어, 조선말* |
| --- |
|  |
| **Къралла**: | КХДР, Корея Республика, Къытай, Джапония, АБШ, Канада, Росей |
| **Официал статусу**: | **Кърал тил**
 КХДР
 Корея Республика
**Регион тил КъХР Яньбянь-Корей автоном округ
 |
| **Бютеу сёлешгенле**: | 78 млн |
| **Рейтинги**: | 15 |
| **Джазыу системасы**: | хангыль, ханча |
| **Категориясы**: | Алтай тилле |
| **Генетика классификациясы** |
|
{{{классификациясы}}} |
| **Тил кодлары** |
| **ISO 639-1** | ko |
| **ISO 639-2** | kor |
| **Википедияда** |
| **Бёлюмю**: |  |
| тюрлендириу  |

**Корей тил** (КХДР-де — 조선말/朝鮮말 *чосонмаль,* Корея Республикада — 한국어/韓國語 *хангуго)* — КХДР-де эмда Корея Республикада кърал тил. Къытайда, Джапонияда, АБШ-де, Росейде эмда Орта Азияны къраллада джайылгъан тилди. Бютеулей сёлешкенле — 78 млн адам.

## Белгиле
# Орус тил

| Орус тил *русский язык* |
| --- |
|  |
| **Къралла**: | Россия, БКъБ-ни къраллары, Гюрджю, Латвия, Литва, Эстония, Израиль, Монголия, Шпицберген, Финляндия, Кюнчыгъыш Европаны къраллары, Германия, Франция; АБШ-ни, Канаданы, Къытайны, Австралияны мегаполислери. |
| **Официал статусу**: |  Россия
 Белорус
 Къазакъстан
 Къыргъызстан
**Танылмагъан неда джарым танылгъан къралла: Хачыпсы
* Къыбыла Тегей
* Приднестровье

 **Молдавия: Гагаузия
* Приднестровье

 **Румыния: Тулча бла Констанца жудецлени 7 коммуналары

 **АБШ: Нью-Йорк штат

**Халкъла арасы организацияла: БМО
* ЮНЕСКО
* МАГАТЭ
* БССО
* БКъБ
* ЕврАзЭС
* ККъЮКО
* ШОС
* АКС
* ОБСЕ
* БРИК
 |
| **Бютеу сёлешгенле**: | 300 (295) млн. ана тил халда 170 аладан 130 (119) млн Россияда |
| **Рейтинги**: | 4—8 |
| **Джазыу системасы**: | кириллица (орус алфавит) |
| **Категориясы**: | Индия-Европа тилле |
| **Генетика классификациясы** |
|
- Индия-Европа юйюр
0- Славян группа
00- Кюнчыгъыш славян тюбгруппа |
| **Тил кодлары** |
| **ISO 639-1** | ru |
| **ISO 639-2** | rus |
| **Википедияда** |
| **Бёлюмю**: | ru.wikipedia.org |
| **Слоганы**: | Википедия, свободная энциклопедия |
| тюрлендириу  |

**Орус тил** (орус. *ру́сский язы́к*) — кюнчыгъыш славян тилледен бириди, дунияда эм уллу тилледен бириди. Славян тилледен эм белгили (джайылгъан), Европада да эм кёб адам сёлешген тил орус тилди.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, тилни юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Тай тил

| Тай тил *тай.* ภาษาไทย */pʰaːsaːtʰɑj/* |
| --- |
|  |
| **Къралла**: | Таиланд |
| **Официал статусу**: |  Таиланд |
| **Бютеу сёлешгенле**: | 60 млн адам |
| **Рейтинги**: | 24 |
| **Джазыу системасы**: | Тай джазыу |
| **Категориясы**: | Тай-кадай тилле |
| **Генетика классификациясы** |
|
Тай-кадай юйюрю
Тай группа
Къыбыла-кюнбатыш тюбгруппа |
| **Тил кодлары** |
| **ISO 639-1** | th |
| **ISO 639-2** | tha |
| **Википедияда** |
| **Бёлюмю**: |  |
| тюрлендириу  |

**Тайтил** (тай. ภาษาไทย /pʰa:sa:tʰɑj/, *пхаса-тхай*) — тай-кадай тил юйюрюню тай группаны тилледен бириси. Тайландны официл тилиди. Бютеулей ана тил болгъан сёлешкенле — 60 миллион къатында адам.

Тай тил тай джазыу бла джазылады.

## Белгиле
# 18 июнь

|  |
| --- |
| ← **Июнь** → |
| Бш | Гр | Бз | Ор | Бм | Шб | Ых |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |   |   |   |   |   |
| 2026 дж. |

**18 июнь** — григориан орузламада джылны 169-чу кюнюдю (високос джыллада — 170-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 196 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **18 июнь**. |