# លង្កាសុខា

**លង្កាសុខា**គឺជា​នគរសាសនា​ហិណ្ឌូ​បុរាណ​ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ ​ឧបទ្វីប​ម៉ាឡេ ។ ឈ្មោះជាភាសា ​សំស្ក្រឹត ​; វាត្រូវបានគេគិតថាជាការរួមបញ្ចូលគ្នានៃ *លង្កា* មានន័យថា "ទឹកដីដ៏រុងរឿង" - *សុខា* មានន័យថា "សុភមង្គល" ។ ព្រះរាជាណាចក្រ រួមជាមួយនឹង កាដាក់ចាស់គឺស្ថិតក្នុងចំណោមនគរដំបូងបំផុតដែលបានបង្កើតឡើងនៅលើឧបទ្វីបម៉ាឡេ។ ទីតាំងពិតប្រាកដនៃរាជាណាចក្រនេះគឺមានការជជែកវែកញែកខ្លះៗ ប៉ុន្តែការរកឃើញខាងបុរាណវត្ថុនៅ យះរាង ជិត ប៉ាតានី ប្រទេសថៃ បង្ហាញពីទីតាំងដែលទំនង ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​នៅ ​សតវត្ស​ទី 1 ប្រហែល​នៅ​ចន្លោះ​ឆ្នាំ 80 និង 100 នៃ​គ.ស.

## កំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រ

ការពិពណ៌នាដំបូងបំផុត និងលម្អិតបំផុតនៃនគរបានមកពីកំណត់ត្រារបស់ រាជវង្ស លាងរបស់ចិន (502-557) *លាងស៊ូ* ដែលសំដៅទៅលើនគរ "Lang-Ya-Xiu" ( ចិន: 狼牙脩 , ចិនកណ្តាល ៖ lɑŋ ŋˠa sɨu) កំណត់ត្រាបានរៀបរាប់ថា នគរត្រូវបានបង្កើតឡើងជាង 400 ឆ្នាំមុន ដែលធ្វើឱ្យការបង្កើតឡើងរបស់វាទំនងជាពេលខ្លះនៅចុងសតវត្សទី 1 ឬដើមសតវត្សទី 2 ។ យោងតាម *លាងស៊ូ* "Lang-ya-xiu" ឬ លង្កាសុខា គឺធ្វើដំណើរ 30 ថ្ងៃពីខាងកើតទៅខាងលិច និង 20ថ្ងៃ ពីខាងជើងទៅខាងត្បូង ចម្ងាយ 24,000 *លី* ពី ទីក្រុងក្វាងចូវ ។ វារៀបរាប់ថា Aloeswood ( *Aquilaria* ) និង camphor មានច្រើននៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រ ហើយរាជធានីរបស់វាត្រូវបានពិពណ៌នាថាត្រូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយជញ្ជាំងដើម្បីបង្កើតជាទីក្រុងដែលមានទ្វារទ្វេ ប៉ម និងព្រះពន្លា។ ទាំងបុរសទាំងស្ត្រីនៅ លង្កាសុខា ស្លៀក សារុង ដោយលែងខ្លួនទទេ ទោះបីជាស្តេច និងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់បានគ្របស្មារបស់ពួកគេដោយក្រណាត់ ហើយពាក់ក្រវិលមាស និងខ្សែក្រវាត់ខ្សែក្រវាត់មាសក៏ដោយ ស្ត្រី​ដែល​មាន​ឋានៈ​ខ្ពង់ខ្ពស់​រុំ​ខ្លួន​ដោយ​ក្រណាត់ ហើយ​ពាក់​ក្រវាត់​គ្រឿងអលង្ការ។ វាផ្តល់ព័ត៌មានបន្ថែមអំពីស្តេចមួយចំនួនរបស់វា ហើយថែមទាំងរៀបរាប់អំពីដំណើររឿងបន្តបន្ទាប់ទៀត៖

