Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 2023 джыл

## Болгъан ишле

* 1 январь —
	+ Хорватия Шенген келишиугъа кириб эмда еврога кёчюб Евро келишиуну 20-чы члени болду.

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **2023 джыл**. |
# Норвегия

Норвегия Короллукъ

букмол *Kongeriket Norge*
нюнорск Kongeriket Noreg

|  |  |
| --- | --- |
|  Норвегияны байрагъы
 |  Норвегияны герби
 |

 |  Гимн | *Ja, vi elsker dette landet* («Хау, биз сюебиз бу джерни») |

Административ билги| Оноу формасы | конституциялы монархия |
| Король | V Харальд |
| Биринчи-министр | Йонас Гар Стёре |
| Стортингны президенти | Масуд Гараххани |
| Тил(лер)и | Норвег тил (букмол эмда нюнорск) |
| Ара шахары | Осло59.933333, 10.68333359°56′ N 10°41′ E﻿ / ﻿59.933333° N 10.683333° E   |

География билги| Уллу шахар(лар)ы | Осло, Берген, Тронхейм, Ставангер, Драммен, Кристиансанн, Фредрикстад |

Демография билги

Экономика билги

Башха билги

**Норве́гия** (букмол *Norge* МФА: [ˈnɔ̂rɡə], нюнорск *Noreg*), официал аты — **Норвегия Короллукъ** (норв. *Kongeriket Norge / Kongeriket Noreg*) — Шимал Европада Скандинав джарымайрыкамны кюнбатыш кесегинде эм талай джууукъ гитче айрыкамлада орналгъан кърал. Кюнчыгъышда Швеция, Финляндия эм Россия бла чеклешеди. Баренцни тенгизи бла шимал-кюнчыгъышда джууулады, Норвег тенгиз бла кюнбатышда эм Шимал тенгиз бла къыбла-кюнбатышда. Къралны аты буруннгускандинав Norðrvegr — «шималгъа джол» деген сёзден келеди.

Ара шахары, эмда эм уллу шахары — Осло.

## Географиясы

*Статьяны бу бёлюмю алкъын джазылмагъанды неда толу тюлдю. Хайт дегиз да джазыгъыз!*
## Халкъы

*Статьяны бу бёлюмю алкъын джазылмагъанды неда толу тюлдю. Хайт дегиз да джазыгъыз!*
## Тарихи

*Статьяны бу бёлюмю алкъын джазылмагъанды неда толу тюлдю. Хайт дегиз да джазыгъыз!*
## Политикасы

*Статьяны бу бёлюмю алкъын джазылмагъанды неда толу тюлдю. Хайт дегиз да джазыгъыз!*
## Административ бёлюннгени

*Статьяны бу бёлюмю алкъын джазылмагъанды неда толу тюлдю. Хайт дегиз да джазыгъыз!*
## Экономикасы

*Статьяны бу бёлюмю алкъын джазылмагъанды неда толу тюлдю. Хайт дегиз да джазыгъыз!*
## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# 1999 джыл

## Болгъан ишле

* 2 май — Эверестде, 1924 джылда тас болгъан, Джорджа Ли Мэллори альпинистни ёлюгю табылгъанды.

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **1999 джыл**. |
# 2003 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **2003 джыл**. |
# 4 ноябрь

|  |
| --- |
| ← **Ноябрь** → |
| Бш | Гр | Бз | Ор | Бм | Шб | Ых |
|   |   |   |   |   |   | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 |
| 30 |   |   |   |   |   |   |
| 2026 дж. |

**4 ноябрь** — григориан орузламада джылны 308-чи кюнюдю (високос джыллада — 309-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 57 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **4 ноябрь**. |
# Марс

Марсны Хаббл бла 2001 жыл этилген сураты
**Марс** (символ: ; къар.-малкъ. *Мырыс, Байрам жулдуз, Майрусхан жулдуз, Къызыл жулдуз*) — Кюнден саналгъанда 4-чю планетады, ауурлугъу бла уа бизни Кюн системада жетинчи жерни алады. Аны ауурлугъу жерникини 10,6 % тенглиди. Аннга къызыл жулдуз деп жерден къарагъанда къызыл бет алыучусу ючюн айтадыла. Къызыл бетни уа топрагъыны санында темир кёп болгъаны себепли алады. Марс жер къауумгъа киреди, аны хауасыны къысымлыгъы Жерникинден 160 кереге азды. Аны юсюнде къуйрукълу жулдузладан болгъан тешикле, ауузла, вулканланы ауузлары, ёзенле, къумла, буз къалпакъла бардыла. Марсны эки табийгъат жёнгери барды: Фобос бла Деймос.

