Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ричард Никсон

**Ричард Милхауз Никсон** (ингил. *Richard Milhous Nixon*; туугъаны 1913 джылны 9 январда, Йорба-Линда, Калифорния штат, АБШ — ёлгени 1994 джылны 22 апрелде, Нью-Йорк, АБШ) — американ кърал эмда политика къуллукъчу, Республикан партиядан 37-чи (1969—1974) АБШ-ны президенти эмда 36-чи (1953—1961) АБШ-ны вице-президенти. Болджалы бошалмагъанлай отставкагъа чыкгъан АБШ-ны джангыз бир президенти.

1946 джылда Калифорниядан АБШ-ны Келечилени Палатасына сайлангъанды.1950 джылда уа сентагъа сайлангъанды. 1953 джылда Дуайт Эйзенхауэр президент аны кесине вице-президентге алыб ала сайлауда хорладыла. 1960 джылда президент сайлаугъанда аз озду Джон Кеннедиге эмда 1962 джылда Калифорнияны губернаторну сайлауда озду. 1968 джылда болгъан АБШ-ны президентни сайлаугъа къатышыб ол заманда ишлеген Хьюберт Хамфри вице-президентни хорлады.

1973 джылда президент болуб Вьетнамдан американы аскерни чыгъарыуну бошады.

## Белгиле
# 8 март

|  |
| --- |
| ← **Март** → |
| Бш | Гр | Бз | Ор | Бм | Шб | Ых |
|   |   |   |   |   |   | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 |
| 30 | 31 |   |   |   |   |   |
| 2026 дж. |

**8 март** — григориан орузламада джылны 67-че кюнюдю (високос джыллада — 68-че кюнюдю). Джылны ахырына дери 298 кюн къалады.

## Байрамла

## Болгъан ишле

## Туугъанла

## Ёлгенле

|  |
| --- |
|   Викигёзенде (Wikimedia Commons) бу категориягъа келишген медиа-файлла табарыкъсыз: **8 март**. |
# Огайо

|  |
| --- |
| АБШ-ны штаты |
| **Огайо** ингил. *State of Ohio*
Огайо Штат |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Огайону байрагъы | Огайону мухуру |

 |
| Огайо штат АБШ-ны картасында |
| Штатны джыры: "Ариу Огайо"  |
| **Штатны чам аты** | *«Ат къаштанны штаты»* |
| **Демография билги** |
| **Ара шахар** | Колумбус |
| **Эм уллу шахар** | Колумбус |
| **Уллу шахарла** | Кливленд, Цинциннати, Толидо |
| **Халкъы** | 11 808 848 (2020 джыл) АБШ-да 7 орун |
| басыннганы  | 109 адам/км² АБШ-да 10 орун |
| **География билги** |
| **Майдан** | 34 орун |
| • бютеулей  | 116 096 км²  |
| • суу юсю  | 10 041 км²(8,7 %) |
| кенглик  | 355 км  |
| узунлукъ | 355 км  |  |
| **Тенгиз дараджагъа кёре мийиклик** |  |
| • эм уллу | 472 м  |
| • орта | 260 м  |
| • эм гитче  | 139 м |  |
| **Тарих билги** |
| **Штат статусну алыуу** | 1803 джылны 1 март
17 штат |
| бусагъатдагъы статусуна дери  | Шимал-кюнбатыш территорияланы кесеги. |  |
| **Политика билги** |
| **Губернатор** | Ричард Майкл Девайн (Р) |
| **Вице-губернатор** | Джим Трессел (Р) |
| **Закончыгъарыучу орган** | Огайону Баш Ассамблеясы |
| • огъары палата | Огайону Сенаты  |
| • тёбен палата | Огайону Келечилени Палатасы |  |
| **Сенаторла** | Берни Морено (Р) Джон Хюстед (Р) |
| **Башха билги** |
| **Сагъат бёлге** | Шимал американы кюнчыгъыш заманы: -5/-4 |
| **Къысхартыу** | OH |
| **Официал сайт** |  |

**Ога́йо** (ингил. *Ohio*, американ айтыу: [oʊˈhaɪoʊ]) — АБШ-ны Орта Кюнбатышданы кюнчыгъыш кесегинде орналгъан штат. 1803 джылны 1 марта АБШ-гъа 17-чи болуб кирди. Штатны къъыбыла чекте баргъан Огайо сууну сыйы ючюн штатгъа ат атаргъандыла, олда ирокез тилде «ohi-yo’» сёзден чыкъты, магъанасы да - «улл суу».