ព័ត៌មានលម្អិតពីរូបភាពនៃការផ្តល់ជូនតាមកាលកំណត់ត្រារបស់ លាង បង្ហាញពីអ្នកតំណាងមកពី លង្កាសុខា ជាមួយនឹងការពិពណ៌នាអំពីនគរ។ ច្បាប់ចម្លងនៃរាជវង្សសុងនៃគំនូររាជវង្ស លាង ចុះកាលបរិច្ឆេទ 526-539

> When the king goes forth he rides upon an elephant. He is accompanied by banners, fly-whisks, flags and drums and he is shaded with a white parasol. The soldiers of his guard are well-appointed. The inhabitants of the country say that their state was founded more than four hundred years ago. Subsequently the descendants became weaker, but in the king's household there was a man of virtue to whom the populace turned. When the king heard of this he imprisoned this man, but his chains snapped unaccountably. The king took him for a supernatural being and, not daring to injure him, exiled him from the country, whereupon he fled to India. The king of India gave him his eldest daughter in marriage. Not long afterwards, when the king of *Lang-ya* died, the chief ministers welcomed back the exile and made him king.
> —*Liangshu*, translation by Paul Wheatley

ស្ដេច​អង្គ​នេះ​បាន​សោយ​រាជ្យ​អស់​រយៈពេល​ជាង ២០​ឆ្នាំ។ ព្រះអង្គត្រូវបានស្នងរាជ្យបន្តដោយព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គគឺព្រះបាទ ភគទត្ត ដែលបានបញ្ជូនបេសកកម្មទូតលើកដំបូងទៅកាន់ប្រទេសចិននៅឆ្នាំ 515។ អ្នកតំណាងបន្ថែមទៀតត្រូវបានបញ្ជូននៅឆ្នាំ 523, 531 និង 568។

ប្រតិចារិក នៃឈ្មោះនគរនៅក្នុងកំណត់ត្រាចិនបានផ្លាស់ប្តូរតាមពេលវេលា។ នៅចុងសតវត្សទី៧ ព្រះសង្ឃ Yi Jing បាននិយាយអំពីការជួបជាមួយព្រះសង្ឃចិនបីអង្គ ដែលគង់នៅក្នុងកន្លែងមួយឈ្មោះថា *Lang-jia-shu* (郎伽戍)។

កិច្ចកា រាជវង្សសុង មួយ *Zhu fan zhi* (បោះពុម្ពក្នុងឆ្នាំ 1225) ផ្តល់នូវការពិពណ៌នាអំពីប្រទេស Ling-ya-si-jia (凌牙斯加) ។ វា​រៀបរាប់​ថា ប្រជាជន​វា​កាត់សក់ ​រុំ​ខ្លួន​ដោយ​ក្រណាត់ ផលិតផល​របស់​វា​រួមមាន ភ្លុក​ដំរី ស្នែង​រមាស ប្រភេទ​ឈើ និង​កំបោរ ហើយ​ឈ្មួញ​រកស៊ី​លក់​ស្រា អង្ករ សូត្រ និង​ប៉សឺឡែន​។ វាក៏និយាយផងដែរថាប្រទេសនេះបានគោរពដល់ប្រទេសមួយដែលមានឈ្មោះថា Sanfoqi ដែលជាធម្មតាត្រូវបានបកស្រាយថាជា ស្រីវិជ័យ។

លង្កាសុខា ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "Long-ya-xi-jiao" (龍牙犀角) នៅ *Daoyi Zhilüe* ពី រាជវង្ស Yuan (1279-1368); និង "Lang-xi-jia" (狼西加) ក្នុងកំឡុង រាជវង្ស មីង (1368-1644) ដូចដែលបានសម្គាល់នៅក្នុង ផែនទី 1621 Mao Kun របស់ឧត្តមនាវីឯក Zheng He ។ *Daoyi Zhilüe* រៀបរាប់ថា ជនជាតិដើមនៅ លង្កាសុខា ផលិតអំបិលពីទឹកសមុទ្រ និងស្រាអង្ករដែលមានជាតិ ferment ហើយបានផលិត សំបក ស្នែង ឈើក្រអូបក្រហម ទឹកឃ្មុំ និងខ្លឹមចន្ទ។ ប្រជាជនពាក់កប្បាសពីប្រទេស ហ្វីលីពីន និងក្រណាត់ពីប្រទេសឥណ្ឌា និងប្រភពក្នុងស្រុក។