Марсны юсюнде кёп, башхалагъа ушамагъан жерлери барды. Марсны ёчюлген вулканы — Олимп — Кюн системада адамгъа белгили эм бийик тауду. Аны бийиклиги 21,2 км-ди. Моринер аууз а — эм уллу тарды.

Юслерини ушагъанлыгъына къошакъгъа Марс бла Жерни орбиталарына айланнган ортаманлары да келишеди. Алай Марсда Жерден эсе сууугъуракъ эм къургъагъыракъды.
1965-чи жылда Марсха планетала аралы журум Маринер-4 учхунчуннга дери кёп алимле аны юсюнде суу болгъан сунуп тургъандыла. Ол акъыл алимлени Марсха ортаманлы къарауларыны сылтауунда тутулуп тургъанды, нек десегиз жерден къарагъанда Марсны акъсыл бла къаралдым тийрелеринде тенгизлеге бла череклеге ушагъан затла керюрге болады.

Марсны юсюнде ызла, бир-бир къараучуланы акъылларына кёре, суу баргъан суу боюнлагъа саналып тургъандыла. Кечиракъ ол умут кёрюнюу кёзбау болгъаны белгили болгъанды. Марсда къысымлыкъ гитче болгъаы себепли суу суусун халда жангыз да беш жерде болалады. Марсда алгъа суу болгъанны болмакълыгъын санамазгъа жарамайды, аны себепли алгъын Марсда айныуу аман болгъан жашауну болуму болмакълыды. 2008 жылда Марсда НАСА-ны аппараты — «Феникс» — бузлагъан халда суу табханды. 2009 жылдан башлап чорхлу тинтиу жыйымны санында Марсны орбитасында юч ишни бардыргъан аламлы аппарат ишлейди: «Марсны Одиссей», «Mars express» эм «Марсны сюзген жёнгер».

* Марс бла Джерни тенглешдириу
* Марсны атмосферасы

## Белгиле
# 2014 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **2014 джыл**. |
# 1 ноябрь

|  |
| --- |
| ← **Ноябрь** → |
| Бш | Гр | Бз | Ор | Бм | Шб | Ых |
|   |   |   |   |   |   | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 |
| 30 |   |   |   |   |   |   |
| 2026 дж. |

**1 ноябрь** — григориан орузламада джылны 305-чи кюнюдю (високос джыллада — 306-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 60 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **1 ноябрь**. |
# Нью-Йорк (штат)

|  |
| --- |
| АБШ-ны штаты |
| **Нью-Йорк** ингил. *State of New York*
Нью-Йорк Штат |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Нью-Йорк штатны байрагъы | Нью-Йорк штатны мухуру |

 |
| Нью-Йорк штат АБШ-ны картасында |
| **Штатны девизи** | «Андан да иги» (лат. *Excelsior*) |
| Штатны джыры: I Love New York (Мен сюеме Нью-Йоркну) |
| **Штатны чам аты** | *«Империячы штат»* |
| **Демография билги** |
| **Ара шахар** | Олбани |
| **Эм уллу шахар** | Нью-Йорк |
| **Уллу шахарла** | Буффало, Рочестер, Йонкерс, Сиракьюс, Олбани |
| **Халкъы** | 20 215 751 (2020 джыл) АБШ-да 4 орун |
| басыннганы  | 159 адам/км² АБШ-да 7 орун |
| **География билги** |
| **Майдан** | 27 орун |
| • бютеулей  | 141 300 км²  |
| • суу юсю  | 19 016 км²(13,46 %) |
| кенглик  | 455 км  |
| узунлукъ | 530 км  |  |
| **Тенгиз дараджагъа кёре мийиклик** |  |
| • эм уллу | 1 628,57 м  |
| • орта | 300 м  |
| • эм гитче  | 0 м |  |
| **Тарих билги** |
| **Штат статусну алыуу** | 1788 джылны 26 июль
11 штат |
| бусагъатдагъы статусуна дери  | Нью-Йорк Провинция |  |
| **Политика билги** |
| **Губернатор** | Кэти Хокл (Д) |
| **Вице-губернатор** | Брайан Бенджамин (Д) |
| **Закончыгъарыучу орган** | Нью-Йорк штатны Легислатурасы |
| • огъары палата | Нью-Йорк штатны Сенаты  |
| • тёбен палата | Нью-Йорк штатны Ассамблеясы |  |
| **Сенаторла** | Чак Шумер (Д), Кирстен Джиллибранд (Д) |
| **Башха билги** |
| **Сагъат бёлге** | Шимал американы кюнчыгъыш заманы: -5/-4 |
| **Къысхартыу** | NY |
| **Официал сайт** | www.ny.gov |

**Нью-Йорк** (ингил. *New York*, американ айтыу: [nuː ˈjɔɹk], аббр. NY) — АБШ-ны шимал-кюнчыгъышда, Атлантика океанны джагъасында, Канаданы чекинде орналгъан Орта-Атлантика штатланы бириси.