Бютеулей Огайоны территориясы - 116 096 км² (34-чю АБШ-ны штатланы ичинде), адам саны (2020 джылда) - 11 808 848 адам (7-чи АБШ-ны штатланы ичинде).

Официал чам аты — «Ат къаштанны штаты».

Ара шахары эмда эм уллу шахары — Колумбус.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, АБШ-ны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Калифорния

*Бу атны (неда терминни) башха магъаналары да барды, къарагъыз: Калифорния (магъаналары)*.

|  |
| --- |
| АБШ-ны штаты |
| **Калифорния** ингил. *State of California*
Калифорния Штат |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Калифорнияны байрагъы | Калифорнияны мухуру |

 |
| Калифорния штат АБШ-ны картасында |
| **Штатны девизи** | «Эврика» |
| Штатны джыры: I Love You, California  |
| **Штатны чам аты** | *«Алтын штат»* |
| **Демография билги** |
| **Ара шахар** | Сакраменто |
| **Эм уллу шахар** | Лос-Анджелес |
| **Уллу шахарла** | Сан-Диего, Сан-Хосе, Сан-Франциско, Фресно |
| **Халкъы** | 39 538 223 (2020 джыл) АБШ-да 1 орун |
| басыннганы  | 97,98 адам/км² АБШ-да 11 орун |
| **География билги** |
| **Майдан** | 3 орун |
| • бютеулей  | 423 970 км²  |
| • суу юсю  | 20 037 км²(4,72 %) |
| кенглик  | 32° 30' ш. к. 42° кёре ш.к., 400 км  |
| узунлукъ | 32° 30' кб. к. 42° кёре кб.к., 1240 км  |  |
| **Тенгиз дараджагъа кёре мийиклик** |  |
| • эм уллу | 4421 м  |
| • орта | 880 м  |
| • эм гитче  | -86 м |  |
| **Тарих билги** |
| **Штат статусну алыуу** | 1850 9 сентябрь
31 штат |
| бусагъатдагъы статусуна дери  | Калифорнияны республикасы |  |
| **Политика билги** |
| **Губернатор** | Гэвин Ньюсом |
| **Вице-губернатор** | Элени Куналакис |
| **Закончыгъарыучу орган** | Калифорнияны Легислатурасы |
| • огъары палата | Калифорнияны Сенаты  |
| • тёбен палата | Калифорнияны Ассамблеясы |  |
| **Сенаторла** | Адам Шифф Алекс Падилья |
| **Башха билги** |
| **Сагъат бёлге** | Шош океанны заманы: UTC−8:00 / UTC−7:00 (джай заман) |
| **Къысхартыу** | CA |
| **Официал сайт** | ca.gov |

**Калифорния** (ингил. *California*, /kælɪˈfɔrnjə/ ) — АБШ-ны, кюнбатыш (Шош океанны) джагъасында орналгъан, штатыды. Американы Орегон (шималда), Невада (кюнчыгъышда) эмда Аризона (къыбыла-кюнчыгъышда) штатлары бла чеклешеди, дагъыда Мексиканы Тёбен Калифорния штаты бла (къыбылада). Калифорния — АБШ-ны 31-чи штатыды, 1850 джылны 9 сентябрында къуралгъанды. АБШ-гъа къошулгъунчу дери Калифорния Испанияны эмда Мексиканы кесеги болуб тургъанды.

Калифорния — АБШ-ны эм кёб адам джашагъан штатыды (тергеулени эсебине кёре да 2008 джылда бичгеннге кёре да), майданы бла уа ючюнчю (Аляска бла Техасдан сора) штатды. Ара шахары — Сакраментоду, эм уллу шахары — Лос-Анджелесди. Башха уллу шахарла: Сан-Франциско, Сан-Диего, Сан-Хосе. Штат климатыны эмда халкъыны тюрлюлюгю бла белгилиди. Калифорния бютеулюк ич продуктуну объёму бла АБШ-ны штатларыны ичинде биринчи орунну алады. Экономикасыны магъаналы бёлюмлери — эл мюлк, аэрокосмос индустрия, нефтни чыгъарыу, информация технологияладыла. Официал чам аты — «Алтын штат».

Калифорния энчи кърал болса, халкъыны саны бла дунияда 35-чи орун аллыкъ эди БИП-ини объёму бла уа — 8-чи.

Калифорнияны топография картасы
## Джибериуле

* Калифорнийская гонка — В Либереи «Нового Геродота» (орус.)

|  |
| --- |
|   Бу, АБШ-ны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Латин тил

| Латин тил *lingua latina, lingua romana* |
| --- |
| **Къралла**: | Кюнбатыш Европа |
| **Официал статусу**: |  Ватиканда |
| **Бютеу сёлешгенле**: | тил къуругъанды, IX-чу ёмюрге роман тиллеге айныгъынды |
| **Рейтинги**: | — |
| **Джазыу системасы**: | латин алфавит |
| **Категориясы**: | Индоевропа тилле |
| **Генетика классификациясы** |
|
- Индоевропа тилле
0- Италий бутакъ
00- Латин-фалиск группа |
| **Тил кодлары** |
| **ISO 639-1** | la |
| **ISO 639-2** | lat |
| **Википедияда** |
| **Бёлюмю**: | la.wikipedia.org |
| **Слоганы**: | Vicipaedia, Libera encyclopaedia |
| тюрлендириу  |

**Латин тил** (**лат.lingua latina*), неда **латынь**, — Индоевропа тил юйюрню италий группасыны латин-фалиск тюбгруппасына кирген тилди. Бюгюннгю кюн бу италий тилледен джангыз актив хайырланнганды (ёлген тил болгъанлыкъгъа).

Латин тил эм буруннгу джазыу системасы болгъан Индия-Европа тилледен бириди.

Бюгюнлюкде латин тил Сыйылы Тах (шахар-кърал Ватикан) къралны эмда Рим-Католик клисаны официал тили болады.

Бек кёб сёз европа тилледе (къуру ала бла къалмай) латин тилден чыкъгъандыла. Латин алфавит а уа бюгюннгю кёб тиллени джазыу системаларыны тамалы болгъанды.

## Джибериуле

* Латин тилни юсюнден хар неда! (*орусча*)
* THE LATIN LIBRARY (Латин тилде литератураны библиотекасы
* Lingua Latina Aeterna
* Ephemeris Nuntii Latini universi
* Тылмачла
	+
	+
	+  Латин-Ингилиз сёзлюк
	+
	+

|  |
| --- |
|   Бу, тилни юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Демократ партия (АБШ)

Демократ партия (АБШ)

|  |  |
| --- | --- |
|  Демократ партияны байрагъы
 |  |

 | Оригинал аты | ингил. *Democratic Party* |
| Аббревиатурасы | DP |
| Партияны башчы | Кен Мартин |
| Къурагъан | Эндрю Джексон эмда Мартин Ван Бюрен |
| Къуралгъанны датасы | 1828 джылны 8 январьда |
| Штаб-фатар | 430 South Capitol St. SE, Вашингтон |
| Кърал | АБШ |
| Идеологиясы | \* Орталыкъ Сол орталыкъ |
| Интернационал | Прогресс этген бирикме |
| Джаш адам организация | Джаш адам демократла |
| Адам саны | 48 517 845 (2021) |
| Официал сайты | democrats.org |

**Демократ партия** (ингил. *Democratic Party*) — американ сол орталыкъ либерал политика партия. АБШ-да Республикан партия бла бирге эм уллу партия. АБШ-ны эм къарт партиясы. Официал болмагъан символу - эшек, официал болмагъан бояуу - кёк.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, АБШ-ны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Джай заман

"къыш" замандан джай заманнга джазда кёчюу
"къыш" замандан джай заманнга къачда кёчюу
**Джай заман** — айгъакълы сагъат бёлгеде алыннган стандарт замандан бир сагъатны алгъа кёчюрюлген заманды. Бир къауум къраллада электрокъууатны экономия этер ючюн кёчюрюледи. Къыш кёзюуде заманны ызына "къайтарыб". «къыш заманнга» къайтадыла (бу термин официал тюлдю). Къралланы асламысында «къыш заман» стандарт заманнга келишеди.
Джай заманны хыртха ургъанла, сагъатны кёчюрюу адамланы саулкъларына заран келтиреди, экономика джанындан да хайыры болмайды деген оюмдадыла. Россияда джай заманнга кёчюу 2011 джылда тохтатылгъанды.
# Кентукки

|  |
| --- |
| АБШ-ны штаты |
| **Кентукки** ингил. *Commonwealth of Kentucky*
Кентукки Биригиу |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Кентуккины байрагъы | Кентуккины мухуру |