"លង្កាសុខា" ត្រូវបានលើកឡើងនៅក្នុងអត្ថបទ ម៉ាឡេ *Hikayat Merong Mahawangsa* ហើយវាត្រូវបានគេសំដៅថាជា "លង្កាសុខា" នៅក្នុងកំណាព្យ ជ្វា *Nagarakretagama* ។ ប្រភព តាមីល ដាក់ឈ្មោះថា "Ilangasoka" ជាការសញ្ជ័យរបស់ រាជេន្ទ្រាចុលា នៅក្នុងបេសកកម្មរបស់គាត់ប្រឆាំងនឹងចក្រភព ស្រីវិជ័យ ។ វា​ត្រូវ​បាន​គេ​ពណ៌នា​ថា​ជា​រាជាណាចក្រ​មួយ​ដែល​«​មិន​ហ៊ាន​ប្រឈម​មុខ​នឹង​ការ​ប្រយុទ្ធ​ដ៏​ខ្លាំង​ក្លា​»។ ប្រភពថៃមិនបានយោងទៅ លង្កាសុខា ទេប៉ុន្តែ ប៉ាតានី ត្រូវបានគេកំណត់ថាជាទីក្រុងមួយក្នុងចំណោម ទីក្រុង នក្សេត្រទាំងដប់ពីរដែលស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលរបស់ នគរស្រីធម្មរាជក្នុងកាលប្បវត្តិរបស់ថៃ។

### គ្រោងនៃប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់ លង្កាសុខា

គ្រោងសង្ខេបនៃប្រវត្តិសាស្រ្តនៃ លង្កាសុខា អាចត្រូវបានកំណត់ពីកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្រដែលមានកំណត់។ នគរនេះត្រូវបានគេគិតថាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅដើមសតវត្សទី២នៃគ.ស។ បន្ទាប់មកវាបានឆ្លងកាត់រយៈពេលធ្លាក់ចុះដោយសារតែការពង្រីកនៃ នគរភ្នំ នៅដើមសតវត្សទី 3 ។ នៅសតវត្សទី 6 វាបានជួបប្រទះនឹងការរស់ឡើងវិញហើយបានចាប់ផ្តើមបញ្ជូនអ្នកតំណាងទៅប្រទេសចិន។ ព្រះបាទ ភគទត្ត បង្កើតទំនាក់ទំនងជាលើកដំបូងជាមួយប្រទេសចិននៅឆ្នាំ 515 នៃគ។ នៅសតវត្សទី 8 វាប្រហែលជាស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អាណាចក្រ ស្រីវិជ័យដែលកំពុងកើនឡើង។ នៅឆ្នាំ 1025 វាត្រូវបានវាយប្រហារដោយកងទ័ពរបស់ស្តេច រាជេន្ទ្រាចុលាទី១ នៅក្នុង យុទ្ធនាការរបស់គាត់ប្រឆាំងនឹង ស្រីវិជ័យ ។ នៅសតវត្សទី 12 លង្កាសុខា គឺជាផ្នែកមួយរបស់ស្រីវិជ័យ ។ រាជាណាចក្រ​បាន​ធ្លាក់​ចុះ ហើយ​ការ​បញ្ចប់​ដោយ​របៀប​ណា​នោះ​គឺ​មិន​ច្បាស់​ទេ ដោយ​មាន​ទ្រឹស្ដី​ជា​ច្រើន​ត្រូវ​បាន​គេ​លើក​ឡើង។

*Pasai Annals* ចុងសតវត្សទី 13 បាននិយាយថា លង្កាសុខា ត្រូវបានបំផ្លាញនៅឆ្នាំ 1370 ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រភពផ្សេងទៀតបានរៀបរាប់ថា លង្កាសុខា នៅតែស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រង និងឥទ្ធិពលនៃ អាណាចក្រស្រីវិជ័យ រហូតដល់សតវត្សទី 14 នៅពេលដែលវាត្រូវបានសញ្ជ័យដោយ ចក្រភព មាចាប៉ាហិត ។ លង្កាសុខាប្រហែលជាត្រូវបានសញ្ជ័យដោយ ប៉ាតានី ខណៈដែលវាឈប់មាននៅសតវត្សទី 15 ។ អ្នកប្រវត្ដិសាស្រ្ដជាច្រើននាក់ប្រកួតប្រជែងរឿងនេះ ហើយជឿថា លង្កាសុខា បានមាននគររហូតដល់ឆ្នាំ 1470 ។ តំបន់នៃរាជាណាចក្រដែលមិនស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងផ្ទាល់របស់ប៉ាតានី ត្រូវបានគេគិតថាបានទទួលយកសាសនាឥស្លាមរួមជាមួយកេដាសនៅឆ្នាំ ១៤៧៤។

## ទីតាំង

 ផែនទី Mao Kun ពី Wubei Zhi បង្ហាញ លង្កាសុខា (狼西加) នៅជិតខាងស្តាំខាងលើ ( សងខ្លា ទៅខាងស្តាំរបស់វា និង ទន្លេ Kelantan និង Trengganu នៅខាងឆ្វេង)។
ប្រភពរបស់ចិន និងអារ៉ាប់បានដាក់រាជាណាចក្របុរាណនៅឆ្នេរសមុទ្រខាងកើតនៃឧបទ្វីបម៉ាឡេ។ *សៀវភៅថ្មីរបស់ Tang* រៀបរាប់ថា លង្កាសុខា មានព្រំប្រទល់ជាប់ ផានផាន ហើយផែនទីនៅក្នុងសន្ធិសញ្ញាយោធា រាជវង្សមីង *Wubei Zhi* មានទីតាំងនៅភាគខាងត្បូងនៃ សងខ្លា ក្បែរ ទន្លេប៉ាតានី។ អត្ថបទអារ៉ាប់នៅសតវត្សរ៍ទី 15 ស្រដៀងគ្នានេះដាក់នគររវាង Kelantan និង សងខ្លា ។ ព័ត៌មានផ្ទុយគ្នាតែមួយគត់បានមកពីអត្ថបទម៉ាឡេក្រោយ *Hikayat Merong Mahawangsa* ដែលបានដាក់វានៅលើឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចជាអ្នកកាន់តំណែងមុននៃ កេដាស សម័យទំនើប ទោះបីជាអធិបតេយ្យភាពរបស់វាមានទំនាក់ទំនងជាមួយប៉ាតានីក៏ដោយ។ ប្រភពចិន អារ៉ាប់ និងឥណ្ឌា សុទ្ធតែបានចាត់ទុក កេដាស និង លង្កាសុខា ជាអង្គភាពភូមិសាស្ត្រដាច់ដោយឡែក។ កំណាព្យរបស់ជនជាតិជ្វា *Nagarakretagama* បានដាក់វានៅភាគខាងជើងនៃ សៃបុរី ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយវាហាក់ដូចជាបង្ហាញថាវាដើមឡើយមានទីតាំងនៅឆ្នេរខាងលិចប៉ុន្តែត្រូវបានផ្ទេរនៅពេលក្រោយទៅខាងកើត។

នៅឆ្នាំ 1961 ដោយគិតគូរពីប្រភពផ្សេងៗ អ្នកភូមិសាស្រ្ត និងអ្នកប្រវត្តិសាស្រ្ត Paul Wheatley បានសន្និដ្ឋានថា លង្កាសុខា គួរតែមានទីតាំងនៅជិតទីក្រុងទំនើប ប៉ាតានី ។ បុរាណវិទូ និងជាប្រវត្តិវិទូជនជាតិបារាំង Michel Jacq-Hergoualc'h បានយល់ស្រប ហើយបានស្នើអតីតមាត់ទន្លេ ប៉ាតានីក្បែរ យះរ័ងជាទីតាំងទំនងនៃ លង្កាសុខា។ លោក​ក៏​បាន​ស្នើ​ថា តំបន់​ទាំង​មូល​រវាង ​ប៉ាតានី សៃ​បូរី និង ​យ៉ាឡា អាច​ជា​ផ្នែក​នៃលង្កាសុខា។ ការរុករកបុរាណវត្ថុសម័យទំនើបបានរកឃើញប្រាសាទបុរាណនៅជិត យះរ័ង ដែលជាភូមិដប់ប្រាំគីឡូម៉ែត្រភាគខាងត្បូងនៃ ប៉ាតានីដែលប្រហែលជាទីក្រុងដែលបានពិពណ៌នានៅក្នុង *លាងស៊ូ* ។ ទីក្រុងនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងដីគោកចម្ងាយ 10 ម៉ាយពីឆ្នេរសមុទ្រ ហើយភ្ជាប់ទៅទន្លេដែលនាំទៅដល់សមុទ្រតាមរយៈប្រឡាយ។ ការលិចផ្លូវទឹកអាចនាំឱ្យមានការថយចុះរបស់វា។

## បុរាណវិទ្យា

 លង្កាសុខា ក្នុងចំណោមនយោបាយនៅក្នុងអាណាចក្រម៉ាឡេបុរាណ។
បេសកកម្មបុរាណវិទ្យាជាច្រើនត្រូវបានធ្វើឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1960 ដើម្បីកំណត់ទីតាំង លង្កាសុខាបន្ទាប់ពីការផ្ដល់យោបល់របស់ Paul Wheatley អំពីទីតាំងដែលទំនងរបស់វា។ នៅឆ្នាំ 1963 Stewart Wavell បានដឹកនាំបេសកកម្ម Cambridge ដើម្បីកំណត់ទីតាំង លង្កាសុខា និង តម្បរលិង្គ ព័ត៌មានលម្អិតនៃបេសកកម្មនេះត្រូវបានពិពណ៌នានៅក្នុង *The Naga King's Daughter* ។

ការស៊ើបអង្កេតបុរាណវត្ថុនៃតំបន់ យះរ័ង បានចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ 1989 ដោយ នាយកដ្ឋានវិចិត្រសិល្បៈ នៃប្រទេសថៃ។ ប្រាសាទភាគច្រើនបានប្រមូលផ្តុំគ្នានៅតំបន់ជុំវិញភូមិមួយឈ្មោះថា Ban Wat ហើយប្រហែលជាបានបង្កើតជាស្នូលនៃទីក្រុង។ អ្នកផ្សេងទៀតត្រូវបានខ្ចាត់ខ្ចាយបន្ថែមទៀតទៅភាគខាងជើងនៅ Ban Jalæ និងពីរបីទៀតនៅ Ban Prawæ។ ការជីកកកាយបានរកឃើញសំណង់ និងវត្ថុពុទ្ធសាសនាផ្សេងៗ រួមទាំងផ្ទាំងចម្លាក់ និងចម្លាក់ ដែលបង្ហាញពីវត្តមានពុទ្ធសាសនាដ៏រឹងមាំនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រ។ វត្ថុ​ទាក់​ទង​នឹង​ការ​គោរព​បូជា​ហិណ្ឌូ ក៏​ត្រូវ​បាន​រក​ឃើញ​ផង​ដែរ។

កាក់ចិន និងអារ៉ាប់ជាច្រើនដែលធ្វើពីលង្ហិនត្រូវបានរកឃើញនៅក្នុងតំបន់ ដែលជាការបង្ហាញពីសកម្មភាពពាណិជ្ជកម្មនៃព្រះរាជាណាចក្រ។ កាក់ប្រាក់ Sassanid ចំនួនពីរត្រូវបានរកឃើញផងដែរ។