# Organism

organism

type of physical object| Subclass of | physical anatomical entity, physical object, being  |
| Part of | population, group of living things, Biota  |
| Studied by | Biology, life sciences  |
| Manifestation of | life, living system, genome  |
| Uses | energy, kumbu, water, Oxygen, fertilizer  |
| WordLift URL |   |
| Has list | list of life forms  |

**Organism** də shima awo ro'a kamro faidajin ma. Ma’ana jiri adəye kazəyiya nguwu səsangin sulhu majin də’a kozənaro, dalildə shima raayi kamyedə zauro zau. Shartəwa kada, gana laadə zauro kasatkata, kəla ayi nji alaubedə bayentəro shawari tina. Suro awoa nowatadǝn shima nji alaubedǝ kǝlanzǝn kǝnzambi-a, wuratǝ-a, metabolism-a mbeji. Adǝye virus so dǝga sutuluyin, sandi dǝ alama alama wurazana yayi.

Lamarra gade kaziyibedə sandima awowa colonialbe; kuliwa donyi eusocial be du, sha kǝltǝna, kuru shilan germ-soma mbeji, kuliwa laa du kǝnzanza sadin, laa du, alama cells tiyi dabbaye yeyi. Tiyi donyi siphonophore be du, dabba suro njiye donyi jelly yeyi, shi donyi zooids yeyi, amma garnzǝ samma so dabba donyi jellyfish yeyi ro faidajin, nasha donyi kǝla kǝlza faida donyi colonial ye dǝa sadin.

Ilmuwu donyi alauwa be du David Queller a Joan Strassmann ye shawari sadǝna kǝla "organismism", sifa donyi alau be ro bayanjin ma, naptəram kǝndaram be lan fǝlango, jamiwa donyi kǝske lan (cell lan sǝta sami ro samin ro) kǝla kǝl ro walza. Sandiye kəlakəldə naptə "halla bayanbe" nji alaubeyero faidatə wono. Adəye kəltəram jili kada suwudin, surodən kəltəram fungus/algabe jiliwa gade-gade suro lichenben mbeji, au kəltəram jima'ibe anglerfishbe, naptə awo rowoben.

Ilmu asalbe
Kalima "organism" də (Greek kureye ὀργανισμός lan gowotə, órganon lan gowotə, ma'ananzə 'kare cidaye, awo faidatəye, kare cidaye', 'nasha hangalye', au 'awo') karapka. Shidə cida "organize" dəga lezəna. Suro saa 1790 lan, Immanuel Kant ye awo ro'a də "awo fasaltəna kuru kəlanzə'a dawarzəna" ro bayanzəna.[4][5]

Shartəwa mbeji yaye, au məradətəna yaye

Shartə faldəye wono awo kənəngatinmadə raktə yaktinba faidanzə baro waljiya.[6] Kǝska basilbe adǝ kamtǝdǝ shima furtu bǝlin sutuluyin suro stem ganaben, kǝska bǝlin sutuluyin.
Suro awowa donyi organism ro waltǝye shawari tǝna dǝn:

kənzambi kəlanzəlaro, wuratə-a, kuru metabolism-a[7]
noncompartmentability – gardə raktə yaktin ba faidanzə ba baro.[6] Richard Dawkinsbe wono "nəmngalwo awoa gade-gadebedə faidajinbaro waljin retaro kamtiya".[8] Son yaye, nji alaube kada raktǝ kamtin kuru daji nji alaube sammaro wurajin.[8]
nəmkam – awo do ne loktu fal lan nəm gade-gade genetic ye-a, nəm tilo genetic ye-a nəm kəlanzəye-a mbeji.
awo tiyi kamye sǝkǝ, kǝlanzǝ-a awo diyabe-a yakcin[10]
"anti-entropy", raktə tartip notoye, asutə do ne buro salak yin Erwin Schrödinger ye shawarizəna ma;
Ilmuwu kimiyabe gadesoye tafakkarnzadǝn, shi asutu kǝla awoa alakkatabedǝ suro biologyben kalkalgǝnyi;[13] shi asutu kǝla nǝmkam falben kaziyi;[14] kuru nasha falsafaben, koro kǝla shi bayan adǝ mburo walzǝnaro.[15][16][8]

Kazǝyiya donyi suro lan nji alaube mbeji: misallo, kuliwa donyi eusocialbe dǝ shartǝwa alamanna adaptive organization a kuru germ-soma specialisation a sammaso sǝdin.[17] Adəgairo wallono maa, kambiwu faldə, au shartə kəlakəl kura-a nəm luwala gana-aye, suronzan nəmkam ndikate am indibe-a (misallo lichens) kuru nəmkam ndikate jima'iye-a (misallo anglerfish) naptə awoa alakkataben.[18] Karno kufube wajiya, daji kufudə raktə superorganismro gotin, kufudəga adaptatəlan ngalwotəgə.[19]

Raayi gade shima siffawa alama kǝlanzabe-a, nǝmsamun jinbe-a kuru nǝmgade jinbe-adǝ gade gadero kulastin, nji alaube sammaso nanzǝn mǝradǝtǝnyiro. Kǝla kuru adǝben, diwalwa kada mbeji kǝla nǝmkam alaube, shidonyi alauwa jili kada suwudinma.[20]

Organismsdə darajaa gade-gade biologybe

Lichen du tiyi donyi kambo so fungi ye sha tuwandin ma, algae awu cyanobacteria (kǝli) donyi suro gar ye dǝro tǝkǝna ma, kuru bacteriaya microbiomeya. Jili alagǝwabedǝ kamanzaro kǝngatayin, alama cells suro nji alaube multicellularbe yeyi.[21]
Kǝla kǝl donyi biologiya be du, asutu gade gade donyi alau nji alaube ro suwudin. Alawu donyi cell falma du, shima alawu donyi protist, bacterium, awu archaean, cell fal lan tuwandin ma, shi donyi suro lan awo faida donyi organelles lan bowotin ma mbeji.[22] Awo donyi cell kadaa alaman dabba so, kǝska so, fungus so, au alga so, cell kada mbeji, nguwu soro musamman ma.[22] Awo alakkatado colonialye alammaanna siphonophoreyedə shima awodo kammaro faidajin amma amma zandejinma.[8] Superorganismdə shima colonywo, alama antso yeyi, suronzən am kada na fallan cidazayin.

## Lamintǝ