 |
| Кентукки штат АБШ-ны картасында |
| **Штатны девизи** | «Бирликте къарыу» |
| Штатны джыры: «Мени къарт юйюм Кентуккиде» (My Old Kentucky Home) |
| **Демография билги** |
| **Ара шахар** | Франкфорт |
| **Эм уллу шахар** | Луисвилл |
| **Уллу шахарла** | Лексингтон, Боулинг-Грин, Оуэнсборо, Ковингтон |
| **Халкъы** | 4 509 342 (2020 джыл) АБШ-да 26 орун |
| басыннганы  | 42,5 адам/км² АБШ-да 21 орун |
| **География билги** |
| **Майдан** | 37 орун |
| • бютеулей  | 104 659 км²  |
| • суу юсю  | 1763 км²(1,68 %) |
| кенглик  | 225 км  |
| узунлукъ | 610 км  |  |
| **Тенгиз дараджагъа кёре мийиклик** |  |
| • эм уллу | 1263 м  |
| • орта | 230 м  |
| • эм гитче  | 78 м |  |
| **Тарих билги** |
| **Штат статусну алыуу** | 1792 джылны 1 июнь
15 штат |
| бусагъатдагъы статусуна дери  | Кентукки округ |  |
| **Политика билги** |
| **Губернатор** | Энди Бешир (Д) |
| **Вице-губернатор** | Жаклин Коулмен (Д) |
| **Закончыгъарыучу орган** | Кентуккины Баш Ассамблеясы |
| • огъары палата | Кентуккины Сенаты  |
| • тёбен палата | Кентуккины Келечилени Палатасы |  |
| **Сенаторла** | Митч Макконнелл (Р) Рэнд Пол (Р) |
| **Башха билги** |
| **Сагъат бёлге** | UTC-5/-4 |
| **Къысхартыу** | KY |
| **Официал сайт** | kentucky.gov |

**Кенту́кки** (ингил. *Kentucky*, американ айтыу: [kənˈtʌki] ), официал аты — **КентуккиБиригиу** (ингил. *Commonwealth of Kentucky*) — АБШ-ны кюнчыгыш кесегинде орналгъан, Къыбыла-Кюнчыгъыш Арасыны штатланы бириси. Адам саны 2020 джылда — 4 509 342 адам (АБШ-ны штатланы ичинде 26-чи).

Ара шахары — Франкфорт. Эм уллу шахары — Луисвилл.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, АБШ-ны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Денвер

| **Денвер** ингил. *Denver* |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Герби |  Байрагъы |

 |
| Орналгъаны |
| Тенгизден мийиклиги: | 1609 метр т. м. |
| Сагъат бёлгеси: | UTC−7:00,
UTC−6:00 (Джай заман) |
| Къралы: |  АБШ |
| Штаты: |  Колорадо
 |
| Округу: |  Денвер округ
 |
| Къуралгъанды: | 1858 джылда |
| Шахар болгъанды: | 1861 джылда |
| Статистика билгиле |
| Майданы: | 401,3 км² |
| Халкъыны саны: | 715 522 (2020) |
| Басыннганы: | 1805 адам/км² |
| Агломерациясы: | 2 963 821 |
| Административ билгиле |
| Статусу: | Штатны ара шахары |
| Башчысы: | Майк Джонстон (Д)
 |
| Официал сайты: |
 |
| Телефон коду: | +1 303, 720 |
| Почта индекси: | 80201–80212, 80214–80239, 80241, 80243–80244, 80246–80252, 80256–80266, 80271, 80273–80274, 80279–80281, 80290–80291, 80293–80295, 80299, 80012, 80014, 80022, 80033, 80123, 80127 |
| тюрлендириу  |

**Денвер** (ингил. *Denver*; /ˈdɛnvər/; Арапахо: Niinéniiniicíihéhe'), официал аты — **Денвершахар эмда округ** (ингил. *City and County of Denver*) — АБШ-ны Колорадо штатны эм уллу шахары эм ара шахары, эмда штатны ичинде адам саны бла экинчи болгъан Денвер округну арасыды.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, АБШ-ны юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Христианлыкъ

Христианланы санлары къраллада
**Христианлыкъ** (грек. Χριστός — «Къутхарыучу» деген сёзден) — дуниялыкъ динлени бириди. Рим империяда, Палестинада бизни эрабызыны I ёмюрюнде къуралгъанды.

Христианла Къудайды джашы Иса Христос адамланы гюнахлары кечилирча, адам санына кириб, Джерде джашаб, зарауатлыкъ сынаб ёлгенди, сора тирилиб кёкге учуб кетгенди деб ийнанадыла.

Ахыр Заманда хар адамны ишлерине кёре хакъ берирча экинчи кере Джерге къайтырыкъды.

Сыйлы китаб — Библияды. Библияны Иса Христосну джашаууну эм окъуууну юсюнден эрттегили христиан хапарлары болгъан, христиан динни мурдоруна саналгъан кесеги — Инджилди (орус. *Евангелие*).

Христиан вера — вера чотышт дене тӱнямбал авраамический фанатше да эн кугу семын, тудо иктаж 2,4 млрд, распространенность шотышто географий да тыге — кеч ик христианын общиныже кажне элыште тӱня лийшаш. Христиан тӱҥ направлений: католицизм — млрд наре ӱшаныше 1,2; протестантизмыште — 800 млн наре; православий — 280 наре млн; Древневосточный черке православий (миафизитство) черке ден эрвел ассирийский древневосточный (несторианство) — млн 70-80-ше 1054 ийыште христиан черкыште шелалтмашым лийын да католик православий (древневосточный ондак черке дене ойыралтеш). Протестантизмыште шочмо реформационный xvi курымышто католик черке коштеш лектыш лиеш.

Христианлыкъ талай джолгъа айырылады: католиклик, ортодокс христианлыкъ (православие), протестантлыкъ, монофизитлик.

Католикликни арасы Рим шахарны ичинде орналгъан Ватикан деген къралды, битеу католиклени башчылары Римли Папады. Башха джолланы ортакъ аралары эм бир башчылары джокъдула, алай а хар христианнга, къайсы джолу болса да, эм сыйылы шахар Иерусалимди.

## Христианлыкъ Къарачай-Малкъарда

Алан епархияны Гюрге атлы кафедрал килисасы
Алан патчахлыкъ заманда (X-XIII ёмюрледе) Византиядан келгенле бюгюннгю Къарачай бла Малкъар джеринде христианлыкъ джайгъандыла. Алай а XV ёмюрде Византия джокъ болгъандан сора, христиан дин къарыуун тас этеди, маджюсюлюк бла къатышады. XVIII ёмюрде, акъырын джайыла тебиреб, ислам дин хорлайды.

Алан епархияны арасы Архызда орналыб болгъанды. Х ёмюрде ишленнген, Россиядагъы эм эски христиан килисала тамам Къарачайда сакъланнгандыла: Архыздагъы килисала, Сынты, Чууана. Христианлыкъ къарачай-малкъар тилде да ыз къойгъанды.

## Белгиле

|  |
| --- |
|   Бу, динни юсюнден тамамланмагъан статьяды. Бу статьяны тюзетиб эмда информация къошуб, проектге болушургъа боллукъсуз. |
# Рио-де-Жанейро

| **Ри́о-де-Жане́йро** порт. *Rio de Janeiro* |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Орналгъаны |
| Тенгизден мийиклиги: | 54 метр т. м. |
| Къралы: |  Бразилия |
|  |
| Статистика билгиле |
| Майданы: | 1221 км² |
| Халкъыны саны: | 6 211 223 (2022) |
| Басыннганы: | 5334 адам/км² |
| Агломерациясы: | 12 581 369 (2018 джылда) |
| Административ билгиле |
| Статусу: | Штатны ара шахары |
| Башчысы: | Эдуардо Паэс
 |
| Официал сайты: |
 |
| Телефон коду: | 55 21 |
| Почта индекси: | 20000-001 - 23799-999 |
| тюрлендириу  |

**Ри́о-де-Жане́йро** (порт. *Rio de Janeiro* МФА: [ˈʁi.u d(ʒi) ʒɐˈne(j)ɾu], кёчюрюуде «январь суу»), неда **Рио** — Бразилияны къыбыла кесегинде Атлантика океан бла джууулуб, Гуанабара богъазда орналгъан шахар. Адам саны бла Бразилияда Сан-Паулудан сора экинчи шахарды, Къыбыла Америкада тёртюнчю шахарды. Континентде уллу порт эмда экономика бла илму аралыкъды.

## Географиясы

Рио-де-Жанейро Бразилияны Атлантика океан джуугъан суу джагъасында, Къыбыла тропикни къатында орналгъанды. Шахар кёбюсю къыбылагъа къарайды. Аны арасы Гуанабара бухтаны кюнбатыш суу джагъасында тюз джерлеринде турады. Шахарны территориясыны асламысы - Шимал зонада, шимал-кюнбатыш тюз джерле бла гитче таулада орналыбды. Къыбыла зона - пляжла, башха шахардан айырылады суу джагъа таула бла. Бу таула къыбыла-кюнчыгъыш Брализилияда орналгъан Серра-ду-Мар тау системаны бутагъыдыла.

## Белгиле