# Life

life

type of property, natural phenomenon, biological process| Subclass of | being, lyfe  |
| Has use | unknown value  |
| Has immediate cause | not yet determined  |
| Studied by | life sciences, Biology  |
| Described at URL |   |
| Hashtag | life  |
| History of topic | history of life, timeline of evolutionary history of life  |
| Manifestation of | list of values as qualifiers  |

**Kənəngadə** awo laa shilan duluwuwa alagəlabe mbeji, alama alama bayanna kənjoyeyi kuru raktə kəlanzəa banatəyeyi. Raktə homeostasisbe-a, fasaltə-a, metabolism-a, wuratə-a, adaptatə-a, awoa stimulibe-a, kənzambi-a lan bayantin. Kənənga samma gana-ganan kərmuro lejin, kuru ndasoma kərmu ba. Ma'ana falsafabe kada kǝla nawa rowaben sadǝna, alama namtǝ kǝlanza-faitatin. Kənənga bayantəyedə virussoye waltə zaujin, sandi doni sandiya host cells lan satayində, kuru muwontə kənənga da gadeye'a, daji gadejin kənənga dinaye'a. Dunya sammason kənənga mbeji suro kasam-a, nji-a, katidi-an, ecosystems kada shima biospheredə safta wo. Laanzadǝ nasha zauro zau, extremophiles bas sandima kǝndaramnzawo. Kənənga do suro ecosystem ye də sha biota lan bowotin.

Kənəngadə zaman kurebedən kəratəna, tiworiwa alama Empedoclesbe materialismdə awowa diyau abadan kəllataro wono, kuru Aristotlebe hylomorphismnzədə awowa rowaso rowa mbeji kuru siffanza-a zahirnza-a mbejiro wono. Kənəngadə gananzə yayi saa biliyon 3.5 kozənalan fəlangono, kuru adəye kakanza dunya sammabe suwudəna. Adǝ shima alauwa jilitiloa donyi kǝrma dǝro wuratǝnama dǝro walzǝna, diwal alauwa jilitiloa donyi baro walzana ma, laa dǝye awo donyi fossilye kolzana. Awowa rowa sodə'a yaktə jarabtə, kuruson, Aristotle lan badigatə. Yayaktə kərmabedə badiyatə Carl Linnaeusbe fasalnzə su binomialbedən saa 1740s lan.

Awowa rowasodə biochemical moleculeslan kəltana, ngəwunzaso awowa kemikalbe ganalan təbandəna. Awowa rowa sammaso suronzan macromolecule jili indi mbeji, shidonyi protein a nucleic acida, sandi donyi DNA a RNA a indiso: sandi adǝ bayan donyi alauwa jilitiloa so muradǝzǝna ma gozain, tartip donyi jili tilo donyi protein be ya. Protein də, waltəramzən, mashin do cidawa kemikalye kada kənəngaye sədin ma. Celldǝ shima garno kuru faida kǝnǝngabewo. Alau donyi sǝnana dǝ, prokaryotes so mbeji (bacteria a archaea a), cell kǝl sǝnana mbeji. Shi nji alaube kura kura dǝ, kambo soro eukaryotes, cell fal ro waljin aubiya cell kadaa ro waljin, kambo soro garram nza nguwu so. Kənəngadə dunyalan biya nowatə amma kənənga gade na gadeyedə mowonjinro təmatəna. Kənənga amsoye tətandənadə ilmuwu kimiyabe-a nzunduwu-aye jazayin kuru kulasayin.

Ma'ana
Lasko
Ma'ana kǝnǝngabedǝ tussuna ilmuwu kimiyabe-a kuru falsafawu-aro kaziyiro walzǝna.[5][6][7] Adəye dalilnzədə gana laadə kənəngadə futu awo laa gənyi.[8][9][10] Adəye zauro hangal gənazəyin dalil ilmu ba kəla awowa rowaben, waneye mbejiro wallono-a, waneye diya dunyaben wurazana.[11][12] Ma'ana falsafabe kəla kənəngaben ye fuwuro sadədəna, kazəyiya samunnam kəla futu awoa rowa-a awoa rowa gənyi-a gayirtəyen.[13] Ma'ana sharabe kəla kənəngaben gashiptəna, amma adəbe hangalnzə kəla shawari kam kərmube warmatəgəben cedo, kuru sharabe futu shawari adəbe suwudinna.[14] Gananzə yayi ma'ana 123 kəla kənəngaben təbandəna.[15]

Biota dǝ shima samno awowa rowa ye, musamman maro dabba so kǝska so, sandi donyi na laa lan kuru loktu laa lan dawuna ma, [16] alamanna ecosystem au biome yeyi; adə nankaro, məradə alagəwa nzəliwobedə shima biota ecosystembedəga nzəliwo.[17]

Bayantəma
Bayan gade: Organism
Ma'ana kənəngabe yedə asutu kambima ba nankadəro, ma'ana kərmaye ngəwuso suro ilmu biologybedə, kəra kimiyabe kəla kənəngabedə, fasariyima. Kənəngadə shiga alamaram awolaabe ro gotəna shidəwo kəndaaramnzəga ​​səliwinma, fuwuzəyinma au dunowa sədinma suro kəndaaramdəben. Adəye maananzədə awowa anyi sammaso au ngəwunzaso:[7][18][19][20][21][22]

Homeostasis: shima kǝndaram surowabe kaltǝgǝ kǝla kǝndaram sambisoro faltinbaro; misallo, zungu fulutə nankaro.
Karapka: shi donyi cell fal au kada lan kǝltǝna ma – shi donyi kǝnǝnga ye.
Metabolism: shima fasal donyi energy ye, faida kemikalya ro kalakta cellular ro kalakta (anabolism) kuru awoa tiyi lan awoa tiyi lan tuwondin ma (catabolism). Awowa rowasodə duno məradəzana homeostasis-a cidawa gade-aro.
Wuratə: nəm nguwu anabolismye catabolism'a kozənaro. Awo alagǝbe wurajindǝ nǝmkuranzǝ-a kuru garnzǝ-a tǝrayin.
Adaptation: shima diwal donyi alau ye kǝnǝnganzǝ lan kǝnǝngatǝyin ma.[23][24][25]
Awo donyi stimuli ro jawawu yiwo: alaman nasha nji alaube donyi cellula fal be, kemikal donyi diya be lan, kǝltǝ donyi kǝltǝram donyi cell nguwu be, awu lambo donyi kǝska be kawusu ro sawartǝna ma (phototropism), a chemotaxis.
Kənzambi: raktə nji alaube bəlin tandobe, jima'imen nji alaube fallan aubiya jima'ilan nji alaubedən aubiya nji alaube indilan.
Fiziya
Bayan gade: Entropy-a kənənga-a
Nasha kururam fiziyaben, nji alaubedə nizam thermodynamicbe shidonyi garno molecularbe tartipkata shidonyi kǝlanzǝ waltǝ sutuluyinma kuru kǝnǝnga dǝye sǝkǝnaro wurajinma.[26][27] Thermodynamically lan, kǝnǝnga dǝ nizam kaata do

## Lamintǝ