Бютеулей Нью-Йоркны территориясы - 141 300 км² (27-чи АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 20 215 751 адам (4-чю АБШ-ны штатланы ичинде), аладанда 40% Нью-Йорк шахарда джашайдыла.

Официал чам аты — «Империячы штат» (ингил. *The Empire State*).

Ара шахары — Олбани. Эм уллу шахар — Нью-Йорк.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, АБШ-ны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Манитоба

|  |
| --- |
| Канаданы провинциясы/территориясы |
| **Манитоба** ингил. *Manitoba*
Манитоба провинция |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Манитобаны байрагъы | Манитобаны герби |

 |
| Манитоба Канаданы картасында |
| **Девизи** | лат. *Gloriosus et Liber* *(«Махтаулу эм азатлы»)* |
| **Демография билги** |
| **Ара шахар** | Виннипег |
| **Эм уллу шахар** | Виннипег |
| **Уллу шахарла** | Виннипег, Брандон, Стайнбак |
| **Официал тил** | ингилиз тил |
| **Халкъы** | 1 342 153 (2021 джыл) Канадада 5 орун |
| **Басыннганы** | 2,5 адам/км² Кандада 5 орун |
| **География билги** |
| **Майдан** | 8 орун |
| • бютеулей  | 647 797 км²  |
| • суу юсю  | 36 387 км² (14,5 %) |
| • Канаданы майданындан  | 6,5 % |
| **Тенгиз дараджагъа кёре мийиклик** |  |
| • эм уллу | 832 м  |
| • эм гитче  | 0 м |  |
| **Тарих билги** |
| **Канада конфедерациягъа** | 1870 джылны 15 июль
5 кирген |
| Алгъа атла  | Ред-Ривер колония |  |
| **Политика билги** |
| **Биринчи-министр** | Ваб Кинью |
| **Лейтенант-губернатор** | Анита Невилл |
| **Закончыгъарыучу орган** | Манитобаны Закончыгъарыучу джыйылыу |
| **Башха билги** |
| **Сагъат бёлге** | −6 |
| **Къысхартыу** | MB |
| **Официал сайт** |  |
| **Викигёзенде  Медиафайлла** |

**Манито́ба** (ингил. *Manitoba*, МФА: [ˌmænɨˈtoʊbə]) — Канаданы арасында, канаданы прерияларында орналгъан провинция.

Бютеулей Манитобаны территориясы - 647 797 км², суу джагъасы - 645 км, адам саны (2021 джылда) - 1 342 153 адам (5-чи Канаданы ичинде).

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Виннипег.

## Географиясы

Манитоба бла кюнчыгъышда Онтарио, кюнбатышда Саскачеван, шималда Нунавут эмда Шимал-кюнбатыш территорияла, къыбылада АБШ-ны штатлары Шимал Дакота эмда Миннесота чеклешедиле. Шимал-кюнчыгъышда Манитоба Гудзонну богъазы бла джууулады.

Провинцияны адам аз джашагъан шимал эмда кюнчыгъыш кесеклерини асламысы сослан ташлы Канада къалкъанда джатадыла. Къалкъанны кёбюсю дуппурлу джерлиди, анда дорбунла, кёлле эмда электрокъууатны чыгъарыуда хайырланнган суула кёбдюле.

### Климаты

Манитобада ачы континент климаты барды. Температура эмда джауум къыбыладан шималгъа аз, кюнчыгъышдан кюнбатышгъа кёб болады.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, Канаданы юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# 1977 джыл

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Бу, тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **1977 джыл**. |
# Тарих

**Тарих** — гуманитар билимни бир сферасы. Тарих адамны алгъын, бурун не ишлегенин, халын, болумун, къаллай социал байламлары эм организациясы болгъанын д. а. к. затланы тинтеди. Бурун заманланы юсюнден билим кёбюсюне джазма эскертмеледен хайырланылады. Илмуну ол бёлюмю бла кюрешген алимлеге — тарихчиле делинеди.

|  |
| --- |
|   Бу, тарихни юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |